Кіріспе

XX ғасырдағы итальяндық саясаткер және бизнесмен Энрико Маттей (; 29 сәуір 1906 - 27 қазан 1962) – итальяндық мемлекеттік басқарушы. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін оған фашистік Италия құрған мемлекеттік кәсіпорын – итальяндық мұнай агенттігі Agip-ті тарату міндеті жүктелді. Бірақ Маттей оны кеңейтіп, Ұлттық жанармай трасты (ENI) деп қайта ұйымдастырды. Оның басшылығымен ENI Таяу Шығыста маңызды мұнай концессияларын, сондай-ақ Кеңес Одағымен маңызды сауда келісімін жасады, бұл 20 ғасырдың ортасында мұнай өнеркәсібіне үстемдік еткен "Жеті бауырлас" олигополиясын бұзуға көмектесті. Ол сондай-ақ пайданың 75 пайызын мұнай қорын пайдаланған ел алған принципін енгізді. Италияда ықпалды тұлғаға айналған Маттей 1948 жылдан 1953 жылға дейін Христиан демократиясы партиясының және Италия Парламентінің депутаты болды. Маттей ENI-ді қуатты компанияға айналдырды, сондықтан итальяндықтар оны "мемлекет ішіндегі мемлекет" деп атады. 1962 жылы ұшақ апатында қаза тапты, бұл ұшақтағы бомбадан болған болуы мүмкін, бірақ оның қай топтан қаза болғаны анықталған жоқ. Маттейдің шешілмеген өлімі туралы 1972 жылы Франческо Рози "Маттей ісі" атты марапатқа ие болған фильмін түсірді, онда Маттей рөлін Жан Мария Волонте ойнады. Fiat S.p.A. компаниясының Витторио Валеттасымен бірге ол XX ғасырдың ең үздік итальяндық менеджерлерінің бірі саналады.

Ерте өмір

Энрико Маттей Пезаро және Урбино провинциясындағы Аквалагана қаласында Антонио Маттейдің (Италия ұлттық жандармериясының мүшесі) және Анжела Гальванидің бес баласының екіншісі ретінде дүниеге келді. 1923 жылы Мателицадағы тері өңдеу өнеркәсібінде шәкірт болды. Оның мансабы жылдам дамыды: фабрика жұмысшысынан химиялық көмекшіге, содан кейін 21 жасында зертхана меңгерушісіне айналды. Әскери қызметтен кейін ол тері өңдеу зауытының иесінің бас көмекшісі болды. Алайда 1920 жылдардың соңындағы экономикалық дағдарыс бизнесті нашарлатып, тері өңдеу зауыты жабылды. 1949 жылы Маттей таң қалдырарлық мәлімдеме жасады: Солтүстік Италиядағы По аңғарының топырағы мұнай мен метанға бай, ал Италия өзінің барлық энергия қажеттіліктерін өз ресурстары арқылы шешеді. Италия баспасөзі арқылы ол елдің (әлі де Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан зардап шегіп жатқан) жақын арада бай болатыны туралы идеяны қолдады. Agip-тің қаржылық құны бірден қор биржаларында өсті, ал компания (мемлекетке тиесілі, бірақ жеке компания ретінде жұмыс істейді) бірден берік және маңызды болды. Шындығында жағдай басқаша болды: Кортемадьоре ауданында, По аңғарында, аз мөлшерде мұнаймен бірге метан табылды. Маттейдің стратегиясы Солтүстік Италиядағы ұлттық өнеркәсіптің дамуын қолдау үшін табиғи газды пайдалану және Италияның экономикалық кереметі деп аталатын соғыстан кейінгі өрлеуді қолдау болды. Газ импортталған мұнайдың орнына емес, керісінше, арзан және тиімдірек импортталған көмірдің орнына, өсіп келе жатқан өнеркәсіптік қызметтің қажеттілігіне жауап берді. Табиғи газды сатудан түскен жоғары пайда барлауға, өндіріске, құбыр желілерін кеңейтуге және жаңа тұтынушыларды тартуға жұмсалды. Ұшақтағы үш адам да қаза тапты: Маттей, оның ұшқышы Ирнерио Бертуцци және американдық Time–Life журналисі Уильям МакХейл. Тергеу ресми түрде оқиғаның жазатайым оқиға екенін жариялады. Италияның қорғаныс министрі Джулио Андреотти апатты тергеуге жауапты болды. ENI-дегі қызметі кезінде Маттей көптеген жауларды тапты. АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесі оны 1958 жылғы құпия есепте ызаландыратын және кедергі келтіретін тұлға ретінде сипаттады. Француздар оған Алжирдің тәуелсіздік қозғалысымен бизнес жасағанын кешіре алмады. Оның өліміне жауаптылық ЦРУ-ға, француздық OAS-ына және сицилиялық мафияға таңылды. Осы дәлелдерге сүйене отырып, судья оқиғаны кісі өлтіру ретінде қайта жіктеді, бірақ қылмыскерлердің бірі немесе бірнешесі белгісіз қалды. Италияның құпия қызметі – Қарулы күштердің ақпараттық қызметіне (Servizio informazioni forze armate, SIFAR) сенбейтін, тіпті ол оның адал жақтастарымен толы болса да, Маттей өзін қорғалған сезінген ENI қызметкерлерінің бұрынғы партизандарынан тұратын жеке күзетші жасады.

Өлімі туралы теориялар

Францияның құпия қызметі SDECE-нің бұрынғы агенты Фр., Матейдің өмірін алып кеткен 1962 жылғы ұшақ апатынан SDECE агенттері жауапты екенін мәлімдеді. Матей Италияның Алжирдегі француз мұнай мүдделерін басып алуына азықтанған еді. «Лоран» кодовый аты бар француз агенты Матейдің ұшағын саботаж жасады. 1970 жылы «Матей ісі» фильмін түсірген кезде Франческо Рози журналист Мауро Де Мауродан Матейдің Сицилиядағы соңғы күндерін зерттеуді сұрады. Де Мауроны іздеген және оның қанағатсыз жоғалуын тергеген барлық карабинерлер мен полиция тергеушілері кейіннен өлтірілді. Олардың арасында генерал Карло Альберто Далла Кьеза мен Борис Джулиано да мафияның қолынан қаза тапты. Мафияның маңызды «пентитосы» Томазо Бускетта Матейдің өліміне сицилиялық мафияның қатысы бар екенін айтты. Бускеттаның сөзіне сүйенсек, Матей американдық мафияның Анджело Бруносының бұйрығымен өлтірілді, себебі оның саясаты Таяу Шығыстағы маңызды американдық мүдделерге нұқсан келтірді. Журналист Де Мауро 1970 жылы Матейдің өлімі туралы тергеуі шындыққа жақындағандықтан өлтірілді. Тағы бір «пентито» Гаэтано Янни, Сицилия мафиясы мен кейбір шетелдіктер Матейді жою үшін арнайы келісімге келгенін, оны Джузеппе Ди Кристина ұйымдастырғанын мәлімдеді. Бұл мәлімдемелер жаңа тергеулерді бастады, соның ішінде Матейдің денесін эксгумациялау да болды. 2000 жылы Алжирден Тунис арқылы Сицилияға, содан кейін Италияға табиғи газ тасымалдайтын «Транс-Жертеңіз құбыры» Матейдің құрметіне аталды. ENI зерттеу институтын Матейдің есімімен атады. Fondazione Eni Enrico Mattei (FEEM) – коммерциялық емес, саяси бағыты жоқ, тұрақты даму мен жаһандық басқаруды зерттеуге арналған ғылыми-зерттеу институты. FEEM-нің мақсаты – мемлекеттік және жеке сектордағы шешім қабылдау сапасын арттыру.