Кіріспе

Кабул, Ауғанстандағы мұражай
Мұражайдың қоры бұрын Орталық Азиядағы ең маңыздыларының бірі болған, онда бірнеше мыңжылдыққа дейінгі 100 000-нан астам заттар, соның ішінде парсы, будда және ислам әулеттерінен келген заттар сақталған. 1992 жылы азаматтық соғыс басталғаннан бастап мұражай көп рет тоналып, ракеталармен қиратылды, нәтижесінде көрмеде болған 100 000 заттың 70% жоғалды. 2007 жылдан бері бірқатар халықаралық ұйымдар 8 000-нан астам артефактты қайта табуға көмектесті, соңғысы Германиядан әкелінген әктас мүсін болды. 2012 жылы Ұлыбритания 843 артефактты қайтарды, оның ішінде әйгілі бірінші ғасырлық Беграм сүйектері де бар.

Тарих

Ауған ұлттық мұражайы 1919 жылы Аманулла хан патшаның тұсында ашылды. Жинақ бастапқыда Бағ-э-Бала сарайында орналасқан, бірақ 1922 жылы көшіріліп, «Кюриоздар кабинеті» ретінде құрылды. 1931 жылы мұражай қазіргі орнына көшірілді. Тарихшы Нэнси Дюпри 1964 жылы «Кабул мұражайына нұсқаулық» кітабының авторы болды. 1973 жылы мұражай үшін жаңа ғимарат жобалауға даниялық сәулетші шақырылды, бірақ жоспарлар іске аспады. 1989 жылы Бактрия алтыны Ауғанстан Орталық банкінің жер астындағы сақтау қаптамасына көшірілді. 1993 жылдың мамыр айындағы зымыран шабуылынан көне керамикалық бұйымдар қираған астында қалды. 1994 жылдың наурыз айында әскери база ретінде пайдаланылған мұражайға зымыран тиіп, көп бөлігі қирады. Президент Бурхануддин Раббани үкіметі кезінде Ақпарат және мәдениет министрлігі 71 мұражай қызметкеріне мүлікті Кабул қонақ үйіне (қазіргі Кабул Серена қонақ үйі) көшіруді бұйрық берді, осылайша оларды одан әрі зымырандар мен оқтан қорғауға тырысты. 2001 жылдың қарашасында талибандар сол жылы кем дегенде 2750 көне өнер туындысын жойғанын хабарлады. 2003-2006 жылдар аралығында ғимаратты қайта жаңартуға 350 000 АҚШ доллары жұмсалды. Көптеген ең құнды заттар металл жәшіктерге жабылып, қауіпсіздік үшін алынып, 2004 жылы қайта табылып, тізімге алынды. Кейбір археологиялық заттар Кабул қаласындағы сақтау орындарында табылды, ал Швейцарияда да жинақ табылған. 2007 жылдан бері ЮНЕСКО мен Интерпол 8000-нан астам артефактты қалпына келтіруге көмектесті, соңғысы Германиядан әкелінген әктас мүсін болды.

2021 жылғы талибандардың шабуылынан және Кабулдың құлауынан кейін, 2016 жылдан бері мұражай директоры болып табылатын Мұхаммед Фахим Рахими директор лауазымында қалып, оның коллекциясын сақтауға уәде берді, себебі 1990 жылдары талибандар коллекцияның бір бөлігін жойған оқиғаның қайталануы мүмкін деген алаңдаушылық күшейді. 2023 жылдың наурыз айынан бастап Мұхаммед Зубайр Әбеди мұражай директорының міндетін атқарушы болып табылады.

Жинақтар

Мұражайда Құшан империясы мен ерте Ислам дәуірінен келген жәдігерлерді қоса алғанда, көптеген асыл пил сүйегінен жасалған туындылар сақтаулы. 1990 жылдардағы ала-көкпең кезеңнен зардап шекпестен жеткен ең белгілі туындылардың бірі – Канишка патшаның Рабатқа тақтасы.

Археологиялық материалдар

Мұражай елдегі ең таңғажайып археологиялық жаңалықтардың көптеген сақтаушысы болып табылады. Оларға Дилбержиндегі суреттелген фрескалар, Ай Ханом мен Сурх Котал қазбаларынан құтқарылған жазулар, сәулет фрагменттері, мүсіндер, металл заттар мен монеталар, Баграм қаласындағы саудагер қоймасынан табылған піл сүйегінен жасалған бұйымдар (Үндістаннан), айналар (Қытайдан) және Рим империясынан әкелінген шыны ыдыстар сияқты керемет заттар жинағы, Хадданың саз балшықтан жасалған бас мүсіндері, Тепе Сардар және Ауғанстандағы басқа да буддалық монастырьлардан алынған будда мүсіндері, сондай-ақ Газниде табылған Газнавилер мен Тимурилер дәуіріне қатысты ислам өнерінің ірі коллекциясы кіреді.

Нумизматикалық коллекция

Музейде үлкен монеталар жинағы бар. Австриялық нумизматик Роберт Гёбль ЮНЕСКО демеушілігімен өткізілген жинақтың тексеруі кезінде 30 000 нысан бар екенін хабарлады. Жинақта Ауғанстанда табылған археологиялық материалдардың көп бөлігі сақталған. Жинақ толығымен жарияланбаған, бірақ жекелеген қорлар мен археологиялық орындар жарияланды. Ауғанстандағы француз археологиялық делегациясы (DAFA) Сурх-Котал қаласынан табылған монеталарды жариялады. Беграм қазбаларынан табылған монеталардың бір бөлігі жарияланды. Мұражайда біздің заманымыздан бұрынғы IV ғасырдан біздің заманымыздың III ғасырына дейінгі, өте көп мөлшердегі күміс және мыс монеталарды қамтитын Мир Заках қорының бір бөлігі сақталды. Осы қордың бір бөлігі DAFA тарапынан жарияланды. Музей нумизматика саласында куратор тағайындады, бірақ жинақ ғалымдар мен жалпы жұртшылық үшін жабық күйінде қалып отыр.

Саяхат коллекциясы

Жинақтың маңызды бір бөлігі, оның ішінде Баграм, Ай Ханом, Тепе Фуллол материалдары және Тиллия Тепедегі барлық алты қазбадан табылған алтын әшекейлері 2006 жылдан бері көшпелі көрмеде көрсетілуде. Олар Франциядағы Гюмет мұражайында, АҚШ-тағы төрт мұражайда, Австралиядағы төрт көркем галереяда, Канада Тарих мұражайында, Германиядағы Бонн мұражайында және ең соңғыда Британ мұражайында көрмеге қойылды. Олар әлі де турларын жалғастырып, соңында Ауғанстан Ұлттық мұражайына қайтарылады.