Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Көктемнің мөлдірлігін бұзатын құрғақ бөлшектер.
Dry particulates obscuring clarity of the sky
Тұман – бұл атмосфералық құбылыс, онда ауада шаң, түтін және басқа құрғақ бөлшектер таралып, көрінуді және аспанның мөлдірлігін азайтады. Дүниежүзілік метеорологиялық ұйымның кодтар жинағында көлденең көлеңке тудыратын бөлшектер: тұман, мұз тұманы, бу тұманы, былтыр, тұман, түтін, жанартау күлі, шаң, құм және қар деп жіктеледі. Тұманға себеп болатын бөлшектердің көздері: егіншілік (құрғақ ауа райында жырту), көлік, өнеркәсіп, желді ауа райы, жанартау әрекеті және орман өрттері. Алыстан (мысалы, жақындап келе жатқан ұшақтан) және күнге қатысты бағытқа байланысты тұман қоңыр немесе көкшіл түспен көрінеді, ал былтыр көкшіл сұр түсті болады. Тұман көбінесе құрғақ ауада пайда болатын құбылыс саналса, былтыр қаныққан, ылғалды ауада пайда болады. Дегенмен, тұман бөлшектері кейін будың конденсациялануына және былтыр тамшыларының түзілуіне себеп болатын конденсация ядролары ретінде әрекет ете алады; мұндай тұман түрлері «ылғалды тұман» деп аталады. Метеорологиялық әдебиетте тұман сөзі атмосферадағы ылғалды аэрозольдердің көрінуді азайтуын білдіреді. Мұндай аэрозольдер көбінесе жану кезінде шығатын күкірт диоксиді газдарының күкірт қышқылының ұсақ тамшыларына айналуынан туындайтын күрделі химиялық реакциялардың нәтижесінде пайда болады. Күн сәулесі, жоғары салыстырмалы ылғалдылық және желдің болмауы реакцияларды күшейтеді. Ылғалды тұман аэрозольдерінің бір бөлігі ағаштардың жану кезінде бөлінетін терпендер сияқты қосылыстардан тұратын болып көрінеді. Осы себептерге байланысты, ылғалды тұман көбінесе жылы маусымда пайда болатын құбылыс. Жаз айларында кең аумақты тұман, мыңдаған шақырымдарды қамти алады, қолайлы жағдайлар туғанда пайда болады.
Haze is traditionally an atmospheric phenomenon in which dust, smoke, and other dry particulates suspended in air obscure visibility and the clarity of the sky. The World Meteorological Organization manual of codes includes a classification of particulates causing horizontal obscuration into categories of fog, ice fog, steam fog, mist, haze, smoke, volcanic ash, dust, sand, and snow. Sources for particles that cause haze include farming (ploughing in dry weather), traffic, industry, windy weather, volcanic activity and wildfires. Seen from afar (e. g. an approaching airplane) and depending on the direction of view with respect to the Sun, haze may appear brownish or bluish, while mist tends to be bluish grey instead. Whereas haze often is considered a phenomenon occurring in dry air, mist formation is a phenomenon in saturated, humid air. However, haze particles may act as condensation nuclei that leads to the subsequent vapor condensation and formation of mist droplets; such forms of haze are known as "wet haze". In meteorological literature, the word haze is generally used to denote visibility reducing aerosols of the wet type suspended in the atmosphere. Such aerosols commonly arise from complex chemical reactions that occur as sulfur dioxide gases emitted during combustion are converted into small droplets of sulfuric acid when exposed. The reactions are enhanced in the presence of sunlight, high relative humidity, and an absence of air flow (wind). A small component of wet haze aerosols appear to be derived from compounds released by trees when burning, such as terpenes. For all these reasons, wet haze tends to be primarily a warm season phenomenon. Large areas of haze covering many thousands of kilometers may be produced under extensive favorable conditions each summer.
Ауаның ластануы
Көбінесе шаң мен түтін бөлшектері салыстырмалы түрде құрғақ ауада жиналғанда тұман пайда болады. Ауа райының жағдайы түтін және басқа ластаушы заттардың таралуын тежегенде, олар шоғырланып, көбінесе төменге түсетін, көру қабілетін нашарлататын және тым көп дем алғанда тыныс алу жүйесіне қауіп төндіретін қалың қабат құрайды. Өнеркәсіптік ластану салдарынан тығыз тұман – смог пайда болады. 1991 жылдан бері тұман Оңтүстік-Шығыс Азияда ерекше өзекті мәселе болып табылады. Тұманның басты көзі – Суматра және Борнео аралдарындағы өрттен шыққан түтін, ол кең аумаққа таралады. 1997 жылғы Оңтүстік-Шығыс Азиядағы тұманға жауап ретінде АСЕАН елдері тұманды азайту мақсатында 1997 жылғы Өңірлік тұманға қарсы іс-қимыл жоспарына келісті. 2002 жылы барлық АСЕАН елдері шекаралық тұманмен ластану туралы келісімге қол қойды, бірақ ластану мәселесі әлі де күшті. Келісімге сәйкес, АСЕАН хатшылығы үйлестіру және қолдау бөлімін ұйымдастырады. 2013 жылғы Оңтүстік-Шығыс Азиядағы тұман кезінде Сингапурда ластану деңгейі рекордтық көрсеткішке жетті, 3 сағаттық ластаушы заттар индексі 401-ге дейін өсті. АҚШ-та қорғалған көрініс аймақтарын бақылау (IMPROVE) бағдарламасы АҚШ Экологиялық қорғау агенттігі (EPA) мен Ұлттық саябақтар қызметі арасындағы бірлескен күш-жігердің нәтижесінде әзірленді. Бағдарламаның мақсаты – ұлттық саябақтардағы тұманның химиялық құрамын анықтау және ауаның көрінуін өнеркәсіптік дәуірге дейінгі деңгейге қайта келтіру үшін ауаның ластануын бақылау шараларын белгілеу. Сонымен қатар, «Таза ауа» заңы АҚШ-тың 156 I сыныптағы федералды аймақтарындағы қазіргі көру проблемаларын шешуді және болашақта туындауы мүмкін проблемалардың алдын алуды талап етеді. Бұл аймақтардың толық тізілімі EPA веб-сайтында қолжетімді. Ауаның ластануынан, шаңды дауылдардан және орман өрттерінен шыққан түтіннен туындаған денсаулыққа қатысты мәселелерге қоса, сәулеленудің төмендеуі – бұл тұман көздерінің ең маңызды салдары болып табылады және күн энергиясын өндіру саласы дами келе бұл мәселе күрделенуде. Смог егін өнімділігін де төмендетеді, және ластануды бақылау шаралары Қытайда ауыл шаруашылығы өнімділігін арттыруға мүмкіндік беруі мүмкін деген пікірлер бар. Бұл әсерлер агровольтаиканың екі жағына да (фотовольтаикалық электр энергиясын өндіру және ауыл шаруашылығынан азық-түлік өндірудің үйлесімі) теріс әсер етеді.
Haze often occurs when suspended dust and smoke particles accumulate in relatively dry air. When weather conditions block the dispersal of smoke and other pollutants they concentrate and form a usually low hanging shroud that impairs visibility and may become a respiratory health threat if excessively inhaled. Industrial pollution can result in dense haze, which is known as smog. Since 1991, haze has been a particularly acute problem in Southeast Asia. The main source of the haze has been smoke from fires occurring in Sumatra and Borneo which dispersed over a wide area. In response to the 1997 Southeast Asian haze, the ASEAN countries agreed on a Regional Haze Action Plan (1997) as an attempt to reduce haze. In 2002, all ASEAN countries signed the Agreement on Transboundary Haze Pollution, but the pollution is still a problem there today. Under the agreement, the ASEAN secretariat hosts a co ordination and support unit. During the 2013 Southeast Asian haze, Singapore experienced a record high pollution level, with the 3 hour Pollutant Standards Index reaching a record high of 401. In the United States, the Interagency Monitoring of Protected Visual Environments (IMPROVE) program was developed as a collaborative effort between the US EPA and the National Park Service in order to establish the chemical composition of haze in National Parks and establish air pollution control measures in order to restore the visibility of the air to pre industrial levels. Additionally, the Clean Air Act requires that any current visibility problems be addressed and remedied, and future visibility problems be prevented, in 156 Class I Federal areas located throughout the United States. A full list of these areas is available on EPA's website. In addition to the severe health issues caused by haze from air pollution, dust storm particles, and bush fire smoke, reduction in irradiance is the most dominant impact of these sources of haze and a growing issue for photovoltaic production as the solar industry grows. Smog also lowers agricultural yield and it has been proposed that pollution controls could increase agricultural production in China. These effects are negative for both sides of agrivoltaics (the combination of photovoltaic electricity production and food from agriculture).
Шекарааралық тұман
Тұман енді тек ішкі мәселе ретінде шектеліп қалмайды. Ол көрші елдер арасындағы халықаралық дау-жанжалдардың біріне айналды. Тұман жел бағытымен жақын елдерге таралып, тіпті ол елде пайда болмаса да, басқа елдерді ластауы мүмкін. Соңғы кездегі мәселелердің бірі Оңтүстік-Шығыс Азияда орын алып, ол негізінен Индонезия, Малайзия және Сингапур мемлекеттеріне әсер етеді. 2013 жылы Индонезиядағы орман өрттерінің салдарынан Куала-Лумпур және айналасы Индонезиядан келген зиянды түтінге толып, бір аптадан астам уақыт бойы күл мен көмір иісі сезілді, бұл 1997 жылдан бергі елдегі ең ауыр экологиялық дағдарыс болды. Тұманның басты көздері – Индонезияның Суматра аралы, Индонезияның Борнео және Риау аймақтары. Фермерлер, плантация иелері мен кеншілер құрғақ ауа райында жерді тазалау үшін орманды жүздеген рет өртейді. Желдер бөлшектер мен түтіннің көп бөлігін Малакка бұғазы арқылы Малайзияға жеткізді, сонымен қатар Индонезияның тұман жолындағы аймақтары да зардап шекті. 2015 жылғы Оңтүстік-Шығыс Азиядағы тұман ауа сапасының тағы бір ірі дағдарысы болды, алайда 2006 және 2019 жылдардағы тұман сияқты, 1997, 2013 және 2015 жылдардағы Оңтүстік-Шығыс Азиядағы үш ірі тұманға қарағанда әсері аз болған кездер де болды.
Haze is no longer just a confined as a domestic problem. It has become one of the causes of international disputes among neighboring countries. Haze can migrate to adjacent countries in the path of wind and thereby pollutes other countries as well, even if haze does not first manifest there. One of the most recent problems occur in Southeast Asia which largely affects the nations of Indonesia, Malaysia and Singapore. In 2013, due to forest fires in Indonesia, Kuala Lumpur and surrounding areas became shrouded in a pall of noxious fumes dispersed from Indonesia, that brings a smell of ash and coal for more than a week, in the country's worst environmental crisis since 1997. The main sources of the haze are Indonesia's Sumatra Island, Indonesian areas of Borneo, and Riau, where farmers, plantation owners and miners have set hundreds of fires in the forests to clear land during dry weather. Winds blew most of the particulates and fumes across the narrow Strait of Malacca to Malaysia, although parts of Indonesia in the path are also affected. The 2015 Southeast Asian haze was another major crisis of air quality, although there were occasions such as the 2006 and 2019 haze which were less impactful than the three major Southeast Asian haze of 1997, 2013 and 2015.
Қараңғылық
Тұман жердегі фотосуреттер мен бейнелеу саласында мәселе туғызады, онда алыс нысандарды бейнелеу үшін қалың атмосфераның үлкен мөлшеріне ену қажет болуы мүмкін. Бұл тұман бөлшектері арқылы жарық шашырауы мен шағылысуының салдарынан нысанның контрастының жоғалуының көрінетін әсеріне алып келеді. Осы себептерге байланысты, күннің шығысы мен батысының түстері және мүмкін күннің өзі тұманды күндері күңгірттеу көрінеді, ал түнде жұлдыздар тұманмен жасырылуы мүмкін. Кейбір жағдайларда, тұманның әсері соншалықты күшті болады, күн батуға жақын, тіпті көкжиекке жетпей тұрып, күн мүлдем көзден жоғалады. Тұман – бұл Тиндалл эффектісінің ауадағы бір түрі, сондықтан бұлт, тұман және былқыр сияқты басқа атмосфералық құбылыстардан өзгеше, тұман электромагниттік спектрға сәйкес спектрлік тұрғыдан таңдамалы: қысқа (көк) толқын ұзындығы көбірек шашырайды, ал ұзын (қызыл/инфрақызыл) толқын ұзындығы аз шашырайды. Осы себепті көптеген супер-телефото линзалар көбінесе сары жарық сүзгілерін немесе бейне контрастын арттыру үшін жабындарды қамтиды. Инфрақызыл (IR) бейнелеуді ұзақ қашықтықтағы тұманды өтпеу үшін, мақсатты жерде IR оптикалық сүзгілер мен IR сезімтал детектердің үйлесімімен қолдануға болады.
Haze causes issues in the area of terrestrial photography and imaging, where the penetration of large amounts of dense atmosphere may be necessary to image distant subjects. This results in the visual effect of a loss of contrast in the subject, due to the effect of light scattering and reflection through the haze particles. For these reasons, sunrise and sunset colors and possibly the sun itself appear subdued on hazy days, and stars may be obscured by haze at night. In some cases, attenuation by haze is so great that, toward sunset, the sun disappears altogether before even reaching the horizon. Haze can be defined as an aerial form of the Tyndall effect therefore unlike other atmospheric effects such as cloud, mist and fog, haze is spectrally selective in accordance to the electromagnetic spectrum: shorter (blue) wavelengths are scattered more, and longer (red/infrared) wavelengths are scattered less. For this reason, many super telephoto lenses often incorporate yellow light filters or coatings to enhance image contrast. Infrared (IR) imaging may also be used to penetrate haze over long distances, with a combination of IR pass optical filters and IR sensitive detectors at the intended destination.