Кіріспе

Тікелей қанатты ұшақтың кіші көтергіш беті

Артқы қанат, сондай-ақ көлденең тұрақтандырғыш деп те аталады, бұл тікелей қанатты ұшақтардың, соның ішінде тік қанатты ұшақтар мен гиропландардың негізгі көтергіш беттерінің артындағы құйрықта орналасқан кіші көтергіш беті. Барлық тікелей қанатты ұшақтарда артқы қанаттар бола бермейді. Қанатсыз, құйрықсыз және ұшатын қанатты ұшақтарда жеке артқы қанат болмайды, ал V тәрізді құйрықты ұшақтарда тік тұрақтандырғыш, руль және артқы қанат пен лифт V пішінде екі диагональды бетті құрайды. Артқы қанаттың функциясы – тұрақтылықты және басқаруды қамтамасыз ету. Атап айтқанда, артқы қанат жылдамдық пен кеңістіктік бағыттың, отынның жұмсалуының немесе жүк немесе пайдалы жүктің түсірілуінің салдарынан туындаған қысым центрінің немесе ауырлық центрінің орналасуының өзгеруіне бейімделуге көмектеседі.

Тұрақтылық

Әдеттегі аэродинамикалық профилі бар қанат бойлық тұрақтылыққа кері әсер етеді. Яғни, мұрынды көтеретін кез келген бұзылу (мысалы, желдің күйреуі) мұрынды көтеруге бейім болатын инерциялық моментті тудырады. Ал осы бұзылу кезінде, қанаттың болуы қалпына келтіретін мұрынды төмен қарай бұру моментін жасайды, бұл қанаттың табиғи тұрақсыздығына қарсы әрекет ете алады және ұшақты бойлық жағынан тұрақты етеді (дауылбақ сияқты, әрқашан жел бағытына бұрылатындай). Ұшақтың бойлық тұрақтылығы "қолсыз" ұшу кезінде өзгеруі мүмкін, яғни ұшуды басқару жүйелері аэродинамикалық күштерге, бірақ пилоттың басқару әрекеттеріне емес, түседі.

Тығыздау

Қалқымалы қозғалысқа келтіретін күш берумен қатар (өзінен-өзі тербеліс қозғалысын тудыратын), құйрық қанат демпферлік эффект береді. Бұл, ұшақ ауырлық центрінің айналасында бұрылғанда, құйрық бөлігінде сезілетін салыстырмалы ауа ағынынан туындайды. Мысалы, ұшақ тербеліп тұрса да, жалпы қозғалыс бағытына уақытша келген кезде, құйрық қанат әлі де тербеліске қарсы бағытталған салыстырмалы ауа ағынын сезінеді.

Көтергіш

Ұшақтың конструкциясы мен ұшу режиміне байланысты, оның құйрық жаны оң көтерілу күшін немесе теріс көтерілу күшін (төмен басу) тудыруы мүмкін. Кейде тұрақты ұшақта бұл әрқашан таза төмен басу күші болады деп есептеледі, бірақ бұл рас емес. Алғашқы конструкциялардың кейбірінде, мысалы Bleriot XI, ауырлық центрі бейтарап нүкте мен құйрық жанының арасында орналасқан, ол да оң көтерілу күшін қамтамасыз еткен. Дегенмен, мұндай конструкция тұрақсыз болуы мүмкін және олар көбінесе басқаруда қиындықтарға тап болды. Тұрақтылық талаптары Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін толыққанды түсінілмеген – осы кезеңде британдық Bristol Scout жеңіл бипланы азаматтық мақсаттар үшін жасалған, оның өндірісі Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында және 1914-1916 жылдар аралығындағы британдық әскери қызметінде жалғасты. Осы кезде ауырлық центрін алға жылжыту, көтерілу күші жоқ құйрық жанын пайдалануға мүмкіндік беретіні анықталды, онда көтерілу күші номиналды түрде оң немесе теріс емес, бірақ нөлге тең, бұл тұрақтырақ мінез-құлыққа әкеледі. Бірінші дүниежүзілік соғыстан бастап соғыстар аралық кезеңге дейінгі оң көтерілу күшіне ие болған ұшақтардың мысалдары: Sopwith Camel, Чарльз Линдбергтің Spirit of St. Louis, Gee Bee Model R Racer – бәрі де басқаруы қиын ұшақтар репутациясына ие, сондай-ақ басқаруға оңай Fleet Finch екі орындық канадалық оқу бипланы, оның құйрық жаны ертеректегі Bristol Scout-қа ұқсас, жазық төменгі аэродинамикалық пішінге ие. Бірақ сақтылықпен көтерілу күшіне ие құйрық жанын тұрақты етуге болады. Мысалы, Bachem Ba 349 Natter VTOL зымырандық қозғалтқышты ұшағы, көтерілу құйрығымен жабдықталған және ұшу кезінде тұрақты және басқарылатын болды. Кейбір ұшақтар мен ұшу режимдері құйрық жанынан айтарлықтай төмен басу күшін жасауды талап етеді. Бұл әсіресе баяу және үлкен шабуыл бұрышымен (AoA) ұшқанда маңызды. Кейбір түрлерінде, осы ұшу режиміндегі талаптар соншалықты жоғары болды, бұл құйрық жанының тоқтауына әкелді. Gloster Meteor T.7 ұшағында ауа тежегіштері жұмыс істеген кезде турбуленттілік салдарынан тоқтау тудырылуы мүмкін. McDonnell Douglas F 4 Phantom II ұшағында бұл бастапқыда ұшу және қону кезінде болды, ал жоғары AoA кезінде ауа ағыны мен төмен басу күшін сақтау үшін құйрық жанының алдыңғы жиегіне кері бұрышпен тақталар орнатылды. Pilatus P 3 оқу ұшағына айналған кезде ұқсас әсерді жою үшін құрсақ қылызы қажет болды, ал McDonnell Douglas T 45 Goshawk қанатқа қақпақтар түсірілген кезде қанаттан артық ағынға ұшырады, нәтижесінде фюзеляжға бекітілген кішкентай "SMURF" беті орнатылды, ол тұрақтандырушының алдыңғы жиегінің түбімен сәйкес келді.

Белсенді тұрақтылық

Лифтті басқаруға компьютерді қолдану, аэродинамикалық тұрақсыз ұшақтарды да осылай басқаруға мүмкіндік береді. F-16 сияқты ұшақтар жасанды тұрақтылықпен ұшырылады. Бұл артықшылықтың себебі - құйрық қондырғысынан туындайтын кедергінің айтарлықтай төмендеуі және маневрлеу қабілетінің артуы.

Мах-тук

Трансониялық жылдамдықтарда ұшақ, соққы толқындарының қалыптасуы мен жылжуы салдарынан, қысым центрінің артқа қарай жылғанын сезінуі мүмкін. Бұл Мах құлауы деп аталатын, ұшақтың мұрын бөлігін төмен қарай бұру моментіне әкеледі. Тепе-теңдікті сақтау үшін айтарлықтай түзету күші қажет болуы мүмкін, және мұндай түзету көбінесе толықтай басқарылатын құйрық жапырағы (all-flying tailplane) немесе стабилизатор арқылы жасалады.