Кіріспе

Протест өнері – белсенділер мен әлеуметтік қозғалыстар жасаған шығармашылық туындылар. Бұл азаматтарды хабардар ету және оларды ықпал ету үшін түрлі топтар мен мемлекет қолданатын дәстүрлі коммуникация құралы. Протест өнері көрермендерде негізгі эмоцияларды оятуға көмектеседі, соның ішінде жағдайдың шиеленісін арттырып, наразылық білдіруге жаңа мүмкіндіктер жасайды. Өнер, басқа да наразылық формаларынан айырмашылығы, аз қаржылық ресурстарды қажет етеді, сондықтан қаржылық мүмкіндігі шектеулі топтар мен партиялар тиімді тактика ретінде перформанс өнері мен көше өнеріне көбірек сүйене алады. Активистік өнер де, протест өнері де кең аудиториямен байланысу және шеттетілгендер мен құқықтары бұзылғандардың дауысын естірту үшін кеңістік ашу қажеттілігінен туындады. Маңыздысы, активистік суретшілер әрқашан дәстүрлі "суретшілер" бола бермейді. Олардың туындылары жеке жасалады, ал олардың көптегені өзін суретші деп емес, белсенді деп санайды. Өзін суретші деп санамайтын белсендінің туындысының мысалы – 2011 жылдың қыркүйек айында Уолл-стритті басып алудың алғашқы аптасындағы Дэмиен Херсттің суретімен наразылық білдірген адам. Бұл адам басқа біреудің туындысын пайдаланып, саяси немесе әлеуметтік мәселені көтеру үшін оған мәтіндік хабар қосады. Өзін суретші деп санайтын активистік өнердің мысалы – Мехди Хонсаридің (фотосуреті) "Art Workers’ Coalition, шамамен 1971 жыл" туындысы, онда Мехди сурет өнерінің капитализммен байланысы, сондай-ақ суретшілерге әлемдік қаржы элитасының қандай әсер ететіні және оларға қызмет ететіні туралы мәселені көтеріп отыр. Активистік өнер қоғамдық кеңістікті әлеуметтік-саяси мәселелерді талқылау және қоғамдық өзгерістерді қамтамасыз ету үшін қоғамдық қатысуды ынталандыру үшін пайдаланады. Ол диалогқа қатысуға, сананы арттыруға және жеке адамдар мен қоғамдарды күштендіруге бағытталған белсенді бейнелеу процестеріне қатысу арқылы әлеуметтік өзгерістерге әсер етуді мақсат етеді. Активистік суретшілер үшін туындының әсерін сақтау үшін оның бастаған қоғамдық қатысу процесін жалғастыру да қиындық тудырады. Осыған байланысты суретшілер жобалар жүзеге асырылатын қоғамдармен байланыс орнатуы керек. Көптеген активистік суретшілер өздерінің туындыларында климаттың өзгеру мәселесін қарастырып келеді, бірақ бұл активистік өнер арқылы жасалған көптеген саяси туындылардың тек бір мысалы ғана. Сондықтан активистік өнер мұндай баламалы көзқарастарды білдіруде маңызды рөл атқарады. Активистік өнер мәдениет өлшеміне де, оның маңыздылығын саяси, экономикалық және әлеуметтік күштермен қатар түсінуге де үлкен үлес қосады. Активистік өнерді саяси өнермен шатастырудан сақтану керек, өйткені бұл әдістемелік, стратегиялық және активистік мақсаттардағы маңызды айырмашылықтарды жасырады.

Өнер мен саясаттың тарихи негізі

Активистік өнер өзінің бастауын нақты көркемдік және саяси ахуалдан алады. Көркем әлемінде 1960 жылдардың соңы мен 70 жылдардың басындағы перформанс өнері, көркемөнер мен дәстүрлі театрдың эстетикалық шекараларын кеңейтуге ұмтылып, екеуі арасындағы қатаң айырмашылықты жойды. Протест өнері – саяси немесе әлеуметтік мәселелерді көтеруге негізделген шығармашылық туындыларды қамтиды. Протест өнері – барлық әлеуметтік-экономикалық топқа қолжетімді, мүмкіндіктерді кеңейтудің инновациялық құралы болып табылады. Перформанс өнерінің уақытша, пәнаралық және гибридтік сипаты көрермендердің қатысуына жағдай жасады. Бұл ортаның ашықтығы мен тікелейлігі жұртшылықты қатысуға шақырды, ал өнер туындысының өзі бұқаралық ақпарат құралдарының назарына ілікті. Феминизм мен феминистік өнердің жаңа формалары осы кезеңдегі активистік өнерге зор ықпал етті. Феминистік өнер қозғалысы 60-шы жылдардың басында феминизмнің екінші толқыны кезінде пайда болды. Әлемдегі феминист суретшілер заманауи өнердің негізгі қағидаларын және оның қабылдануын қайта қарауға кірісті. Бұл қозғалыс өзгерістерге бастап, мәдени көзқарастарды өзгертіп, өнердегі гендерлік стереотиптерді жойды. "Жеке – саяси" деген идея, яғни өнер арқылы жеке тәжірибенің ашылуы саяси құрал бола алады деген ұғым, көптеген активистік өнер туындыларын жеке өмірдің қоғамдық аспектілерін зерттеуге бағыттады. Феминист суретшілердің стратегиялары активистік өнермен айналысатын суретшілердің стратегияларымен үндес. Мұндай стратегиялар көбінесе "бірлескен жұмыс, диалог, эстетикалық және әлеуметтік болжамдарды үнемі сұраққа салу, көрерменге құрмет көрсету" сияқты элементтерді қамтиды және өзін-өзі таныстыру, мүмкіндік беру және қоғамдық бірлік мәселелерін айқындауға және келісімге келтіруге қолданылады. Концептуалды өнер өнер нысаны мен оның айналымдағы тауар ретіндегі мәні туралы түсініктерді сынап, эстетикалық шекараларды кеңейтуге тырысты. Концептуалды суретшілер дәстүрлі емес материалдар мен өнер тудыру процестерімен тәжірибе жасады. Нақты өмірмен байланысты стратегияларға негізделген концептуалды өнер жобалары көрермендердің қатысуын талап етті және олар дәстүрлі галереялардың шеңберінен тыс жерлерде көрсетілді, осылайша оларды көпшілікке қолжетімді етті. Сол сияқты, активистік өнерде де бірлескен жұмыс әдістері мен өнерден тыс саладағы білімдер жиі қолданылады, осы арқылы қоғамдық және ұжымдық қатысу мақсатына жетуге болады. Концептуалды өнер идеяларға баса назар аударғанмен қатар, активистік өнер процеске бағытталған, оның жаратылу процесі арқылы жасырылған билік қатынастарын ашуға ұмтылады. Саяси аренада осы кезеңдегі күрес және жекелік саясаты активистік өнердің пайда болуына жағдай жасады.

Стратегия және практика

Іс жүзінде, белсенді өнер көбінесе уақытша шаралар түрінде болады, мысалы, перформанстар, медиа-шаралар, көрмелер мен инсталляциялар. Негізгі медиа құралдарын пайдалану да кең таралған (билбордтар, плакаттар, жарнама, газетке қосымшалар және т.б.). Осы коммерциялық тарату арналарын қолдану арқылы, бұл тәсіл әдеттегі мақсаттарын ашып, жоққа шығаратын хабарларды жеткізуде ерекше тиімді. Жеке адамдар мен қоғамдарды "өзгеріс катализаторы" болуға ынталандыру стратегиясы ретінде қоғамдық қатысуды пайдалану белсенді өнер үшін маңызды. Осы ретте қатысу бүкіл қоғамның өзін-өзі танытуы немесе өзін-өзі көрсетуіне айналады. Шығармашылық өрнек адамдарға өз даусын естіртуге және бір-бірімен, сондай-ақ олардың жеке мүдделеріне қатысты мәселелермен диалог құруға мүмкіндік береді. "Суретші мен тұрғын үйсіздер" ұйымы – жеке және қоғамдық күш беру құралы ретінде қоғамдық қатысу стратегиясын қолданатын жобаның мысалы. Бұл Нью-Йорктегі баспаналарда тұратын суретшілер, өнер мамандары және әйелдер, балалар мен жасөспірімдердің бірлестігі. Ұйымның өкілдері, өнер жасау жобасының тұрғындарға өзін-өзі дамытуға оң әсер ететініне және баспана жүйесі мен өмірлік жағдайлардың жойғанын қалпына келтіруге көмектесетініне сенімді: жеке сәйкестік сезімі мен адамдармен қарым-қатынасқа деген сенім. Қоғамды тұрғын үйсіздік мәселесі бойынша басым және қоғамдық пікірлермен диалогқа тарту процесі ұйымның негізін қалаушысы Хоуп Сэндроудың мәлімдемесінде сипатталған: "Өнердің қоғам үшін маңызы, тұрғын үйсіздердің тікелей жұртшылыққа сөйлейтін және өнердің олардың өмірімен байланысын қарастыратын туындыларында көрінеді. Өнер жасау процесі баспанада тұратын адамдарды әлсіздіктен шығарып, шығармашылыққа белсенді қатысуға ынталандырады". Совето көтерілісі Оңтүстік Африкадағы әлеуметтік өзгерістердің бастауын берді. Қарсылық өнері 1960 жылдары харизматикалық белсенді Стив Бико басқарған қара саналылық қозғалысынан өркендеді, ол апартеидке қарсы халықтық қозғалыс болды. Көптеген өнер туындылары қоғамдық орындарда жасалды, қабырға суреттері, баннерлер, плакаттар, футболкалар және саяси хабарламалары бар граффитилер апартеидтік Оңтүстік Африкадағы өмірдің шындығына назар аударды және наразылық білдірді. Вилли Бестер – Оңтүстік Африканың ең танымал суретшілерінің бірі, ол бастапқыда қарсылық өнерімен айналысқан. Бестер қоқыстан жиналған материалдарды пайдаланып, беттерді рельефті етіп жасайды, содан кейін оларды май бояумен суреттейді. Оның туындылары Оңтүстік Африканың маңызды қара нәсілді тұлғалары мен оның қоғамы үшін маңызды аспектілерге арналған. Оңтүстік Африканың қарсылық өнері суретшілері тек нәсілдік мәселелермен ғана айналыспайды және олар міндетті түрде қалашықтардан болуы да қажет емес. Басқа суретші, Джейн Александр, апартеидтің қасіреттерін ақ нәсілділердің көзқарасынан қарастырды. Оның қарсылық өнері апартеидтен кейінгі Оңтүстік Африкадағы денсаулыққа зиянды қоғаммен байланысты.

Гуманитарлық сатира өнері

"Гуманитарлық сатира өнері" терминін автор Лекса Бреннер енгізді. Бұл белсенді өнер түрі сериокомедияны, көңілге қиын тиетін бейнелерді және саяси мәлімдемелерді пайдаланады. Бұл туындылар қоғамды паш етіп, көрермендерге оларды әртүрлі тұрғыдан түсінуге мүмкіндік береді. Көптеген туындылар қазіргі әлемдік мәселелер бойынша қоғамда өзгерістер жасауды қолдау идеясы негізінде құрылған. Туындылар көбінесе жасырын жерлерге қалдырылады, оларды азаматтар кейін табады. Гуманитарлық сатира өнерінің көп бөлігі саяси ойларды көрсетеді, көбінесе қазіргі заманғы әлеуметтік мәселелерге байланысты даулы саяси мәселелерге сілтеме жасайды.

Жинақтар

Саяси графиканы зерттеу орталығының мұрағатында қазіргі таңда 85 000-нан астам плакат сақталған. Бұл АҚШ-тағы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі әлеуметтік әділдік тақырыбындағы плакаттардың ең ірі және әлемдегі екінші ірі жинағы. Көптеген университет кітапханаларында кең ауқымды коллекциялар бар, олардың ішінде Мичиган университетіндегі Джозеф А. Лабади коллекциясы 19 ғасырдан бері әлеуметтік наразылық қозғалыстары мен шеттетілген саяси топтардың тарихын құрастырып келеді.