Кіріспе

Арди (Байл Ата Фирдхиа) – Ирландияның Лоут округіндегі қала және қалалық аудан. Ол N2, N52 және N33 тас жолдарының қиылысында орналасқан. Қаланың XIII ғасырдан бастап дамығанының куәліктері бар, бірақ содан бері қаланың үнемі дамуына байланысты орта ғасырлық қаланың көп бөлігі жойылған. Қала, сол аттас азаматтық приходтың құрамында. Арди Ди өзенінің жағасында орналасқан және округтің ең ірі екі қаласы – Дундалк пен Дрогедадан шамамен бірдей қашықтықта, сондай-ақ Слейн мен Каррикмакросқа жақын жерде жатыр. 1996 және 2016 жылдар арасындағы санақтар бойынша Арди халқы шамамен 30 пайызға өсіп, 3791 адамнан 4928 адамға жеткен.

Шығу тегі

Бастапқыда Атерди деп аталған қаланың аты Аф Фирдиадан (Фердианың өткелі) шыққан, ол өзі Кухулин мен Фердиа арасындағы төрт күндік шайқасқа байланысты, Олстерді Коннахт патшайымы Мейвтен қорғау мақсатында болған. Дәстүр бойынша, Фердиа төрт күнге сосқан шайқастан кейін қаза тапқан және өзеннің оңтүстік жағалауында, өзен бойындағы серуен жолының жанында жерленген. Олардың бейнесі қаладағы Бридж көшесінде қоладан жасалған мүсін түрінде орналасқан. Арди – ортағасырлық "қабырғалы қалалардың" бір мысалы, мұндай қалалардың көптеген түрлерін Ирландияның өңірлерінде кездестіруге болады. Қала ежелгі Мюирхейм жазығының оңтүстік бөлігінде орналасқан. Қала 15 ғасырлық Пэйл шекарасында, Дундалк пен Келл қалалары арасында жатыр. Қаланың құрамына қалалық аудандар немесе қалалық саябақтар кіреді, олардың көп бөлігі Арди батпағынан, ал қалған шағын бөлігі Доусонның Деменінен тұрады, ол Ди өзенінің солтүстік жағындағы қаланың оңтүстік-шығыс бөлігін қамтиды. Арди 1414 жылы король Генрих V-тен патшалық жарғысын алды.

Смит мектептері

17 ғасырда Эразм Смит құрған қайырымдылық қоры 1806 жылы ұлдар мектебін, ал 1817 жылы қыздар мектебін ашуға қаржы жұмсады. Протестант және католик балаларының екеуі де оқуға қабылданды. Ол кезде тағы да мектептер болған, бірақ 1824 жылы олар аймақтағы жалғыз мектептерге айналды. Смит мектептері 1858 жылға қарай біріктіріліп, аралас мектепке дейін жетті, сол кезде Ұлттық мектептер қозғалысы осы жерде діни мектептердің ашылуына себепкер болды. Мектеп діни емес мекеме болып қала берді, бірақ оқушылар саны азайды және 1868 жылы тізімде тек 16 протестант ұлдары болды. 1954 жылы ол Ұлттық мектеп жүйесіне толыққандай қосылды, содан кейін Ирландия шіркеуінің Сент-Мария ұлттық мектебі деп аталды.

Әкімшілік

Арди Лоут округінің жергілікті басқару аймағында орналасқан. Округ кеңесінің мүшелері округтің бес жергілікті сайлау округінен сайланады. Арди жергілікті сайлау округі Арди муниципалды округі құрамына кіретін кеңестің 29 мүшесінің алтауын сайлайды. Ардиде алғаш рет 1378 жылғы жарғыда корпорация есімдері кездеседі. 24 қала тұрғыны мен 80 еркін азаматтан тұратын сайлаушылар Ирландияның Төменгі палатасына Арди парламенттік округінен екі депутат сайлады. 1800 жылғы Одақ актісі бойынша оның сайлау құқығы жойылды. Корпорация 1840 жылғы Муниципалдық корпорациялар (Ирландия) заңымен таратылды.

Медиа

Газеттердің қатарында апта сайын жарық көретін Дрогеда Independent газетінің аймақтық басылымы – Mid Louth Independent бар. Ол Арди, Коллон, Данлиер және Талланстаун қалаларында таратылады және сатылады. "Дандалк Демократ" – Арди және оның төңірегін қамтитын апталық газеттің аймақтық басылымы. LMFM радиосы – Солтүстік-Шығыс аймағының жергілікті радиостанциясы, ол Арди қаласымен қатар Лоут, Мит, Монаган және Солтүстік Дублиннің қалған бөлігін де қамтиды.

Көлік

Бұрын қалаға қызмет көрсеткен Арди теміржол станциясы, бес мильдік (8 км) тармақ желісі арқылы Дромин Junction станциясындағы Белфаст-Дублин негізгі желісімен байланысты болған. Арди теміржол станциясы 1896 жылдың 1 тамызында ашылып, жолаушылар тасымалы 1934 жылдың 3 маусымында тоқтатылған. Желі 1976 жылдың 3 қарашасында жабылғанға дейін жүк тасымалын жалғастырды. Ол жергілікті тыңайтқыш зауытын, қант қызылшасын және мал тасымалын қамтамасыз еткен. 1980-ші жылдардың соңында рельстер алынып тасталды, ал қысқа маршруттың көп бөлігі қазір белгіленген жаяу жолға айналдырылған. Ардидің көлік желісіне тікелей қаладан өтетін N2 және N33 байланыс жолы арқылы Ардиге қосылатын M1 тас жолы кіреді. Ненәгтегі M7 және Дундалқтағы M1 тас жолын байланыстыратын N52 тас жолы қаладан өтеді, ол Дублин мен M50-ге жақын болмай, Лимериктен Белфастқа дейін оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа бағытталған көлікті қамтамасыз етеді.

Дін

Арди Армгам архиепископтығының Армгам провинциясындағы Арди және Коллон Рим-католик приходының аумағында орналасқан. 2021 жылдың сәуір айында Мәсіх Патшаның Егеменді Басты Дидарының Дәстүрлі Католик Институты Ардидегі бұрынғы монастырь ғимаратын өзінің монах әйелдері – Адоререстер әпкелерінің пайдалануы үшін сатып алды.

Арди қамалы

Ардидің қабырғалы қала ретіндегі айқыны ортағасырлық ғимараттардың сақталуымен және қала ішіндегі сақталған ерекшеліктерімен, соның ішінде толыққанды ортағасырлық көше жоспарымен және қамалдың өзімен күшейтіледі. Бұрын Сент-Легер қамалы деп аталған Арди қамалы – Ирландиядағы ең ірі бекінілген ортағасырлық мұнаралы үй. Шамамен 15 ғасырда салынған қамал 17 және 18 ғасырларда түрме ретінде пайдаланылды, содан кейін 2006 жылдың маусымына дейін Ардидің аудандық соты болып қызмет етті, одан кейін "21 ғасырда сот жүйесінің қажеттіліктерін толыққанды қанағаттандыра алмайтындықтан" арнайы жаңа ғимарат салынды.

Чантри колледжі

1487 жылға дейін негізделген "Chantry College" төрт қабатты мұнарадан және солтүстік жағына іргелес орналасқан екі қабатты залдан тұрады. Құрылысы қорғануға мүмкіндік бергенімен, ол бекінілген үй ретінде қарастырылмайды. Бұл діни ғимарат болғандықтан, қаладағы екі қамалдан өзгеше. Ғимараттың бастапқы бөлігінің шағын бөлігі Дублиннің Хаут қаласындағы басқа да сақталған ғимаратқа ұқсас.

Хатчтың қамалы

Оливер Кромвельдің Хатч отбасына сыйға берген Хатч қамалы әлі де жеке отбасылық үй және қонақ үй ретінде қолданылуда. 14 ғасырдың соңында салынған қалалық бекініс, ол қаланың екі қамалының ескісі. 19 ғасырда оның шығыс және батыс жақтарына үлкен терезелер қойылған. Оңтүстік бұрышында төбеге дейін спиральді баспалдақпен жалғасқан мұнара орналасқан.

Кильдемоктың секіру шіркеуі

Кильдемоктың секіретін шіркеуі (Милокстаун шіркеуі деп те аталады) – Ардидегі туристік орын, ол өзін "шешілмеген құпия" деп жариялайды. 1954 жылы археологтар бұрынғы жылы қираған жерлерді тазартып болғаннан кейін, бұл орын қалпына келтірілді. Шіркеуге байланысты аңыз бойынша, 1715 жылы шіркеу қабырғаларының ішінде христиан емес адамның жерленгеніне сендірілді, және сол түні шіркеу оның қабірлерін қасиетті жерден шығарып, "секірді". Орынға орнатылған тақтада былай деп жазылған: "Бұл қабырғаның көлбеулігі, қисайғандығы және орны оның негізінен үш футқа жылғанын көрсетеді. Заманауи есептерде 1715 жылы болған қатты дауылда қабырға көтеріліп, қазіргі орнына қойылғаны айтылады, бірақ жергілікті дәстүр бойынша қабырға анттан айырылған адамның қабірін алып тастау үшін ішке қарай секірген". Бүгінде Кильдемоктан қалған нәрсе – белгісіз себептермен үш футқа жылған қабырғасы бар шағын қираған орын. Бұл дауылдың салдарынан болды деп есептеледі, бірақ бұл расталмады.

Біздің әйелдің туған күні шіркеуі

Шіркеу 1974 жылы салынған, жеке тұрған, көп бөлмелі римдік католик шіркеуі. Бұл шіркеу 1829 жылы салынған, қазір қираған ескі католик шіркеуінің орнын басты. Ол Гай Молони және Ассошиатс компаниясы жобалаған Ватикан II-ден кейінгі шіркеу. Витражды терезелер әдеттегідей қарапайым интерьерге түс қосады.

Қасиетті Мария шіркеуі

XIX ғасырдың басында бұрынғы шіркеу орнында салынған Сент-Мария шіркеуі, бұрынғы шіркеуге тиесілі мұнараның бір бөлігін сақтап, толыққанды жөнделіп, қайта жаңартылды. Бұл жерде кем дегенде сегіз жүз жылдан бері христиандық құлшылық өтеді.

Өнер және фестивальдар

1860 жылы құрылған Арди концерт тобы Ирландиядағы үшінші ескі концерт тобы болып табылады. Ардиде 17 наурызда жыл сайынғы Сент-Патрик шеруі өтеді. Алғашқы шеру 1962 жылы Ардиде басталды және содан бері, 2001 жылғы ауыз және тырнақ ауруына байланысты және 2020 жылғы COVID-19 пандемиясына байланысты болған тоқтаулар есептелмегенде, дерлік әр жыл сайын өткізіліп келеді. 2004 жылдан бері қалада Арди барокко фестивалі ұйымдастырылып келеді, оған Ирландия барокко оркестрі және басқа да әртістер қатысады. 2009 жылы Ардиде бастау алған "Турфман фестивалі" тамыз айындағы демалыс күндері өткізіліп, бірнеше қоғамдық шаралар мен "Фестиваль королевасы" сайысын қамтыды. Фестиваль соңғы рет 2013 жылы өткізілді.

Білім

Ардиде 1974 жылы ашылған Арди қоғамдық мектебі бар. Бұл мектеп бұрын тәуелсіз болған үш мектептің бірігу нәтижесінде құрылды: Қайырымдылық әпкелерінің Сент-Анна монастыры, Де Ла Салл бауырлары мектебі және кәсіптік-техникалық мектеп. 2019 жылы мектепте шамамен 890 оқушы білім алды. Қалада үш бастауыш мектеп бар: Монастырь ұлдар ұлттық мектебі, Scoil Mhuire na Trocaire қыздар мектебі және Ardee Educate Together. Ardee Educate Together – ұлдар мен қыздарға арналған, көп мәдениетті бастауыш мектеп. Балапуста ұлттық мектебі қаланың шетінде орналасқан және (2020 жылдың басында) шамамен 220 оқушысы бар. 2014 жылы Монастырь ұлдар ұлттық мектебінде шамамен 250 оқушы оқыды, ал 2020 жылдың басында Scoil Mhuire na Trocaire қыздар мектебінде 290, ал Educate Together мектебінде 150 оқушы оқыды.

Қауымдастық футболы

Ардиде Солтүстік-Шығыс футбол лигасының (бұрынғы MDL) мүшесі екі футбол клубы – «Сквер Юнайтед» және «Арди Селтик» орналасқан. Екі команданың да жастар бөлімшелері бар, олар өте жас ойыншылардан бастап 18 жасқа дейінгілерге дейін жаттықтырады.

GAA

Арди Сент-Мэрис – Ардидегі басты GAA командасы. "Блюз" деп белгілі клуб тарихында 12 рет Лоут аға футбол чемпионатында жеңіске жеткен – алғашқысы 1914 жылы, ең соңғысы 2023 жылы. Ардидің айналасында орналасқан тағы бес GAA командасы бар: Хантерстаун Роверс, Вестернс GFC, Джон Митчелс, Шон Макдермотс және Стабэннон Парнеллс. Хантерстаун Роверс екі рет Лоут орталық чемпионатында жеңіске жеткен және 1941 жылы құрылған.

Регби

Қаланың регби клубы, Арди регби клубы, бірінші және екінші ересек командаларымен қатар, бірнеше жас командаларына ие. Клуб 2015 жылы МакГи кубогын ұтып алды.

Басқа спорт түрлері

Арди және аудандық жеңіл атлетика клубы 1992 жылы құрылған. Бұл клуб бастапқыда «Фердия А.К.» деп аталған, бірақ 2000 жылы атауын өзгерткен. 2010 жылы құрылған Арди велосипед клубы түрлі деңгейдегі жаттығу топтарын ұйымдастырады. Сондай-ақ, клуб қайырымдылық мақсатында велосипед шараларын өткізеді.