Кіріспе

Тувалудың дәстүрлі музыкасы фателе, факанау және факасеасеа сияқты билерден тұрады. 1860 жылдары Лондон миссионерлік қоғамы Тувалуға жіберген Самоа миссионерлерінің ықпалы нәтижесінде дәстүрлі діндер немесе сиқыр туралы әндер қысымға ұшырады және көптеген әндер жоғалып кетті. 20 ғасырда миссионерлердің ықпалы азайған сайын дәстүрлі билер қайта жаңғырды, сонымен қатар Самоадан келген сива биі дәстүрі де танымал болды. Фателе биін орындағанда те тити-тао – екінші юбкаға кигізілетін дәстүрлі юбка (те тити-каулама), сондай-ақ теуга-сака жейдесі, бас, қол және білек сақиналары қолданылады. Те Вака тобы – мұхиттық музыкалық ұжым, құрамында тувалулықтар мен тувалулық тегі бар музыканттар бар; Те Вака қазіргі заманғы Тынық мұхиты музыкасын немесе «Оңтүстік Тынық мұхитының синтезін» орындайды.

Тарих

Поэзияны оқу еуропалықтар келгенге дейін дәстүрлі музыканың көп кездесетін ерекшелігі болды, бірақ бұл дәстүр кейіннен жойылды. 1960-1961 жылдары антрополог Герд Кох Ниутао, Нанумага және Нукуфетау атолдарында дәстүрлі әндерді жазды. Бұл әндер 1964 жылғы музыкалық зерттемеде қарастырылды, ал әндердің таңдамасы 2000 жылы «Тувалу әндері» деген атпен жарияланды, сонымен қатар жазылған әндердің екі дискісі шықты. 1860 жылдардан бастап Лондон миссионерлік қоғамы Тувалуға жіберген Самоа миссионерлерінің ықпалымен дәстүрлі діндер мен сиқыр туралы әндер басылды, сонымен қатар Самоа миссионерлері тувалу тілінің дамуына да әсер етті. Миссионерлер шіркеу гимндерін енгізді, ал еуропалық әндердің құрылымы мен мелодиялары тувалу музыкасына әсер ете бастады. Дегенмен, кейбір миссионерлік кезеңге дейінгі әндер сақталып қалды және Герд Кох оларды жазды. 1960 жылдардың басында транзисторлық радио арқылы еуропалық поп-музыка мен Гавай/Таити гитара ырғақтарына қол жеткізілді, бұл заманауи тувалу музыкасына әсер етті. Басқа түрлеріне есептеу ойындары, шеберлік ойындары және басқа ойындар кезінде орындалатын ойын әндері; әйелдердің кокос талшығынан жіп дайындағанда сияқты жұмыс кезінде орындаған әндері; балықшылардың шақыру әндері; мадақтау әндері (вики немесе таугафату); және отбасының қайтыс болған мүшелері үшін жоқтау әндері жатты. Қорымға арналған ән айту дәстүрі купу деп аталады және ол факасеасияға ұқсас. Қазіргі тувалу стилі көптеген әсерлерді сіңіріп алған, «қазіргі және ескі стильдер қатар өмір сүретін Полинезия музыкасының шағын үлгісі» деп сипаттауға болады.

Тувалу әндерінің дәстүрлі құрылымы

Тувалу әндері – өте қысқа өлеңдер, қайталап орындалады. Бұл әндердің ырғағы күшті, орындаушылар қол шапалақтау арқылы немесе қолдарын еденге, немесе шай қорапшасы сияқты дыбыс шығаратын нәрсеге соғып, ырғақты сақтайды, әнді қайталаған сайын темп жылдамдайды. Миссионерлік кезеңге дейінгі әнге мысал – «Те фё, те фё киа Атуа», бұл Герд Кох жазған Ниутао аралдық «факанау» биі. Ол былай аталады: «Те фё, те фё киа Атуа. Те фё, те фё киа тагата. Пили те фё, ману те фё! Э, таку фё! Э, таку фё!» – Құдайлардың қайығы, адамдардың қайығы. Қайықты ұста, қайықты тартып ал! О, менің қайығым, О, менің қайығым! Бұл қысқа, драматикалық оқиға Ниутао аралдықтарының мұхитта кездескен ерекше каноэ туралы айтады. Аралдықтар каноэге амандасады, бірақ экипаж жауап бермейді. Ниутаолықтар бұл – құдайлармен толған арбалы каноэ деп санайды, сондықтан апаттың алдын алу үшін Ниутаоға қарай жылдам қайтады. «Факанау» және «ога» дәстүрі уақыт өте келе жойылды. «Факасеасия» биін көбінесе тұрмысқа шықпаған жас әйелдер орындады, олар тұрып, билеп, қолдарын, алақандарын және денесінің жоғарғы бөлігін қозғайтын, ал ерлер мен әйелдер ән айтып, ырғақты сақтайтын. Бұл баяу ән, билеу ережелері еркін, әртүрлі аралдарда әртүрлі атаулары бар. «Факасеасия» дәстүрі жалғасты, бірақ оны көбінесе ақсақалдар орындады. Дәстүрлі «фателе» биін бес немесе алты жас әйел отырып немесе тізе бүгіп орындады, ән салғанда қолдарын, алақандарын және денесінің жоғарғы бөлігін қозғайтын, ал ерлер мен әйелдер хор ретінде қатысты. Қазіргі кездегі Тувалу би музыкасының ең танымал түрі – «фателе», ол еуропалық әуен мен үйлесімге негізделген, бәсекелестік сипаттағы би, әр арал екі топқа бөлінеді. «Фателе» дәстүрінде лирика маңызды рөл атқарады, ол жиналыс залында (манеапа) ән айтумен басталады, содан кейін басқалар қосылғанда ән бірте-бірте қаттырақ және жылдам қайталанады, ырғақты сақтау үшін бос банкалар немесе ағаш қораптар қолданылады. Қазіргі «фателе» биінде жас бойдақ әйелдер қатарлап билейді, ал еркектер бишілерге қарама-қарсы отырып, қолдарымен кілемшеге немесе ағаш қораптарға ырғақ қосады. Бишілер оқиғаны қайта жасайды, ал музыка ақырында күшеп, кенеттен аяқталады. «Фателе» биі көрсетілетін мерекелер, соның ішінде шіркеу мерекелері мен тойлар сағаттар бойы жалғасуы мүмкін. «Фателе» дәстүрі Токелау музыкасымен ортақ. Ритмикалық билердің қимылдары миссионерлер тарапынан ұятты деп есептелді, сондықтан дәстүрлі билерге тыйым салынды. Бұл тыйыммен қатар, дәстүрлі діни қызметтерге де шектеулер қойылды, өйткені бұл билер рухани мақсаттарға да қызмет етті. ХХ ғасырда миссионерлердің ықпалы азайғаннан кейін Самоадан келген «сива» биі дәстүрі танымал болды. Бұл биде жеке бишілерге назар аударылады, олар Самоаның «сива» биі дәстүрінің қадамдарын және қол, алақан мен дене қимылдарын орындауға кеңістік алады.