Кіріспе

18 ғасырдағы экономикалық көпіршік

Оңтүстік теңіз компаниясы (ресми түрде: Ұлыбританияның саудагерлерінің губернаторы және компаниясы, Оңтүстік теңіздер мен Американың басқа бөліктерімен сауда жасау және балық шаруашылығын дамыту үшін) 1711 жылдың қаңтарында құрылған британдық акционерлік компания. Ол мемлекеттік қарызды консолидациялау және төмендету мақсатымен құрылған мемлекеттік-жекешелік серіктестік болып табылды. 1713 жылы компанияға кіріс табу үшін "Оңтүстік теңіздер" мен Оңтүстік Америкадағы аралдарға африкалық құлдарды жеткізу монополиясы (Асиенто де Негрос) берілді. Компания құрылған кезде Ұлыбритания Испания мұрагерлік соғысына қатысып жатқан еді, ал Испания мен Португалия Оңтүстік Американың көп бөлігін бақылап отырды. Сондықтан сауда жасауға нақты мүмкіндік болған жоқ, және күтілгендей, компания өзінің монополиясынан айтарлықтай пайда таппады. Дегенмен, компания акциялары мемлекеттік борышпен айналысу операцияларын кеңейткен кезде құны жоғары көтерілді және 1720 жылы ең жоғары деңгейге жетті, содан кейін күрт құлдырап, бастапқы құнынан сәл жоғары деңгейге түсті. Осылай туған, мыңдаған инвесторларды қиратқан экономикалық көпіршік Оңтүстік теңіз көпіршігі деп аталды. 1720 жылғы Көпіршік туралы заң (6 Geo. 1 c. 18), корольдік жарғысыз акционерлік компаниялар құруға тыйым салған, компания құлау алдында осы заңды қолдауға тырысты. Ұлыбританияда көптеген инвесторлар акция бағасының құлдырауынан қиын жағдайға түсті, нәтижесінде ұлттық экономика айтарлықтай төмендеді. Схеманың негізін қалаушылар ішкі саудамен айналысты, ұлттық борышты консолидациялау уақытын білу арқылы борышты алдын ала сатып алып үлкен пайда тапты. Схеманы жүзеге асыру үшін қажетті парламент актілерін қолдау үшін саясаткерлерге үлкен пара берілді. Компанияның ақшасы өз акцияларымен сауда жасауға жұмсалды, ал акцияларды сатып алған белгілі бір адамдарға сол акциялармен қамтамасыз етілген ақшалай несиелер берілді, олар одан әрі акциялар сатып алуға жұмсалды. Оңтүстік Америкамен саудадан күтілетін пайда туралы көп айтылды, бұл жұртшылықты акциялар сатып алуға ынталандырды, бірақ көпіршік бағалары бизнестің нақты табысынан (құл саудасынан) әлдеқайда асып кетті. Көпіршік жарылғаннан кейін оның себептерін анықтау үшін парламенттік тергеу жүргізілді. Көптеген саясаткерлер жаңғырыққа ұшырады, ал компаниядан заңсыз пайда тапқан адамдардың мүлкі олардың табысына пропорционалды түрде тәркіленді (көпшілігі бұрыннан бай болған және солай қалды). Ақырында компания қайта құрылды және Көпіршіктен кейін бір ғасырдан астам уақыт бойы жұмыс істеді. Бас кеңсесі Лондон қаласының қаржылық ауданындағы Треднейдл көшесінде орналасқан. Осы оқиғалар кезінде Англия банкі де мемлекеттік борышпен айналысатын жеке компания болды, ал оның бәсекелесінің құлдырауы британ үкіметінің банкі ретінде оның беделін нығайтты.

Қор

1710 жылдың тамызында Роберт Харли қазынашылық канцлері болып тағайындалғанда, үкімет 16 жыл бұрын құрылған жеке меншік компания – Англия банкіне тәуелді болды, ол үкіметке қарыз беруші ретінде монополияға ие болған еді. Үкімет көрсетіліп жатқан қызметтен қанағаттанбады және Харли ұлттық қаржыны жақсартудың жаңа жолдарын іздестірді. 1710 жылдың қарашасында отырған жаңа Парламент екі бірдей соғыстың қысымынан зардап шеккен ұлттық қаржы мәселесін қарауға шешім қабылдады: 1713 жылы аяқталған Франциямен Испания мұрагерлігі үшін соғыс және 1721 жылға дейін аяқталмайтын Ұлы Солтүстік соғысы. Харли мемлекеттік қарыздың жағдайын егжей-тегжейлі сипаттаған есептермен дайын болды, бұл әдетте әр мемлекеттік департамент қажеттілік туындағанда дербес қарыз алумен байланысты, бөлшектенген келісім болды. Ол ақпаратты тұрақты түрде жариялап, жаңадан түскен қарыз және жосықсыз шығындар туралы есептерді үнемі қосып отырды, нәтижесінде 1711 жылдың қаңтарында Төменгі палата барлық қарызды тексеру үшін комиссия құруға келісті. Комиссия құрамына Харлидің өзі, екі аудитші (олардың міндеті мемлекеттік шығындарды тексеру болды), Эдвард Харли (канцлердің інісі), Пол Фоули (канцлердің құдайы), қазынашылық хатшысы Уильям Лоундес (1696 жылы бүкіл британдық монетаны қайта құюға жауапты болған маңызды тұлға) және Джон Айслэби (Октябрь клубының өкілі, шамамен 200 депутаттан тұратын және бірге дауыс беруге келіскен топ) кірді. Харлидің алғашқы мақсаты – Марлборо герцогының басшылығымен континенттегі британдық армияның келесі тоқсандық жалақысын төлеу үшін 300 000 фунт стерлинг табу болды. Бұл қаржыны тарихшы Джордж Касволлдың атасы Эдвард Гиббон және Хоар банкінен құралған жеке консорциум ұсынды. Англия банкі үкімет атынан лотерея ұйымдастырды, бірақ 1710 жылы ол күтілгеннен аз кіріс әкелді, ал 1711 жылы басталған келесі лотерея да нашар нәтиже көрсетті; Харли билеттерді сату құқығын Hollow Sword Blade Company директоры Джон Блантқа берді, ол аты айтылғанмен, ресми емес банк болып есептелді. Сату 1711 жылдың 3 наурызында басталды және 7-сіне қарай барлық билет сатылып бітті, бұл алғашқы шынымен сәтті ағылшын мемлекеттік лотереясы болды. Осы жетістіктен кейін "Екі миллиондық оқиға" немесе "Классис" деп аталатын тағы бір ірі лотерея ұйымдастырылды, билеттері 100 фунт стерлингтен сатылды, ең жоғары сыйлық 20 000 фунт стерлинг, ал әр билетке кемінде 10 фунт стерлинг жеңіс бұйырды. Сыйлықтар жалпы сомасымен жарнамалғанмен, олар іс жүзінде жылдар бойы белгіленген аннуитеттер түрінде төленді, сондықтан үкімет сыйлық ақшасын жеңімпаздарға толық сома төленгенге дейін қарыз ретінде сақтап тұрды. Лотереяны насихаттаумен Sword Blade синдикатының мүшелері айналысты, Гиббон 200 000 фунт стерлингтік билет сатып, 4 500 фунт комиссия алды, ал Блант 993 000 фунт стерлинг сатты. Чарльз Блант (туысқан) лотереяның төлем жөніндегі уәкілі болып тағайындалды, оның шығындары 5 000 фунт стерлингті құрады.

Ұстауыш

Компанияның корольдік жарғысын Англия банкінің үлгісінде Блант жасады. Ол компанияны құрудағы қызметі үшін 3846 фунт стерлинг алды. Директорлар үш жыл сайын сайланатын болса, акционерлер жылына екі рет жиналатын еді. Компанияда кассир, хатшы және бухгалтер қызмет атқарды. Губернатор лауазымы құрметті деп есептелді, кейіннен оны монарх әдетте иеленді. Жарғы директорлар кеңесіне өз атынан кез келген мәселе бойынша әрекет ететін кіші комитет тағайындау құқығын берді. Англия банкі мен Шығыс Үндістан компаниясының директорлары Оңтүстік теңіз компаниясының директорлары бола алмайтын. Компанияға тиесілі 500 тоннадан асатын әрбір кемеде Англия шіркеуінің дін қызметкері болуы керек еді. Мемлекеттік борышты компания акцияларына айырбастау бес кезеңде жүзеге асырылуы тиіс еді. Олардың алғашқы екеуі, шамамен 200 ірі инвестордан түскен 2,75 миллион фунт стерлинг, компанияның жарғысы 1711 жылдың 10 қыркүйегінде жарияланғанға дейін келісілді. Үкімет өзінің түрлі ведомстволарындағы 0,75 миллион фунт стерлингтік борышын тапсырды (сол кезде жеке лауазым иелері мемлекеттік шығындарға қажет болғанға дейін өз бақылауындағы мемлекеттік қаражатты жеке пайдаларына жұмсауға құқылы болды). Харли 8000 фунт стерлингтік борышын тапсырып, жаңа компанияның губернаторы болып тағайындалды. Блант, Касуолл және Соубридж бірге 65 000 фунт стерлинг, Янссен 25 000 фунт стерлинг және шетелдік консорциумнан 250 000 фунт стерлинг, Декер 49 000 фунт стерлинг, сэр Амброз Кроули 36 791 фунт стерлинг тапсырды. Компанияда вице-губернатор Бейтмен, орынбасар губернатор Онгли және 30 директор болды. Барлығы директорлардың тоғызы саясаткер, бесеуі «Sword Blade» консорциумының мүшелері, ал қалған жетісі осы жобаға қызығушылық танытқан қаржылық магнаттар еді. Компания «A Gadibus usque ad Auroram» («Кадистен таңға дейін», Жувенал, «Сатирлер», 10) деген ұраны бар елтаңба жасап, Лондон қаласындағы үлкен үйді кеңсе ретінде жалға алды. Күнделікті жұмыстарды жүргізу үшін жеті кіші комитет құрылды, олардың ең маңыздысы – «компания істері жөніндегі комитет». «Sword Blade» компаниясы компанияның банкі ретінде сақталды және жаңа үкіметтік байланыстарының арқасында Англия банкінің монополиясына қарамастан өз атынан банкноттар шығарды. Компания хатшысы сауда-саттық қызметін бақылаумен айналысты; бухгалтер Григсби акцияларды тіркеу және шығару үшін жауапты болды; кассир Роберт Найт жылына 200 фунт стерлинг жалақымен Бланттың жеке көмекшісі қызметін атқарды.

Құл саудасы

1713 жылғы Утрехт келісімінде Англияға 30 жыл бойы Испанияның колонияларын жылына 4800 құлмен қамтамасыз ету үшін Asiento de Negros берілді. Ұлыбританияға Атлантикадағы құл саудасын ұйымдастыру үшін Буэнос-Айресте, Каракаста, Картахенада, Гаванда, Панамада, Портобеллода және Вера-Крузда кеңселер ашуға рұқсат берілді. Жыл сайын 500 тоннадан аспайтын бір кеме (Navío de Permiso) осы жерлердің біріне жалпы сауда тауарларымен жіберілуі мүмкін. Пайданың төрттен бір бөлігі Испания патшасына берілуі тиіс еді. Келісімшарттың басында екі қосымша рейс қарастырылған болатын. Asiento компаниясына Анна патшайымның атынан берілген, содан кейін келісімшарт жасалды. Шілде айына компания Ямайкаға қажетті африкалық құлдарды жеткізу үшін Корольдік Африка компаниясымен келісімшарт жасасты. 16 жастан асқан құл үшін 10 фунт, ал 16 жастан асқан құл үшін 8 фунт төленеді. Олардың үштен екісі еркек, ал 90 пайызы ересек адамдар. Компания алғашқы жылы Ямайкадан Америкаға 1230 құлды жөнелтті, сонымен қатар кеме капитандары өз атынан (қалыпты нұсқауларға қарсы) қосқан болуы мүмкін. Алғашқы жүк келген кезде жергілікті билік Asiento-ны қабылдаудан бас тартты, оны Испания билігі әлі ресми түрде растаған жоқ. Батыстық Үндістанда құлдар ақырындап өте зиянды сатылды. 1714 жылы үкімет табыстың төрттен бір бөлігін Анна патшаға және тағы 7,5% қаржы кеңесшісі Манасс Гиллиганға қалдыратынын жариялады. Кейбір компанияның басқарма мүшелері келісімшартты осы шарттармен қабылдаудан бас тартты, ал үкімет өз шешімін қайтаруға мәжбүр болды. Осы сәтсіздіктерге қарамастан компания жұмысын жалғастырып, операцияларды қаржыландыру үшін 200 000 фунт жинады. 1714 жылы 2680 құл тасымалданып, 1716 жылы 13000 құл тасымалданады, бірақ сауда табысты емес болып қала берді. Әрбір құлға 33 дана сегізден импорттық баж төленді (бұл мақсатта кейбір құлдар сапасына байланысты құлдың бір бөлігі ретінде ғана саналуы мүмкін). 1714 жылы кернеу сауда кемелерінің бірі Картахенаға жүн тауарларын тасымалдауға жіберілді, бірақ олар үшін нарық жоқ екендігі туралы ескертулерге қарамастан, олар екі жыл бойы сатылмаған. Компанияның 34000-нан астам құлды тасымалдағаны, оның бәсекелестеріне ұқсас өлім-жітім шығыны болғаны, құл саудасының компания жұмысының маңызды бөлігі болғанын және ол сол кездегі стандарттарға сәйкес жүргізілгенін көрсетеді. 1718 жылы келесі директорлар сайлауына дейін саясат қайтадан өзгерді, Уигтер арасында Уэльс принсі мен Джеймс Стэнхоуптың корольді қолдаған Уолпол фракциясы арасындағы шиеленістік болды. Аргилл мен Тауншенд директорлар лауазымынан босатылды, сондай-ақ аман қалған торилер сэр Ричард Хоэр мен Джордж Питт, ал король Джордж I губернатор болды. Төрт депутат директорлар, ал алты адам мемлекеттік қаржы кеңселерін басқарды. Sword Blade компаниясы Оңтүстік теңізде банкир болып қала берді және компанияның күмәнді құқықтық жағдайына қарамастан, шынымен де өркендеді. Блант пен Саубридж Оңтүстік теңіз режиссерлері болып қалды, оларға Гиббон мен Чайлд қосылды. Касвоалл Оңтүстік теңіздердегі директорлық қызметінен "Кемсер" бизнесіне көңіл бөлу үшін зейнеткерлікке шыққан болатын. 1718 жылы қарашада вице-губернатор Бэйтмен және вице-губернатор Шепард екеуі де қайтыс болды. Бұл компанияны кенеттен екі жоғары және тәжірибелі директорсыз қалдырды. Олардың орнына Сэр Джон Феллоуз вице-губернатор және Чарльз Джой орынбасар болды.

Соғыс

1718 жылы Испаниямен төрттік одақ соғысы басталды. Компанияның Оңтүстік Америкадағы мүлкі тәркіленді, компанияның мәлімдемесінше, оның құны 300 000 фунт стерлингке бағаланды. Компания кемелер сатып алып, жаңа жобаларды жоспарлап отырған саудадан күтілген пайданың барлық мүмкіндігі жойылды.

Мемлекеттік борышты қайта қаржыландыру

Франциядағы оқиғалар компанияның болашағына әсер етті. Шотландиялық экономист және қаржыгер Джон Лоу, дуэльде адамды өлтіргеннен кейін елден қуылды, ол Францияға қоныстанғанға дейін Еуропаны аралап шықты. Ол 1718 жылдың желтоқсанында Францияның ұлттық банкі – Banque Royale банкін құрды, ал Лоу өзі Франция экономикасын бақылауға кең өкілеттік алды, ол патшалық жарлықтармен негізделген болатын. Лоудың ерекше табысы Еуропаның қаржы орталықтарында белгілі болды және енді Блант пен оның серіктестері өздерінің ісін дамытуға күш салуға шабыттандырды. 1719 жылдың ақпан айында Креггс Төмендер палатасына 1710 жылғы лотереядан кейін шығарылған аннуитеттерді Оңтүстік теңіз акцияларына айналдыру арқылы ұлттық қарызды жақсартудың жаңа жоспарын түсіндірді. Парламент актісі бойынша компанияға әрбір 100 фунт стерлингтік аннуитет тапсырылған сайын 1,150 фунт стерлингтік жаңа акция шығару құқығы берілді. Үкімет жаңадан құрылған акциялардың жылдық 5% төлемін жасайтын болды, бұл олардың жылдық шығындарын екі есеге азайтатын еді. Егер барлық аннуитеттер айналымға түсірілсе, бұл ерікті түрде 2,5 миллион фунт стерлингтік жаңа акцияларға тең болар еді. Компания үкіметке қосымша 750 000 фунт стерлингке дейін, қайтадан 5% мөлшерінде жаңа қарыз беретін болды. Наурыз айында Шотландияға шағын әскерлерді тасымалдаумен байланысты Ұлыбритания тағына Ескі Претендент Джеймс Эдвард Стюартты қайтаруға жасалған сәтсіз әрекет болды. Олар 10 маусымда Глен Шил шайқасында жеңілді. Оңтүстік теңіз компаниясы 1719 жылдың шілдесінде бұл ұсынысты жұртшылыққа таныстырды. Sword Blade компаниясы Претенденттің ұсталғаны туралы қауесет таратып, жалпы эйфория Оңтүстік теңіз акцияларының бағасын көктемде болған 100 фунттан 114 фунтқа дейін көтерді. Аннуитет иелеріне акциялардың сол ақшалай құны бойынша төлем жасалатын, ал компания акцияларды шығару алдында құнның өсуінен пайда көретін. Қолданыстағы аннуитеттердің шамамен үштен екісі алмастырылды.

Қоғамдық хабарландыру

21 қаңтарда жоспар Оңтүстік теңіз компаниясының директорына ұсынылды, ал 22 қаңтарда қазынашылық канцлері Джон Айслаби оны Парламентке ұсынды. Палата таң қалғандықтан үнсіз қалды, бірақ қайтадан жиналған соң Англия банкі жақсы ұсыныс жасауға шақырылуы керек деп ұсынды. Жауап ретінде Оңтүстік теңіз компаниясы ақшалай төлемін 3,5 миллион фунт стерлингке дейін арттырды, ал Банк конверсияны 5,5 миллион фунт төлеп жүзеге асыруды ұсынды, сондай-ақ банк акцияларының 100 фунт номиналды құны үшін 170 фунт стерлингтік тұрақты конверсия бағасын белгіледі. 1 ақпанда Блант басқаратын компания өкілдері ұсынысын 4 миллион фунт стерлингке дейін көтерді, оған қоса қарыздың конверсияланатын бөлігіне байланысты 3,5 миллион фунт стерлинг қосымша төленеді. Олар сондай-ақ пайыздық ставка жеті жыл емес, төрт жылдан кейін төмендейтініне келісті және үкімет атынан 1 миллион фунт стерлингтік казна вексельдерін (бұрын Банкпен айналысқан) сатуға міндеттенді. Палата Оңтүстік теңіз компаниясының ұсынысын қабылдады. Банк акцияларының құны күрт төмендеді. Алғашқы қиындық белгісі, мүмкін, Оңтүстік теңіз компаниясы 1719 жылғы Рождестволық дивидендін 12 айға кейінге шегергенін жариялағанда білінді. Компания енді достарына ризашылық білдіруге кірісті. Таңдалған адамдарға компания акцияларының бір бөлігі ағымдағы бағамен сатылды. Knight осы мәмілелерді делдалдар арқылы тіркеді, бірақ ешқандай төлем түспеді және акциялар да шығарылмады – шын мәнінде компания борышты конверсиялау басталғанға дейін акциялары болмады. Әрбір жеке тұлға акцияларын компанияға кез келген уақытта, нарықтық баға бойынша сату құқығын алды. Акциялар Крэггстерге: Ұлы және Кіші; Лорд Гоуэрге; Лорд Лансдаунға; және тағы төрт депутатқа бұйырды. Лорд Сандерленд акция құнының әр фунтына 500 фунт алатын болды; Георг I-нің әйелі, олардың балалары мен граф Платен фунт сайын 120 фунт алатын болды, Айслаби фунт сайын 200 фунт, Лорд Стэнхоуп фунт сайын 600 фунт алатын болды. Басқалар да ақша салды, соның ішінде Әскери-теңіз флотының қазынашысы Хэмпден өзінің атынан 25 000 фунт стерлингтік үкімет қаражатын салды. Бұл ұсыныс 1720 жылғы сәуірде сәл өзгертілген күйінде қабылданды. Конверсияда өтеуге келмейтін облигациялардың иегерлерінің үлесі маңызды болды, олар жаңа акцияларға жоғары бағамен өздерінің бағалы қағаздарын айырбастауға ынталандырылуы мүмкін еді. (Өтеуге болатын борыштың иегерлерінің басқа таңдауы болмады, жазылудан басқа). Оңтүстік теңіз компаниясы конверсия бағасын белгілей алатын болды, бірақ акцияларының нарықтық бағасынан көп айырмашылық жасамады. Компания ақырында өтеуге болатын облигациялардың 85%-ын және өтеуге келмейтін облигациялардың 80%-ын сатып алды.

Акция бағасын көтеру

Содан кейін компания өз акцияларын Жаңа дүниедегі әлеуетті саудасының құны туралы "ең керемет қаңқулармен" жарнамалауға кірісті; одан кейін "көтеріңкі спекуляциялық ахуал" толқыны пайда болды. Акция бағасы жоспар ұсынылған сәттен бастап өсті: 1720 жылдың қаңтарында 128 фунт стерлингтен ақпанда 175-ке, наурызда 330-ға дейін, ал жоспар қабылданғаннан кейін мамыр айының соңында 550 фунт стерлингке дейін көтерілді. Компанияның жоғары коэффициенттеріне (оның P/E көрсеткішіне) 70 миллион фунт стерлингтік несие қоры (базарға мәлім) қолдау көрсеткен болуы мүмкін, ол Парламент пен Корольдің айқын қолдауы арқасында коммерциялық кеңею үшін қолжетімді болды. Компания акцияларын саясаткерлерге ағымдағы нарықтық бағамен "сатып" берді; бірақ акциялар үшін төлем жасаудың орнына, олар акцияларды иеленді, оларды кез келген уақытта компанияға қайта сатуға және нарықтық бағаның өсуінен пайда табуға мүмкіндік алды. Бұл әдіс, үкімет басшыларын, корольдің сүйіктісін және т.б. ықпалға алумен қатар, олардың мүдделерін компанияның мүдделерімен байланыстырудың артықшылығын берді: пайда табу үшін акция бағасының өсуі қажет болды. Сонымен қатар, элиталық акционерлердің есімдерін жариялап, компания өзін заңдылық аурасына орап, басқа сатып алушыларды тартып, ұстап тұруға қол жеткізді.

Бұзық туралы заң

1720 жылы инвесторлардан қаржы жинауға тырысқан жалғыз компания Оңтүстік теңіз компаниясы емес еді. Көптеген басқа акционерлік қоғамдар құрылды, олар шетелдік немесе басқа да жобалар, немесе ерекше схемалар туралы әсем (кейде алаяқтық) мәлімдемелер жасады. Басқалары сақтандыру компанияларын құру сияқты жаңа, бірақ перспективалы схемаларды ұсынды. Бұлар "Көпіршіктер" деп аталды. Кейбір компаниялардың заңдық негізі болмады, ал басқалары, мысалы, Оңтүстік теңіз компаниясының банкірі ретінде әрекет еткен Hollow Sword Blade компаниясы, қолданыстағы жарғылық компанияларды олардың құрылу мақсатынан мүлдем басқа мақсаттарда пайдаланды. Йорк құрылыс компаниясы Лондонға су жеткізу үшін құрылған, бірақ оны Кейс Биллингсли сатып алып, Шотландиядағы тәркіленген Якобиттердің мүліктерін сатып алу үшін пайдаланды, содан кейін бұл мүліктер сақтандыру компаниясының активтерін құрады. 1720 жылдың 22 ақпанында Джон Хангерфорд Халық палатасында "көпіршік" компаниялар мәселесін көтерді және палатаны тергеу үшін комитет құруға көндірді, оған өзі төрағалық етті. Ол арасында 40 миллион фунт стерлинг капитал жинауға тырысқан бірнеше компанияны анықтады. Комитет компанияларды тексеріп, компаниялар өз жарғыларында көрсетілген мақсаттардан тыс қызмет атқаруы тиіс емес деген принципті орнатып, бекітті. "Қуыс қылыш" компаниясы мәселесі туындағанда Оңтүстік теңіз компаниясы ұятқа қалудан қорғалды. Қиындықтарды болдырмау үшін комитет Оңтүстік теңізді қолдаушы депутаттармен толтырылды және "Қуыс қылышты" зерттеу ұсынысы 75-25 дауыспен қабылданбады. (Осы кезде Халық палатасының комитеттері "ашық" немесе "жасырын" болып бөлінетін. Жасырын комитет – бұл оның жұмысына дауыс бере алатын мүшелерінің белгілі бір тобынан тұратын комитет. Керісінше, кез келген депутат "ашық" комитетке қосылып, оның жұмысына қатыса және дауыс бере алатын еді.) Комитет мүшесі болған Стэнхоуп осы шамада "Қуыс қылыш" компаниясының директоры Саубриджтен "қайта сатуға болатын" Оңтүстік теңіз акцияларының 50 000 фунтын алды. Хангерфорд бұрын пара алғандығы үшін Халық палатасынан қуылған болатын. Заңның қабылдануы Оңтүстік теңіз компаниясына дем берді, оның акциялары маусым айының басында 890 фунтқа дейін өсті. Бұл рекордтық көрсеткіш адамдарды акцияларын сатуға итермеледі; осыған қарсы тұру үшін компания директорлары өз агенттеріне сатып алуға бұйрық берді, нәтижесінде баға шамамен 750 фунт стерлингке дейін ұсталып тұрды.

Ең жоғарғы деңгейге жетті

Бір жыл ішінде акция бағасы шамамен 100 фунт стерлингтен акцияның құнына 1000 фунтқа дейін өсті. Оның сәттілігі бүкіл елде қызу әрекеттерге – үйірмелік мінез-құлыққа алып келді.

1720 жылдың тамыз айының басында баға 1000 фунтқа жетті, бірақ сату мөлшері соншалық, баға құлдырап, жыл біткенше акция құны 100 фунтқа дейін түсті. Бұл несиеге акция сатып алғандардың банкроттығына және сатудың артуына, соның ішінде қысқа мерзімді сатуға (яғни, баға төмендесе, оларды пайдамен қайта сатып алу ниетімен қарызға алынған акцияларды сатуға) әкеп соқты. Сондай-ақ, 1720 жылдың тамызында Оңтүстік теңіз акцияларының жаңа шығарылымдарына жасалған бірінші және екінші төлемдердің мерзімі келді. Жыл басында Джон Блант акция бағасын қолдау үшін идея ұсынды: компания акцияларын сатып алу үшін адамдарға ақша қарызға беретін еді. Осының салдарынан көптеген акционерлер акцияларын сату арқылы ғана төлей алды. Бұған қоса, Амстердам мен Парижде де «көпіршіктер» жарылуына байланысты халықаралық деңгейде өтімділік үшін күрес күшейді. Құлдырау Франциядағы Джон Лоудың Миссисипи компаниясының құлдырауымен бірге орын алды. Нәтижесінде Оңтүстік теңіз акцияларының бағасы төмендеді.

Жауаптар

Қыркүйек айының соңына қарай акциялардың құны 150 фунт стерлингке дейін төмендеді. Компаниялардың банкротқа ұшырауы енді банктерге және алтын шеберлерге де тарады, себебі олар акциялар бойынша берілген қарыздарды жинап ала алмады, нәтижесінде мыңдаған адам, оның ішінде британдық элитаның көптеген өкілдері қиын жағдайға түсті. Инвесторлардың наразылығынан Парламент желтоқсан айында кезектен тыс шақырылып, тергеу басталды. 1721 жылы жарияланған тергеу нәтижесінде компания директорлары арасында кең таралған алаяқтық пен Кабинеттегі жемқорлық анықталды. Кінәлілердің арасында Джон Айслаби (Қаржы министрі), Джеймс Креггс үлкен (Пошта басшысы), Джеймс Креггс кіші (Оңтүстік хатшысы), тіпті Лорд Стэнхоп пен Лорд Сандерленд (Министрліктің басшылары) болды. Креггс үлкен мен Креггс кіші ұятпен қайтыс болды, ал қалғандары жемқорлық үшін импичментке тартылды. Палаталар Айслабиді «ең танымал, қауіпті және жағымсыз жемқорлық» жасады деп таныды және ол түрмеге жабылды. Жаңа тағайындалған Қаржы министрі Роберт Уолпол қаржы жүйесіне қоғамның сенімін қайта орнатуға сәттілікпен қол жеткізді. Алайда, ақшасын жоғалтқан көптеген белгілі адамдардың пікірімен қалыптасқан қоғамдық ой-пікір кек алуды талап етті. Уолпол бұл процеске жетекшілік етіп, компанияның барлық 33 директорын қызметтен шеттетуге және олардың мүлкінің орташа есеппен 82% бөлігін алып қоюға қол жеткізді. Ақшалар зардап шеккендерге берілді, ал Оңтүстік теңіз компаниясының акциялары Англия банкі мен Шығыс Индия компаниясы арасында бөлістірілді. Уолпол король Георг пен оның жақындарының қауіпсіздігін қамтамасыз етті және үш дауыс айырмасымен бірнеше маңызды мемлекеттік шенеуніктерді импичменттен сақтап қалды. Осы процесте Уолпол британдық саясаттағы басты тұлға ретінде танылып, қаржы жүйесін құтқарушы ретінде мақтауға ие болды; тарихшылар оны Уиг үкіметін және Ганновер әулетін толық ұяттан құтқарып қалғаны үшін құрметтейді.

Құлап кетуден туындаған бағалар

Джозеф Спенс Лорд Раднордың оған "Сэр Исаак Ньютоннан Оңтүстік теңіз акцияларының өсуі туралы сұрағанда, ол "адамдардың қыңжылуын есептей алмаймын" деді" деп жазды. Ол сондай-ақ: "Мен жұлдыздардың қозғалысын есептей аламын, бірақ адамдардың ақымақтығын есептей алмаймын" деді. Ньютонның өзі 1722 жылы Оңтүстік теңіз акцияларында шамамен 22 000 фунтқа ие болды, бірақ оның қанша шығынға ұшырағаны белгісіз. Дегенмен, көптеген дереккөздерде оның 20 000 фунтқа дейін шығынға ұшырағаны айтылады (£ ).

Сауда компаниясы

Оңтүстік теңіз компаниясы 1711 жылы мемлекеттік борыштың мөлшерін азайту үшін құрылды, бірақ оған Испанияның мұрагерлік соғысы кезінде Испания тағына кандидат болған Ұлыбритания мен Архиегер Карл қол қойған сауда келісімінің негізінде Испанияның Үндістанға сауда жасаудың айрықша құқықтары берілді. Филипп V Испанияның патшасы болғаннан кейін, Ұлыбритания 1713 жылғы Утрехт келісімінде 30 жыл бойы испандық Индияға (немесе Asiento de Negros) құл саудасына құқық алды. Бұл құқықтар бұрын Compagnie de Guinée et de l'Assiente du Royaume de la France компаниясының иелігінде болған. Оңтүстік теңіз компаниясының басқармасы құл саудасына қарсы болды, ол жарғылық компаниялар қатысқан кезде аз кірістілік көрсетті. Пайдалылықты арттыру үшін Asiento келісім-шартына жылына 500 тонналық кеме жіберуге құқық берілді. Англияның короны мен Испания королі келісімшарттың талаптарына сәйкес пайданың 25% -ына құқылы болды, бұл француздық Asiento келісімшартының көшірмесі болды, бірақ королева Анна көп ұзамай өз үлесінен бас тартты. Испания королі өзіне тиісті төлемдерді қабылдамады, бұл испан тажы мен Оңтүстік теңіз компаниясы арасындағы даудың бір көзі болды. Asiento-ның бұрынғы иелері португалдар мен француздар сияқты, пайда құл саудасында емес, құл кемелері мен жыл сайынғы кемеде контрабандалық заңсыз тауарлар әкелінеді. Бұл тауарлар Испанияның колонияларында сұраныстың жоғары болғаны үшін қымбат бағаға сатылды және салық салынатын тауарлармен адал емес бәсекелестікті құрады, бұл Испанияның сауда кірісін үлкен мөлшерде құртты. Оңтүстік теңіз компаниясы мен Испания үкіметі арасындағы қарым-қатынас әрқашан нашар болды және уақыт өте келе нашарлады. Компания 1718-1723 және 1727-1729 жылдардағы Ұлыбритания мен Испания арасындағы соғыстар кезінде тауарларды іздестіру мен тәркілеуге, табыстың жоқтығына және мүліктерді тәркілеуге шағымданды, бұл кезде компанияның жұмысы тоқтатылды. Испания үкіметі заңсыз саудаға, компанияның келісімшартта көрсетілгендей есеп беруіне және Корольдің пайдадан үлесін төлеуге қарсы болды. Бұл талаптар 1738 жылы екі ел арасындағы қарым-қатынастың нашарлауының басты себебі болды; және премьер-министр Уолпол соғысқа қарсы болса да, оған король, Қоғам палатасы және оның жеке кабинетіндегі фракция қатты қолдау көрсетті. Уолпол 1739 жылдың қаңтарында Пардо конвенциясында Испания королімен келісімге қол жеткізе алды. Онда Испания британдық саудагерлерге тұтқындалған және тәркіленген тауарлар үшін өтемақы ретінде 95 000 фунт төлейді, ал Оңтүстік теңіз компаниясы Испания коронесіне 68 000 фунт төлейді. South Sea Company бұл ақшаны төлеуден бас тартты, ал Испания королі South Sea Company-нің төлемін қамтамасыз еткенге дейін өтемақыны төлеуді тоқтатты. Оңтүстік теңіз компаниясы мен испан үкіметі арасындағы қарым-қатынастың бұзылуы Гера дель Асиентоның прелюдиясы болды, өйткені 1739 жылдың шілдесінде Кариб теңізіне алғашқы Корольдік флоттар 1739 жылдың қазанынан 1748 жылға дейін соғыс жарияланудан бұрын кетті. Бұл соғыс Дженкинс құлағының соғысы деп аталады.

Асиентоның құл саудасы

Тордесильяс шарты бойынша, Испания Африкада құлдар сатып алу үшін фабрикалар құруға рұқсат етілмеген жалғыз еуропалық держава болды. Испан Америкасына құлдарды олардың саудасына эксклюзивті құқық берілген компаниялар жеткізді. Бұл монополиялық шарт құл саудасының Асиентосы деп аталды. 1701 және 1713 жылдар аралығында Асиенто шарты Францияға берілді. 1711 жылы Ұлыбритания қарызды төмендету және Испан Америкасымен сауда жасау үшін Оңтүстік теңіз компаниясын құрды, бірақ бұл сауда Испаниядан рұқсатсыз заңсыз болды, ал жалғыз рұқсат құл саудасына арналған Асиенто болды. Сондықтан 1713 жылғы Утрехт шартында Ұлыбритания Асиенто шартын француздықтардан британдықтарға келесі 30 жылға берді. Директорлар кеңесі компанияның мақсаты емес және жарғылық компаниялар орындағанда аз пайда әкелген құл саудасын бастауға құлшынбады, бірақ олар 1714 жылдың 26 наурызында ақыры келісті. Асиенто жылына 4800 құл сату квотасын белгіледі. Ересек ер адам құл бір бірлік ретінде есептелді, ал әйелдер мен балалар бірліктің үлесі ретінде есептелді. Бастапқыда құлдарды Корольдік Африка компаниясы қамтамасыз етті. Оңтүстік теңіз компаниясы Картахена (Колумбия), Веракрус (Мексика), Панама, Портобелло, Ла-Гуайра, Буэнос-Айрес, Гавана және Сантьяго-де-Кубада құл қабылдау фабрикаларын, ал Ямайка мен Барбадос аралында құл қоймаларын құрды. Спекуляциямен байланысты мәселелерге қарамастан, Оңтүстік теңіз компаниясы құл саудасында және квотасын орындауда салыстырмалы түрде сәтті болды (басқа, ұқсас жарғылық компаниялардың өз квоталарын орындауы сирек кездесетін еді). Дэвид Элтис және басқалар жинаған деректерге сәйкес, 25 жыл ішінде 96 сапар барысында Оңтүстік теңіз компаниясы 34 000 құл сатып алды, олардың 30 000-ы Атлант мұхитынан өткенде аман қалды. (Осылайша құлдардың шамамен 11%-ы сапарда қайтыс болды: Орта жол үшін салыстырмалы түрде төмен өлім-жітім көрсеткіші.) Компания Испаниямен екі соғыс және 1720 жылғы коммерциялық көпіршік кезеңінде де құл саудасын жалғастырды. Компанияның құл саудасы 1725 жылы, көпіршік жарылғаннан кейін бес жыл өткен соң, ең жоғары деңгейге жетті.

Жылдық кеме

1713 жылғы Asiento құл келісім-шарты жылына 500 тонналық бір кемеге, Жаңа Испания, Картахена және Портобелло жәрмеңкелерінде сатуға арналған бажсыз тауармен жүктелген рұқсат берді. Бұл бұрын-соңды болмаған жеңілдік болды, ол екі ғасыр бойы шетелдік саудагерлерді Испания империясынан қатаң шығарып тастауды бұзды, бірақ пайданың төрттен бірі испан тәжіне төленуі керек еді. Америкаға баруға жоспарланған алғашқы кеме, Royal Prince, 1714 жылға белгіленген, бірақ 1716 жылдың тамызына дейін кейінге жылдырылды. Asiento келісім-шарты күшіне енгеннен бері үш жылдық кеменің қалып қоюын ескере отырып, келесі он кеменің рұқсат етілген тоннажы 650-ге дейін арттырылды. Asiento кезеңінде жылына барлығы жеті кеме жүзіп өтті, соңғысы 1732 жылы Royal Caroline кемесі болды. Компанияның бірінші кемеден басқа жылдық барлық кемелер бойынша есептерді ұсынбауы және жылдық кемелердің барлығынан түскен пайданы Испания коронына төлемеуі 1732–1734 жылдардағы Royal Caroline сапарынан кейін рұқсаттардың берілмеуіне әкелді. «Заңды» құл саудасынан өзгеше, жылдық кемелердің тұрақты саудасы мол табыс әкелді, кейбір жағдайларда пайда 100% -дан асып түсті. Royal Prince кемесінің саяхаты бойынша есептер испан шенеуніктерінің үнемі талап етуінен кейін ғана 1733 жылы ұсынылды. Олар 43 607 фунт стерлинг пайда тапқандарын хабарлады. Испания королі пайданың 25% -ына құқылы болғандықтан, қарызға алынған соманың пайызын ескере отырып, ол 8678 фунт стерлинг талап етті. Оңтүстік теңіз компаниясы Испания короліне бірінші жылдық кеме үшін тиіс соманы ешқашан төлемеді, сондай-ақ қалған алты сапар үшін де ешқандай төлем жасаған жоқ.

Арктикалық кит аулау

Гренландия компаниясы 1693 жылы Арктикада кит аулау мақсатымен Парламент актісі арқылы құрылған. Олардың "кит аулау" өнімдері кедендік және басқа да салықтардан босатылды. Франциямен соғыстардың салдарынан туындаған теңіз жолдарындағы бұзылуларға байланысты Гренландия компаниясы бірнеше жыл ішінде қаржылық тұрғыдан құлдырады. 1722 жылы Генри Элкинг Оңтүстік теңіз компаниясының басшыларына "Гренландия саудасын" қайта жандандыру және Арктикада кит аулауға кемелер жіберу туралы ұсыныс жасады. Ол кемелердің экипажы мен жабдықтарына қатысты өте егжей-тегжейлі ұсыныстар берді. Британ Парламенті британдық Арктикалық "кит аулау" кедендік салықтардан босатылуын жалғастыратынын растады, ал 1724 жылы Оңтүстік теңіз компаниясы кит аулауды бастауға шешім қабылдады. Олар Темза өзенінде 12 кит аулау кемесі салдырды, және олар 1725 жылы Гренландия теңіздеріне аттанды. Кейінгі жылдары тағы да кемелер салынды, бірақ бұл жоба сәтті болмады. Ұлыбританияда тәжірибелі кит аулаушылардың саны азайып, компания кемелердегі маңызды лауазымдарға голландиялық және даниялық кит аулаушыларды жұмысқа алуға мәжбүр болды: мысалы, барлық басқарушы офицерлер мен гарпунерлер Солтүстік Фризияның Фёр аралынан шақырылды. Басқа шығындар тиімді басқарылмады және компания кейбір жылдары Дэвис бұғазы мен Гренландия теңіздеріне 25-ке дейін кеме жіберсе де, ауланған киттердің саны көңіл көншітпейтіндей аз болды. 1732 жылы компания сегіз жылдық Арктикалық кит аулаудан 177 782 фунт стерлингтің таза зиянын алды. Оңтүстік теңіз компаниясының директорлары британ үкіметінен қосымша қолдау сұрады. Парламент 1732 жылы салықсыз жеңілдіктерді тағы тоғыз жылға ұзартатын заң қабылдады. 1733 жылы британдық Арктикалық кит аулаушыларға мемлекеттік субсидия беру туралы заң қабылданды, бұл 18-ғасыр бойы кит аулауға берілетін субсидияларды жалғастырған және өзгертетін осындай заңдардың алғашқысы болды. Бұл және одан кейінгі заңдар кит аулаушылардан кит аулау кемелерінің экипажы мен жабдықталуына қатысты талаптарды орындауды талап етті, бұл талаптар 1722 жылы Элкинг ұсынған талаптарға ұқсас болды. Оңтүстік теңіз компаниясының дирекциясы мен соты Арктикалық кит аулаудан пайда табу мүмкін емес екенін шешті. Олар 1732 жылғы зиянды нәтижелерден кейін тағы да кит аулау кемелерін жібермеді.

Жеті жылдық соғыстан кейінгі мемлекеттік қарыз

Компания Жеті жылдық соғыс аяқталғанға дейін (1756–1763) саудасын жалғастырды (соғыс бұрмаламаған жағдайда). Дегенмен, оның басты міндеті испан колонияларымен сауда жасау емес, мемлекеттік қарызды басқару болды. Оңтүстік теңіз компаниясы мемлекеттік қарыздың бір бөлігін басқаруды 1853 жылы таратылғанға дейін жалғастырды, одан кейін қарыз қайта консолидацияланды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін қарыз толығымен өтелмеді, сол кезде ол қайта консолидацияланды, бұл үкіметке негізгі соманы қайтарудан қашуға мүмкіндік берді.

Армеографиялық

Оңтүстік теңіз компаниясының гербі, 1711 жылдың 31 қазанындағы қару-жарақ грамотасына сәйкес, былай сипатталды: Көк түс, онда Магеллан бұғазы мен Хорн мүйісі бейнеленген жер шары, бәрі өз түсінде, сол жақ жоғарғы бұрышта күміс тәж киген екі шабақ балық диагональ бойынша орналасқан, ал сол жақ бұрышта Ұлыбританияның біріктірілген гербі. Топшасы: толық желкенмен үш мастты кеме. Қолдаушылар, оң жақта: қалқан, сүңгі және т.б. бар Британияның символдық бейнесі, бәрі өз түсінде; сол жақта: бас киім, етік, балық аулау торы және т.б. киген, қолында балық тізбегі бар балықшы, бәрі өз түсінде.