Кіріспе

Туған күндердің ортақтығының ықтималдығы

Ықтималдықтар теориясында, туған күн мәселесі n кездейсоқ таңдалған адамдар тобында кем дегенде екеуінің туған күнінің бірдей болу ықтималдығын анықтауға қатысты. Туған күн парадоксы – бұл тек 23 адамның болуымен аталған ықтималдық 50%-дан асып кететін, көңілге сыймайтын факт. Туған күн парадоксы – шындық парадокс: көзқарасыңда дұрыс емес сияқты көрінеді, бірақ шындығында дұрыс. Тек 23 адамның болуы туған күндердің 50% ықтималдығымен ортақтастырылуы таңқаларлық болғанымен, бұл нәтиже туған күндердің салыстырылуы әрбір мүмкін жұп арасында жасалатынын ескерсек, түсінікті болады. 23 адаммен = 253 жұпты қарастыру қажет, бұл жылдағы күндер санының жартысынан асып түседі. Туған күн мәселесінің нақты қолданылуына туған күн шабуылы деп аталатын криптографиялық шабуыл жатады, ол осы ықтималдық модельді хэш-функция үшін соқтығысуды табудың қиындығын азайту үшін, сондай-ақ белгілі бір популяцияның хэш-терінде хэш-соқтығысуының шамамен тәуекелін есептеу үшін пайдаланады. Бұл мәселе әдетте 1927 жыл шамасында Гарольд Давенпортқа жатқызылады, бірақ ол сол кезде оны жарияламады. Давенпорт оны ашқанмын деп мәлімдемеді, "өйткені одан бұрын айтылмағанына сенбеді". Туған күн мәселесінің алғашқы нұсқасы 1939 жылы Ричард фон Мизес тарапынан жарияланды.

Адамдардың бірнеше түріне жалпылау

Негізгі мәселе барлық тәжірибелерді бір "түр" деп қарастырады. Туған күн мәселесі кез келген санды түрлерді ескеру үшін жалпыландырылған. Ең қарапайым кеңейтуде екі түрлі адам бар, мысалы, m ер және n әйел, және мәселе кем дегенде бір ер және бір әйелдің ортақ туған күнінің ықтималдығын анықтауға айналады. (Екі ер немесе екі әйелдің ортақ туған күні есепке алынбайды.) Мұнда ортақ туған күні жоқ ықтималдығы мынадай:

мұндағы және S2 – екінші тектегі Стерлинг сандары. Сәйкесінше, ізделінетін ықтималдық 1 − p0 тең. Туған күн мәселесінің бұл вариациясы қызығушылық тудырады, себебі m + n адамдардың жалпы саны үшін бірегей шешім жоқ. Мысалы, әдеттегі 50% ықтималдық мәні 16 ер және 16 әйелден тұратын 32 адамдық топ үшін де, 43 әйел және 6 ерден тұратын 49 адамдық топ үшін де орындалады.

Бірінші матч

Қатысты мәселе – адамдар бөлмеге біреуден біреулеп кіргенде, кімнің туған күні бөлмедегі басқа біреудің туған күнімен сәйкес келуі ең мүмкін? Яғни, qай n үшін p(n) – p(n – 1) мәні ең жоғары болады? Жауап – 20. Егер бірінші рет сәйкес келгені үшін сыйлық болса, кезектегі ең тиімді орын – 20-шы орын.

Бір туған күні бар адамдардың саны

n адамнан тұратын топтағы кез келген адамның туған күнін басқа біреумен бірдей болу ықтималдығы жоғарыда түсіндірілгендей . Ортақ (ерекше емес) туған күні бар адамдардың күтілетін санын осы ықтималдықты адамдар санына (n) көбейту арқылы оңай есептеуге болады, сондықтан ол:

(Бұл көбейтуді индикаторлық айнымалылардың күтілетін мәнінің сызықтығына байланысты осылай жасауға болады). Бұл ерекше (бірден-бір) туған күні бар адамдардың күтілетін саны:

Үш, төрт және т.б. басқа адамдармен бірдей туған күні бар адамдардың күтілетін санын есептеу үшін ұқсас формулаларды шығаруға болады.

Туған күнін тойлағанға дейінгі адамдардың саны

Барлық туған күндерді қамту үшін қажетті адамдардың күтілетін саны Купон жинағышының мәселесі деп аталады. Оны nHn арқылы есептеуге болады, мұнда Hn – n-ші гармониялық сан. 365 мүмкін күн болған жағдайда (туған күн мәселесі), жауабы – 2365.

Бөлімдеу мәселесі

Осыған байланысты мәселе – бөліс мәселесі, операциялық зерттеудегі рюкзак мәселесінің бір түрі. Кейбір салмақтар таразыға қойылады; әрбір салмақ бір грамм мен бір миллион грамм (бір тонна) аралығында кездейсоқ таңдалған граммдардың толық саны болып табылады. Сұрақ: таразыны теңестіру үшін, көбінесе (яғни, 1-ге жуық ықтималдықпен) сол және оң жаққа салмақтарды ауыстыру мүмкін бе? (Егер барлық салмақтардың қосындысы граммдардың тақ саны болса, бір граммдық қателікке рұқсат етіледі.) Егер тек екі немесе үш салмақ болса, жауап анық жоқ; кейбір комбинациялар жұмыс істесе де, кездейсоқ таңдалған үш салмақтың көпшілігі жұмыс істемейді. Егер салмақтар өте көп болса, жауап анық иә болады. Сұрақ: қаншасы жеткілікті? Яғни, оларды теңестіру мүмкін және мүмкін емес болуы бірдей ықтималдыққа ие болатындай салмақтардың саны қанша? Көптеген адамдардың сезімі бойынша, жауап 100000-нан жоғары. Көптеген адамдардың ойынша, бұл сан мыңдаған немесе он мыңдаған аралығында, ал басқалары кем дегенде жүздеген болуы керек деп санайды. Дұрыс жауап – 23. Себебі, дұрыс салыстыру салмақтарды сол және оң жаққа бөлу санымен жасалады. N салмақ үшін 2^(N − 1) әр түрлі бөліс бар, ал сол жақтағы сома мен оң жақтағы соманың айырмасы әр бөліс үшін жаңа кездейсоқ шама ретінде қарастырылуы мүмкін. Салмақтардың қосындысының таралуы шамамен Гаусс таралуына ұқсас, шыңы және ені , сондықтан 2^(N − 1) шамамен тең болғанда, өзгеру орын алады. 2^23 − 1 шамамен 4 миллионға тең, ал таралудың ені бар болғаны 5 миллион.

Көркем шығармаларда

Артур Кларктың 1961 жылғы "Ай шаңырағының құлауы" романында, белгісіз мерзімге жер астында қалып қойған басты кейіпкерлердің туған күнді тойлау барысында туған күн проблемасының рас екендігі талқыланады. Физик жолаушының айтуынша: "Егер жиырма төрттен астам адам болса, екеуінің туған күні бірдей болу ықтималдығы жоғары." Соңында, қатысқан 22 адамның ішінде екі адамның туған күні 23 мамыр екені белгілі болды.