Дюнкерк шайқасы: 1940 жылғы эвакуация операциясы

Кіріспе

1940 жылы Францияда одақтастар мен Германия арасындағы шайқас – Екінші дүниежүзілік соғыстың 1940 жылғы шайқасы.

Дюнкерк шайқасы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтастар мен нацистік Германия арасында Францияның Дюнкерк (Дюнкерке) порты маңында болды. Батыс майданда Франция шайқасында одақтастар жеңіліске ұшырағандықтан, Дюнкерк шайқасы 1940 жылдың 26 мамырынан 4 маусымына дейін британдық және басқа одақтас күштерді Ұлыбританияға қорғап эвакуациялауға бағышталды. "Тыныш соғыстан" кейін Франция шайқасы 1940 жылдың 10 мамырында басталды. Шығыс жағынан Германияның "B" армиялар тобы Нидерландыға басып кірді және батысқа қарай жылжыды. Жауап ретінде, одақтастардың Жоғарғы Бас қолбасшысы, француз генералы Морис Гамелин "D жоспарын" іске қосты, британдық және француз әскерлері Нидерландыдағы немістермен шайқасу үшін Бельгияға кірді. Францияның соғысқа дайындық жоспары Германия-Франция шекарасындағы Мажино желісінің нығайтылған бекіністеріне сүйенді, ол Лотарингия аймағын қорғады, бірақ Бельгия шекарасын қамтымады. Француз әскерлері келгенге дейін неміс әскерлері Нидерландының көп бөлігін басып алған еді. Гамелин өз қолбасшылығындағы күштерді – үш механикаландырылған күшті, француздың бірінші және жетінші армияларын және Ұлыбритания экспедициялық корпусын (ҰЭК) – Дайл өзеніне жіберді. 14 мамырда Германияның "A" армиялар тобы Ардендерді жарып өтіп, Седанға қарай батысқа жылдам ілгеріледі, содан кейін Англия жолағына қарай солтүстікке бұрылып, Германияның фельдмаршалы Эрих фон Манштейннің "Манштейн жоспарын" пайдаланды. Одақтастардың қарсы шабуылдары, соның ішінде Аррастың шайқасы, 20 мамырда жағалауға жеткен неміс әскерлерінің тығырынан шығуын тоқтатуға сәтсіз аяқталды. Бұл ҰЭК-ті Арментьер маңында, француздың бірінші армиясын және солтүстікке қарайғы бельгиялық армияны неміс әскерлерінің енген жерінен оңтүстіктегі француз әскерлерінің көп бөлігінен бөліп тастады. Ла-Маншқа жеткеннен кейін неміс әскерлері теңіз жағалауымен солтүстікке қарай жылжыды, порттарды басып алып, британдық және француз әскерлерін қоршаумен қауіптендірді. Соғыстың ең көп талқыланған шешімдерінің бірі бойынша, немістер Дюнкеркке шабуылдауын тоқтатты. "Тоқтау бұйрығы" деп белгілі болған бұл бұйрық Адольф Гитлерден шыққан жоқ. Генерал-оберст (генерал-полковниктер) Герд фон Рундштедт пен Гюнтер фон Клюге неміс әскерлерінің Дюнкерк қалтасының айналасындағы портқа шабуылдауын тоқтатып, одақтастардың үзілісін болдырмау үшін бірігуді ұсынды. Гитлер 24 мамырда Вермахттың Жоғарғы Бас қолбасшылығының (ОКВ) қолдауымен бұл бұйрықты бекітті. Әскер үш күнге тоқтауға тиіс болды, бұл одақтастарға Дюнкерк эвакуациясын ұйымдастыруға және қорғаныс желісін құруға жеткілікті уақыт берді. 330 000-нан астам одақтас әскерлері құтқарылса да, британдық және француз әскерлері ауыр шығынға ұшырады және барлық жабдықтарын тастап кетуге мәжбүр болды; эвакуация кезінде 16 000 француз және 1 000 британдық сарбаз қаза тапты. Француздық науқанда Ұлыбритания экспедициялық корпусының өзі 68 000-ға жуық сарбазын жоғалтты.

The Battle of Dunkirk was fought around the French port of Dunkirk (Dunkerque) during the Second World War, between the Allies and Nazi Germany. As the Allies were losing the Battle of France on the Western Front, the Battle of Dunkirk was the defence and evacuation of British and other Allied forces to Britain from 26 May to 4 June 1940. After the Phoney War, the Battle of France began in earnest on 10 May 1940. To the east, the German Army Group B invaded the Netherlands and advanced westward. In response, the Supreme Allied Commander, French General Maurice Gamelin, initiated "Plan D" and British and French troops entered Belgium to engage the Germans in the Netherlands. French planning for war relied on the Maginot Line fortifications along the German–French border protecting the region of Lorraine but the line did not cover the Belgian border. German forces had already crossed most of the Netherlands before the French forces had arrived. Gamelin instead committed the forces under his command – three mechanised forces, the French First and Seventh Armies and the British Expeditionary Force (BEF) – to the River Dyle. On 14 May, German Army Group A burst through the Ardennes and advanced rapidly westward toward Sedan, turning northward to the English Channel, using [[Field Marshal (Germany) Erich von Manstein's plan [[Manstein Plan#Sichelschnitt (under the German strategy [[Battle of France#Fall Gelb (Case Yellow)), effectively flanking the Allied forces. A series of Allied counter attacks, including the Battle of Arras, failed to sever the German spearhead, which reached the coast on 20 May, separating the BEF near Armentières, the French First Army, and the Belgian Army further to the north from the majority of French troops south of the German penetration. After reaching the Channel, the German forces swung north along the coast, threatening to capture the ports and trap the British and French forces. In one of the most debated decisions of the war, the Germans halted their advance on Dunkirk. What became known as the "Halt Order" did not originate with Adolf Hitler. Generaloberste (Colonel Generals) Gerd von Rundstedt and Günther von Kluge suggested that the German forces around the Dunkirk pocket should cease their advance on the port and consolidate to avoid an Allied breakout. Hitler sanctioned the order on 24 May with the support of the Oberkommando der Wehrmacht (German high command). The army was to halt for three days, which gave the Allies sufficient time to organise the Dunkirk evacuation and build a defensive line. While more than 330,000 Allied troops were rescued, the British and French sustained heavy casualties and were forced to abandon nearly all their equipment; around 16,000 French and 1,000 British soldiers died during the evacuation. The British Expeditionary Force alone lost some 68,000 soldiers during the French campaign.

Кіріспе

1940 жылы 10 мамырда Уинстон Черчилль Ұлыбританияның премьер-министрі болды. 26 мамырға қарай BEF және француз 1-ші армиясы теңізге қарай 60 миль (97 км) тереңдікте және 15 миль (24 км) ендегі аймаққа тығылып қалды. Британдық күштердің көп бөлігі әлі де Дюнкерктен 40 мильден (64 км) астам қашықтықта, Лилль маңында болды, ал француздар оңтүстікке қарай орналасқан. Екі ірі неміс әскері оларды қаптап алды. Генерал Федор фон Боктың «B» әскер тобы шығыста, ал генерал Герд фон Рундштедттің «A» әскер тобы батыста орналасқан. Кейіннен екі офицер де фельдмаршал атағына ие болды.

Тоқтату бұйрығы

24 мамырда Гитлер генерал фон Рундштедт штабына, Шарлевиль қаласында болды. Дюнкерк маңындағы жер бедері танктерге қолайсыз деп есептелді. Фон Рундштедт оған, британдық күштерге қарсы жаяу әскер шабуыл жасау керектігін кеңес берді, өйткені британдықтар елеулі қимылдарға қабілетті екенін көрсеткен, ал Клейсттің танктері Дюнкерктің батысы мен оңтүстігіндегі жағдайды ұстап тұрып, Армия тобы B алдында шегініп келе жатқан одақтас күштерге шабуылдауға дайын тұру керек еді. Гитлер, бірінші дүниежүзілік соғыстан Фландрияның батпақты жерлерін білгендіктен, оған келісті. Бұл бұйрық немістерге өздерінің жеңістерін бекітуге және қалған француз күштеріне қарсы оңтүстікке қарай жорыққа дайындалуға мүмкіндік берді. Германия әуе күштерінің командирі Герман Геринг Дюнкерктегі күштерді жоюға рұхсат сұрады. Осылайша одақтас күштерді жою міндеті әуе күштеріне жүктелді, ал неміс жаяу әскері Армия тобы B құрамында ұйымдастырылды. Кейіннен фон Рундштедт мұны «соғыстың маңызды бетбұрыс нүктесінің бірі» деп атады. 24 мамырда неміс танктерінің қозғалысын тоқтату туралы шешімнің нақты себебі әлі де даулы. Бір теория бойынша, фон Рундштедт пен Гитлер танктерді «Қызыл операция» деп аталатын оңтүстікке бағытталған операция үшін сақтап қалуға келісті. Гитлердің Герингтің өтінішін мақұлдауына Люфтваффе әскерінің, әскерге қарағанда, нацистік партиямен жақын байланысы себеп болуы мүмкін. Тағы бір теория – оған аз тарихшылар сенім білдіреді – Гитлер Барбаросса операциясына (Совет Одағына шабуыл) дейін Ұлыбританиямен дипломатиялық бейбітшілікті орнатуға тырысып жатқан болуы мүмкін. Соғыстан кейін фон Рундштедт Гитлердің штаб-пәтеріне барған кезде Ұлыбритания империясын мақтағаны туралы күдік білдірді, Гитлер «британдықтарға көмектескім келді» деген ойда болған болуы мүмкін, бірақ Гитлердің 1945 жылы жасаған өзін-өзі ақтау мәлімдемесінен басқа, одақтастардың қашуына рұхсат беруге Гитлердің ниетіне дәлел жоқ. Тарихшы Брайан Бонд былай деп жазды:

Гитлердің шешімінің себептері қандай болса да, немістер одақтас әскерлерінің тағдыры шешілгеніне сенімді болды. 25 мамырда американ журналисі Уильям Ширер: «Бүгін Германияның әскери орталары мұны ашық айтты. Фландрияда қоршауда қалған одақтас әскерінің тағдыры белгілі болды» деп хабарлады. BEF бас қолбасшысы, генерал лорд Горт, BEF бас қолбасшысы (C in C) Антони Иденге жазған хатында: «Ең жақсы жағдайда BEF-тің көп бөлігі мен оның жабдықтарын жоғалтуымыз сөзсіз» деп келісті. Гитлер 26 мамыр күні кешке дейін тоқтату бұйрығын кері қайтарған жоқ. Осылайша ұтқан үш күн Корольдік теңіз флотына британдық және одақтас әскерлерін эвакуациялауды ұйымдастыруға қажетті уақытты берді. Шамамен 11 күн ішінде 338 000 адам құтқарылды. Олардың 215 000-ы британдық, 123 000-ы француздық, олардың 102 250-і британдық кемелермен эвакуацияланды.

"Батысқа қарсы күресіңіз"

26 мамырда Энтони Иден Гортқа, олардың "батысқа қарай қайта шайқасуға" тура келуі мүмкін екенін айтты және эвакуация жоспарын дайындауды бұйырды, бірақ француз бен бельгиялықтарға хабарламады. Горт бұл бұйрықты күткен болатын және алдын ала жоспарлар дайын тұрды. Бірінші жоспар, Лиз каналы бойында қорғану, 26 мамырда немістердің шабуылына байланысты жүзеге аспады, 2-ші және 50-ші дивизиялар ұсталды, ал 1-ші, 5-ші және 48-ші дивизиялар қатты шабуылға ұшырады. 2-ші дивизия дәлізді ашық ұстауға тырысқанда ауыр шығынға ұшырады, бригада деңгейіне дейін азайды, бірақ олар сәттілікке жетті; 1-ші, 3-ші, 4-ші және 42-ші дивизиялар сол күні дәліз арқылы қашып кетті, сондай-ақ француздың бірінші армиясының шамамен үштен бірі де қашып үлкерді. Одақтастар шегіне бастағанда, олар өздерінің артиллериясын және көліктерін істен шығарып, қоймаларын жойды. 27 мамырда британдықтар Дюнкеркке дейін қайта шайқасты. Сол күні "Ле-Паради" қырғыны болды, онда 3-SS дивизиясы "Тотенкопф" Ла-Бассе каналының жанында 97 британдық және француз тұтқынына автоматтан оқ жаудырды. Британдық тұтқындар Корольдік Норфолк полкінің 2-ші батальонынан, 2-ші дивизияның 4-ші бригадасының құрамында болды. SS әскерлері оларды амбардың қабырғасына тізіп қойып, барлығын атып өлтірді, тек екеуі ғана құтылды. Осы уақытта Люфтваффе одақтас әскерлеріне бомбалар мен парақтар тастады. Парақтарда жағдайдың картасы көрсетілген. Оларда ағылшын және француз тілдерінде: "Британдық әскерлер! Картаға қараңыз: ол сіздің нақты жағдайыңызды көрсетеді! Сіздің әскерлеріңіз толығымен қоршауда – шайқасуды тоқтатыңыз! Қаруларыңызды тастаңыз!" деп жазылған. Теңізді өтпес кедергі деп есептеген немістер одақтастардың қоршауда деп ойлады, бірақ британдықтар теңізді қауіпсіздікке апаратын жол ретінде қарады. Люфтваффе бомбаларынан басқа, неміс ауыр артиллериясы (жақында ғана қашықтыққа жеткен) Дюнкеркке де жарылғыш снарядтар атып жіберді. Осы кезде қалада 1000-нан астам бейбіт тұрғын қаза тапқан еді. Бұл бомбалау эвакуация аяқталғанға дейін жалғасты.

Уайтшете шайқасы

Горт III корпустың қолбасшысы генерал-лейтенант Рональд Адамды Дюнкерк төңірегіндегі қорғаныс периметрін құру үшін алдын ала жіберді; оның корпусының басқаруы GHQ штабынан генерал-лейтенант Сидни Ригби Уэсонға жүктелді. II корпустың қолбасшысы генерал-лейтенант Алан Брук 3-ші, 4-ші, 5-ші және 50-ші дивизиялармен Ипр-Комин каналы бойымен Изерге дейін қорғаныс шараларын жүргізуге тиіс болды, ал BEF-тің қалған бөлігі кері шегінді. Витшаете шайқасы, Бельгия шекарасында, Бруктың осы лауазымда кездескен ең қиын шайқасы болды. 26 мамырда немістер британдық позицияларына күшпен барлау жасады. 27 мамыр күні түскі уақытта олар Ипрдің оңтүстігінде үш дивизиямен толыққанды шабуылға көшті. Көрінуі нашар болғандықтан, шайқас дүркіреп өтті, себебі аймақ орманды немесе қалалық болды, сонымен қатар британдықтар сол кезде батальон деңгейінен төмен радио байланысын қолданбады және телефон сымдары қиылып қалғандықтан байланыс та қиын болды. Немістер британдықтардың қатарына ену үшін инфильтрация тактикасын қолданды, бірақ олар жеңіліске ұшырады. Ең қызыл соғыс 5-ші дивизия секторында болды. Әлі де 27 мамырда Брук 3-ші дивизияның қолбасшысы генерал-майор Бернард Монтгомериге дивизиясының шегін солға қарай кеңейтуді бұйырды, осылайша 4-ші дивизияның 10-шы және 11-ші бригадаларына 5-ші дивизиямен Мессин қырқасында қосылуға мүмкіндік берді. 10-шы бригада бірінші болып келді, жаудың осылайша алға жылжығанын көрді, олар британдық артиллерияға жақындап қалды. 10-шы және 11-ші бригадалар бірлесіп қырқаны немістерден тазартты және 28 мамырға дейін Витшаетеден шығысқа қарай қауіпсіз орналасты. Сол күні Брук қарсы шабуылға бұйрық берді. Бұл шабуылды генерал-майор Харольд Александрдың 1-ші дивизиясынан 3-ші Гренадиер гвардиясы мен 2-ші Солтүстік Стаффордшир полкі екі батальон бастап келеді. Солтүстік Стаффордтықтар Кортекер өзеніне жетті, ал Гренадиерлер каналға жетті, бірақ оны ұстай алмады. Контршабуыл немістерді тоқтатты, оларды BEF шегінуіне дейін біраз уақытқа ұстап тұрды.

Gort had sent Lieutenant General Ronald Adam, commanding III Corps, ahead to build the defensive perimeter around Dunkirk; his corps command passed to Lieutenant General Sydney Rigby Wason from the GHQ staff. Lieutenant General Alan Brooke, commanding II Corps, was to conduct a holding action with the 3rd, 4th, 5th, and 50th Divisions along the Ypres Comines canal as far as Yser, while the rest of the BEF fell back. The battle of Wytschaete, over the border in Belgium, was the toughest action Brooke faced in this role. On 26 May, the Germans made a reconnaissance in force against the British position. At mid day on 27 May, they launched a full scale attack with three divisions south of Ypres. A confused battle followed, where visibility was low because of forested or urban terrain and communications were poor because the British at that time used no radios below battalion level and the telephone wires had been cut. The Germans used infiltration tactics to get among the British, who were beaten back. The heaviest fighting was in the 5th Division's sector. Still on 27 May, Brooke ordered the 3rd Division commander, Major General Bernard Montgomery, to extend his division's line to the left, thereby freeing the 10th and 11th Brigades, both of the 4th Division, to join the 5th Division at Messines Ridge. The 10th Brigade arrived first, to find the enemy had advanced so far they were closing on the British field artillery. Between them, the 10th and 11th Brigades cleared the ridge of Germans, and by 28 May they were securely dug in east of Wytschaete. That day, Brooke ordered a counterattack. This was to be spearheaded by two battalions, the 3rd Grenadier Guards and 2nd North Staffordshire Regiment, both of Major General Harold Alexander's 1st Division. The North Staffords advanced as far as the Kortekeer River, while the Grenadiers reached the canal itself, but could not hold it. The counterattack disrupted the Germans, holding them back a little longer while the BEF retreated.

Поперингидегі іс-қимыл

Бруктің позициясынан Дюнкеркке қайту жолы Поперинге қаласынан (көптеген британдық дереккөздерде "Поперинге" деп аталады) өтті, онда Изер каналы үстіндегі көпірде қиындық туды. Аймақтағы басты жолдардың көп бөлігі сол көпірге жиналды. 27 мамырда Люфтваффе екі сағат бойы туындаған көлік қанатын қырауылдап бомбалады, шамамен 80 пайыз көлікті жойды немесе істен шығарды. 28-29 мамыр түніндегі Люфтваффе шабуылы жанған көліктердің жарығымен және жарықшаңдармен жарықтандырылды. Британдық 44-дивизия көптеген артиллериялық қаруларын және жүк көліктерін тастауға мәжбүр болды, Поперинге мен Монт арасында олардың көбісін жоғалтты. Неміс 6-панцерлік дивизиясы 29 мамырда Поперингеде 44-дивизияны жойып, 3-ші және 50-ші дивизияларды да оқшаулатуға мүмкіндік алған болар еді. Тарихшы және автор Джулиан Томпсон олардың мұны жасамағанын "таңғажайып" деп атайды, бірақ олардың назары жақын орналасқан Кассель қаласын басып алуға ауды.

Бельгияның берілуі

Горт III корпусқа басшылық ететін генерал-лейтенант Адамға және француз генералы Фагалдеге Дюнкеркке қоршау жасауға дайындалуды бұйырды. Қоршау жартылай шеңбер пішіндес болатын, оның батыс бөлігін француз әскерлері, ал шығысын британ әскерлері қорғады. Ол Бельгия жағалауымен Ньювпорттан бастап шығысқа қарай Веурне, Булкамп және Берг арқылы Грейлиндерге дейін батысқа қарай созылды. Аталған жағдайға байланысты, шеп мүмкіндігінше мықты етілді. 28 мамырда Лис өзені бойында патша Леопольд III басшылығымен шайқасқан бельгия армиясы капитуляциялады. Бұл британдықтар мен теңіз арасында Горттың шығыс жағында 32 шақырымдық үзіліс қалдырды. Бельгияның капитуляциясы британдықтарды таңқалдырды, король Леопольд оларды бұл туралы алдын ала ескерткеніне қарамастан. Конституциялық монарх ретінде Леопольдтың Бельгия үкіметімен ақылдаспай берілу туралы шешімі Бельгия және Франция премьер-министрлері Хьюберт Пьерло мен Поль Рейноның оны айыптауына себеп болды. Горт белгиялықтардың орнын толтыру үшін 3-ші, 4-ші және 50-ші дивизияларды майданға жіберді.

Қоршауды қорғау

Олар әлі де позицияға орналасып жатқанда, Гортты айналып өтуге тырысқан неміс 256-шы дивизиясына тікелей соқтығысты. 12-ші Корольдік лансерлердің бронеавтомобильдері немістерді Ниупорттың өзінде тоқтатты. 28 мамыр күні периметр бойында шатасқан шайқас барлық жерде өршіді. Британдықтар тарапынан басқару және байланыс жүйесі күйреп, периметр Дюнкеркке қарай баяу түрде тарылды. Осы уақытта Эрвин Роммель Лилль маңында француз армиясының бірінші дивизиясының бес бөлімін қоршап алды. Толығымен қиылып, көптеген қарсыластарына қарағанда азайған француздар генерал Молиние басшылығымен Лилль қамалында төрт күн бойы күресті, соның арқасында жеті неміс дивизиясын Дюнкеркке шабуылдан алды және шамамен 100 000 одақтас әскерін сақтап қалды. Гарнизонның табанды қорғанысын мойындап, неміс генералы Курт Вагер француз әскерлеріне әскери салтанатты құрмет көрсетіп, олар қатарласып өткенде салюттеді. Дюнкерк периметрі 29-30 мамыр аралығында сақталды, одақтастар біртіндеп шегінді. 31 мамырда немістер Ниупортта жарылыс жасауға жақын болды. Жағдай соншалықты қиын болды, екі британдық батальон командирі Брен мылтығын иеленді, біреуі атып, екіншісі оқтарды салды. Бірнеше сағаттан кейін 3-ші дивизияның Колдстрим гвардиясының 2-ші батальоны британдық әскер жеңілген Фурнс маңындағы шепті нығайтуға асықты. Гвардия тәртіпті қалпына келтірді, қашып бара жатқан әскерлердің кейбіреулерін атып, ал қалғандарын штыкпен кері қайтарды. Британдық әскерлер шепке оралды және неміс шабуылы тойтарылды. Түстен кейін немістер Бульскамп каналының жанындағы периметрді бұзды, бірақ каналдың ар жағындағы батпақты жер және Дурхам жеңіл жаяу әскерінің сирегіп атуы оларды тоқтатты. Түн құлай бастағанда, немістер Ниупортта тағы бір шабуылға жиналды. 18 RAF бомбалаушысы немістерді жиналатын кезде тауып алып, дәл бомбалаумен оларды шашыратты.

Дюнкеркке шегіну

Сондай-ақ 31 мамырда генерал фон Кюхлер Дюнкерктегі барлық неміс күштерінің басқаруын қабылдады. Оның жоспары қарапайым: 1 маусымда сағат 11:00-де бүкіл фронт бойынша шабуылға көшу. Қызығы, фон Кюхлер радиоарнасы арқылы алынған, британдықтардың шығыс жақтан Дюнкеркке қайта шегінуде екенін хабарлаған мәліметке нем бермеді. 31 мамыр мен 1 маусым аралығында Маркус Эрвин Эндрюс аумақты қорғағанда Виктория кресімен марапатталды. 1 маусым күні таңғы ауа райы ашық болды – ұшуға қолайлы, 30 және 31 мамырдағы нашар ауа райымен салыстырғанда (барлық операция кезеңінде жақсы ұшуға екі жарым күн ғана болды). Черчилль француздарға британдықтардың қашуына көмектесетінін уәде бергенімен, іс жүзінде британдық және француздық әскерлер соңғы британдық және француздық сарбаздар эвакуацияланатын кезде қорғаныс шебін ұстап тұрды. Неміс артиллериясының қысымына, Люфтваффе шабуылдарына төтеп беріп, француздар мен британдықтар аз санда болғанына қарамастан, өз позицияларын сақтап тұрды. 2 маусымда (британдық бөлімдердің соңғысы кемелерге мінген күні) француздар баяу қайта шегіне бастады, ал 3 маусымда немістер Дюнкеркке шамамен 3 км жақындады. 3 маусым күні түні эвакуацияның соңғы түні болды. 4 маусымда сағат 10:20-да немістер көптеген британдық және француздық әскерлердің қашып кеткен доктарының үстіне свастиканы көтерді. Одақтас күштердің, әсіресе француз күштерінің, соның ішінде Форт-де-Дюнадан шыққан француздың 12-ші моторизацияланған жаяу әскер дивизиясының қарсыласуы, әскерлердің көп бөлігін эвакуациялау үшін уақытты ұзартуға мүмкіндік берді. Вермахт шамамен 35 000 сарбазды тұтқынға алды, олардың басым көпшілігі француздар еді. Бұл адамдар эвакуацияны соңғы сәттерге дейін қорғады және кемеге отыра алмады. Сол тағдыр француздың 12-ші моторизацияланған жаяу әскер дивизиясының (оның құрамында француздың 150-ші жаяу әскер полкі болды) аман қалғандарына да бұйырды; олар 4 маусым күні таңертең Мало-ле-Бен жағажайында тұтқынға алынды. Осы полктің туы жау қолына тимеу үшін өртеп жіберілді.

Also on 31 May, General von Küchler assumed command of all the German forces at Dunkirk. His plan was simple: launch an all out attack across the whole front at 11:00 on 1 June. Strangely, von Küchler ignored a radio intercept telling him the British were abandoning the eastern end of the line to fall back to Dunkirk itself. During the night of 31 May to 1 June, Marcus Ervine Andrews won the Victoria Cross in the battle when he defended of territory. The morning of 1 June was clear—good flying weather, in contrast to the bad weather that had hindered air operations on 30 and 31 May (there were only two and a half good flying days in the whole operation) Although Churchill had promised the French that the British would cover their escape, on the ground it was the British and the French who held the line whilst the last remaining British and French soldiers were evacuated. Enduring concentrated German artillery fire and Luftwaffe strafing and bombs, the outnumbered French and British stood their ground. On 2 June (the day the last of the British units embarked onto the ships), the French began to fall back slowly, and by 3 June the Germans were about 2 mile (3 km) from Dunkirk. The night of 3 June was the last night of evacuations. At 10:20 on 4 June, the Germans hoisted the swastika over the docks from which so many British and French troops had escaped. The resistance of Allied forces, especially the French forces, including the French 12th Motorised Infantry Division from the Fort des Dunes, had bought time for the evacuation of the bulk of the troops. The Wehrmacht captured some 35,000 soldiers, almost all of them French. These men had protected the evacuation until the last moment and were unable to embark. The same fate was reserved for the survivors of the French 12th Motorised Infantry Division (composed in particular of the French 150th Infantry Regiment); they were taken prisoner on the morning of 4 June on the beach of Malo les Bains. The flag of this regiment was burnt so as not to fall into enemy hands.

Эвакуациялау

Соғыс басқармасы 25 мамырда британдық әскерлерді эвакуациялау туралы шешім қабылдады. 27 мамырдан 4 маусымға дейінгі тоғыз күн ішінде 338 226 адам қашып құтылды, оның ішінде 139 997 француз, поляк және бельгиялық әскерлер, сондай-ақ шағын голландтық сарбаздар тобы 861 кемемен (олардың 243-і операция кезінде батып кетті) эвакуацияланды. Б. Х. Лидделл Харт жазғандай, Ұрыс әскері Дюнкеркте 106 ұшақты жоғалтты, ал Люфтваффе шамамен 135 ұшақты жоғалтты, олардың бір бөлігі француз және британдық әскери-теңіз күштерімен атып түсірілді. 1986 жылы Макдональд британдықтардың 177 ұшақ, ал немістердің 240 ұшақ жоғалғанын жазды. Дюнкерктегі доктар тым көп зақымданғандықтан пайдалануға жарамсыз болды, бірақ шығыс және батыс мольдер (жағалауды қорғайтын теңіз қабырғалары) зақымдалмады. Эвакуацияны басқарған капитан Уильям Теннант кемелерді түсіру үшін жағажайлар мен шығыс молін пайдалануға шешім келдірді. Бұл өте табысты идея күн сайын кемеге міне алатын әскерлердің санын күрт арттырды, және 31 мамырда 68 000-нан астам адам кемеге мінгізілді. Британ армиясының соңғы бөлігі 3 маусымда кетіп қалды, ал 10:50-де Теннант Рамзиге "Операция аяқталды. Доверге қайтып келеміз" деген сигнал берді. Черчилль француздарды да алып қалуға талап етті, және британдық әскери-теңіз күштері 4 маусымда француздың соңғы тобын құтқару үшін қайта оралды. Соңғы күні 26 000-нан астам француз сарбазы эвакуацияланды, бірақ 30 000-нан 40 000-ға дейін адам артта қалды және немістерге тұтқынға алынды. Эвакуация кезінде шамамен 16 000 француз және 1 000 британдық сарбаз қаза тапты. Дюнкерктің 90%-ы шайқас кезінде қирады.

Салдары

Дюнкерктегі оқиғалардан кейін неміс күштері 5 маусымда басталған оңтүстікке қарай қайта шабуыл операциясы "Fall Rot" бастамас бұрын қайта топтасты. Дюнкеркте эвакуацияланған француз сарбаздары бірнеше сағаттан кейін неміс алға жылжуын тоқтату үшін Францияға оралды, және екінші BEF құрамын құру үшін екі жаңа британдық дивизия Францияға көшуді бастады. Бірақ 14 маусымда қалған британдық әскерлерді алып кету туралы шешім қабылданды, бұл эвакуация "Операция Аэро" деп аталды. 25 маусымға дейін одақтастардың 192 мыңға жуық адамы, оның ішінде 144 мың британдық, түрлі француз порттары арқылы эвакуацияланды. Француз армиясы соғысып жүрсе де, неміс әскерлері 14 маусымда Парижге кірді. Француз үкіметі 22 маусымда Компиен қаласында қарулы келісімге келіссөз жүргізуге мәжбүр болды. Жағажайларда материалдық шығын өте зор болды. Британ армиясы 8-ден 10-ға дейін дивизияны жабдықтап бере алатындай жабдық қалдырды. Францияда тасталған заттардың арасында үлкен көлемде оқ-дәрі, 880 далалық зеңбірек, 310 ірі калибрлі зеңбірек, 500-ге жуық зениттік зеңбірек, 850-ге жуық танкке қарсы зеңбірек, 11 000 пулемет, 700-ге жуық танк, 20 000 мотоцикл және 45 000 автокөлік пен жүк көлігі болды. Елдегі әскери техника екі дивизияны жабдықтауға ғана жеткілікті болды. Британ армиясын толық жабдықтау үшін бірнеше ай қажет болды, және жаңа жабдықтарды енгізу жоспарланған кейбір жобалар тоқтатылды, ал өнеркәсіптік ресурстар шығынды өтеуге шоғырландырылды. Офицерлер Дюнкерктен кері шегінген әскерлерге жүк көліктерін өртеп жіберуді немесе басқаша істен шығаруды (желгерілетіп келе жатқан неміс күштеріне пайда әкелмеу үшін) бұйырды. Дюнкерктен кейін әскери көліктердің жетіспеушілігі соншалықты ауыр болды, сондықтан Корольдік армиялық қызмет корпусы (RASC) британдық қоқыс жинау орындарынан ескірген автобустар мен автобустарды қайтарып алу және жаңарту үшін әскер тасымалы ретінде пайдалануға мәжбүр болды. Бұл көне жұмыс аттарының кейбірі 1942 жылы Солтүстік Африкадағы жорықта әлі де қолданыста болды. 2 маусымда Санкт-Полс кафедрасының деканы Уолтер Мэтьюс эвакуацияны "Дюнкерк кереметі" деп атаған алғашқы адам болды. Келесі аптада газеттерде оқырмандардың хаттары жарық көрді, олар бұл оқиғаның керемет екенін айтты. Кентерберий архиепискобының Ұлттық дұға күні маңызды оқиға болуы мүмкін деп жариялағаны еске алынды, және көптеген адамдарға Құдай ұлттың бірлескен дұғасына "Дюнкерк кереметі" арқылы жауап бергені анық болды. Құдайдың араласуының дәлелі оны көргісі келгендерге айқын болды; газеттерде тыныш теңіздер және неміс бомбалаушыларының дәлдігіне кедергі келтіретін жоғары тұман туралы жазылған. Французша жазу былай деп аударылады: "Француз және одақтас әскерлерінің ұшқыштары, теңізшілері мен сарбаздарының даңқты естелігіне, олар 1940 жылдың мамыр-маусым айларында Дюнкерк шайқасында өздерін құрбан етті". BEF-тің жоғалған өлгендері Дюнкерк мемориалінде еске алынады. Дюнкерктен кейін Сома өзенінің оңтүстігінде Францияда британ әскерлерінің едәуір бөлігі қалды. Олардың саны 140 000 адамды құрады, олардың көпшілігі логистикалық қолдау және байланыс әскерлері болды, сонымен қатар 51-ші (Highland) дивизиясы және 1-ші бронетанкті дивизияның қалдықтары да болды. 2 маусымда генерал-лейтенант Брукке екінші BEF-ті және тағы екі жаяу әскер дивизиясын құру үшін Францияға оралуға бұйрық берілді. Брук бұл жоба сәтсіздікке ұшырайды деп сенді. 51-ші дивизияның көпшілігі беріліп, Канал жағалауындағы Сент-Валери-ан-Кода қоршалып қалғаннан кейін, Брук 14 маусымда Черчилльмен телефон арқылы сөйлесіп, оны Францияда қалған барлық британдық күштерді эвакуациялауға рұқсат беруге көндірді. "Операция Аэро" кезінде 144 171 британдық, 18 246 француз, 24 352 поляк және 1939 чех әскерлері Францияның батыс жағалауындағы бірнеше ірі порттарда кемелерге отырғызылып, Англияға көптеген жабдықтарымен бірге оралды. Тек кеме суға батып, шамамен 6000 адам қаза тапқанда ғана үлкен апат болды. Соңғы британ әскерлері Францияны 25 маусымда, француз қарулы келісімінің күшіне енген күні тастады.

Following the events at Dunkirk, the German forces regrouped before commencing operation Fall Rot, a renewed assault southward, starting on 5 June. Although the French soldiers who had been evacuated at Dunkirk returned to France a few hours later to stop the German advance and two fresh British divisions had begun moving to France in an attempt to form a Second BEF, the decision was taken on 14 June to withdraw all the remaining British troops, an evacuation called Operation Aerial. By 25 June, almost 192,000 Allied personnel, 144,000 of them British, had been evacuated through various French ports. Although the French Army fought on, German troops entered Paris on 14 June. The French government was forced to negotiate an armistice at Compiègne on 22 June. The loss of materiel on the beaches was enormous. The British Army left enough equipment behind to fit out about eight to ten divisions. Discarded in France were, among other things, huge supplies of ammunition, 880 field guns, 310 guns of large calibre, some 500 anti aircraft guns, about 850 anti tank guns, 11,000 machine guns, nearly 700 tanks, 20,000 motorcycles and 45,000 motor cars and lorries. Army equipment available at home was only just sufficient to equip two divisions. The British Army needed months to re supply properly, and some planned introductions of new equipment were halted while industrial resources concentrated on making good the losses. Officers told troops falling back from Dunkirk to burn or otherwise disable their trucks (so as not to let them benefit the advancing German forces). The shortage of army vehicles after Dunkirk was so severe that the Royal Army Service Corps (RASC) was reduced to retrieving and refurbishing obsolete buses and coaches from British scrapyards to press them into use as troop transports. Some of these antique workhorses were still in use as late as the North African campaign of 1942. On 2 June, the Dean of St Paul's, Walter Matthews, was the first to call the evacuation the "Miracle of Dunkirk". During the following week papers were filled with letters from readers making an obvious association. It was remembered that the Archbishop of Canterbury had announced that the Day of National Prayer might well be a turning point, and it was obvious to many that God had answered the nation's collective prayer with the 'miracle of Dunkirk'. The evidence of God's intervention was clear for those who wished to see it; papers had written of calm seas and the high mist which interfered with the accuracy of German bombers.|Duncan Anderson

A marble memorial to the battle stands at Dunkirk. The French inscription is translated as: "To the glorious memory of the pilots, mariners, and soldiers of the French and Allied armies who sacrificed themselves in the Battle of Dunkirk, May–June 1940." The missing dead of the BEF are commemorated on the Dunkirk Memorial. A considerable number of British troops remained in France after Dunkirk to the south of the River Somme. These numbered some 140,000 men, mostly logistic support and lines of communications troops, but also including the 51st (Highland) Division and the remnants of the 1st Armoured Division. On 2 June, Lieutenant General Brooke was ordered back to France to form a Second BEF together with two further infantry divisions to follow, a project which Brooke believed was doomed to failure. After learning that most of the 51st Division had surrendered, having been cut off at St Valery en Caux on the Channel coast, Brooke spoke to Churchill by telephone on 14 June and persuaded him to allow the evacuation of all the remaining British forces in France. In Operation Aerial, 144,171 British, 18,246 French, 24,352 Polish and 1,939 Czech troops were embarked in ships at several major ports along the west coast of France and returned to England, along with much of their equipment. The only major mishap was the sinking of the with the loss of perhaps 6,000 men. The last British troops left France on 25 June, the day the French Armistice came into force.

"Дюнкерк рухы"

Британдық баспасөз 1940 жылы Дюнкерктен сәтті эвакуацияланып шығуды, әсіресе "Дюнкерк шағын кемелерінің" рөлін, өте тиімді пайдаланды. Олардың көп бөлігі балық аулау қайықтары және демалыс круиздері сияқты жеке меншік кемелер болды, бірақ паромдар сияқты коммерциялық кемелер де осы күш-жігерге үлес қосты, тіпті Мэн аралы мен Глазгодан келгендері де болды. Бұл кіші кемелер Темза сағасынан және Дуверден теңіз кемелерінің басшылығымен арна бойымен жүріп, ресми эвакуацияға көмектесті. Үлкен кемелерге қарағанда жағалаудың жақын жеріне, судың саяз бөліктеріне жақындау мүмкіндігі болғандықтан, "шағын кемелер" үлкен кемелерге апарып, олардан әскерлерді алып жүрді, көптеген сарбаздар сағаттап судың иықтарына дейін батып тұрып кезекте күтті. "Дюнкерк рухы" термині қиын жағдайларда британ халқының біртұтастығын көрсетеді.

Дюнкерк медалі

1960 жылы Францияның Фландрия және Дюнкерк бекінілген секторының ардагерлер ұлттық қауымдастығы Дюнкерк қаласының атынан ескерткіш медаль тағайындады. Медаль бастапқыда Дюнкеркке қорғаныс шайқасында қатысқан француз сарбаздарына ғана берілді, бірақ 1970 жылы Дюнкерк секторында қызмет еткен британдық әскерлер мен оларды құтқаруға келген күштерге, соның ішінде "кішкентай кемелерді" жүргізуге ерікті түрде келген азаматтарға да берілуге болды. Қоладан жасалған медальдың бір жағында Дюнкерк қаласының гербі, екінші жағында "Дюнкерк 1940" деп жазылған.