Кіріспе

1962 жылы түсірілген «Батыс қалай жеңілді» фильмі – Генри Хатауэй (бір отбасының қатысуымен бес бөлімнің үшеуін режиссерлікке алып, Джон Форд пен Джордж Маршалл да режиссерлік еткен), Бернард Смит продюсерлік еткен, Джеймс Р. Уэбб жазған, ал Спенсер Трейси баяндаған 1962 жылғы американдық эпикалық батыс фильмі. Алғашқыда нағыз үш линзалы Cinerama форматында түсірілген, сәйкес үш панорамалық көрініс үлкен қисық экранға проекцияланған. Фильмде көптеген кино иконалары мен жаңа актерлер ойнаған, олардың ішінде (әліпбилік тәртіппен) Кэрролл Бейкер, Ли Дж. Кобб, Генри Фонда, Кэролин Джонс, Карл Малден, Грегори Пек, Джордж Пеппард, Роберт Престон, Дебби Рейнольдс, Джеймс Стюарт, Илай Уоллах, Джон Уэйн және Ричард Видмарк бар. Екінші пландағы актерлер қатарында Бригид Базлен, Уолтер Бреннан, Дэвид Брайан, Кен Кертис, Энди Девайн, Джек Ламберт, Реймонд Масси Авраам Линкольн рөлінде, Агнес Мурхед, Гарри Морган Улисс С. Грант рөлінде, Тельма Риттер, Микки Шонесси, Гарри Дин Стэнтон, Рус Тамблин және Ли Ван Клиф бар. «Батыс қалай жеңілді» Голливудтың ең ұлы эпикалық фильмдерінің бірі саналады. Фильм сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, 15 миллион долларлық бюджетпен 50 миллион доллар кассалық табыс әкелді. 36-шы «Оскар» марапаттауда фильм сегіз номинацияға ие болды, оның ішінде «Үздік фильм» номинациясы да бар, сонымен қатар «Үздік сюжет және тікелей экранға арналған сценарий», «Үздік дыбыс» және «Үздік монтаж» номинациялары бойынша үш жүлде алды. 1997 жылы Конгресс кітапханасы оны «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» деп танып, АҚШ Ұлттық кино тізіміне енгізіп, сақтауға алды.

Өзендер (1839)

Зебулон Прескотт пен оның отбасы Эри каналы арқылы шекараға батысқа қарай сапарға шықты. Олар алғашқы бөлігін баржамен жүріп өтеді, ал Огайо өзенінде жалғастыру үшін салдар салады. Сапар барысында олар шығысқа, Питтсбургке қарай, терілерін сату үшін келе жатқан тау адамы Лайнус Роулингспен кездеседі. Роулингс пен Зебулонның қызы Ева бір-біріне қызығушылық танытады, бірақ ол отбасын құруға дайын емес. Роулингс өзен жанында "ликер" дүкені деп жарнамаланған уақ сауда орынына тоқтайды. Шындығында, бұл "Алабама полковнигі" Джеб Хокинс басқаратын өзен қарақшыларының тобы жасырынып отырған орын. Джебтің қызы Дора Хокинс Лайнсты сүйкімділікпен алдап үңгірге жетелеп апарып, артынан пышақтап, шұңқырға итеріп жібереді. Содан кейін қарақшылар оның терісін ұрлап, каноэсін батырады. Жараланған Роулингс олардың ізінен қуа жетеді. Олар Прескотттардың тобын тонауға әрекеттенгенде, Лайнус араласады. Прескотттардың көмегімен ол барлық қарақшыларды өлтіреді. Содан кейін қоныс аударушылар өзенмен төмен қарай жалғасады. Алдыңғы сал тасқынға ілігіп, Зебулон мен оның әйелі Ребекка суға батып кетеді. Лайнус аман қалғандармен кездеседі. Евасыз өмір сүре алмайтынын түсініп, оған үйленуді және оны Питтсбургке алып кетуді сұрайды. Бірақ ол ата-анасы қайтыс болған жерде қоныс аударуды қалайды.

Далалар (1851)

Еваның әпкесі Лилит шығысқа қайтуды шешті, ал бірнеше жылдан кейін өзін Сент-Луисте гастрольде жүргенін көрді. Музыка залында өнер көрсеткенде, ол кәсіби құмар ойыншы Клив Ван Валеннің назарын аударады. Кейін ол Калифорниядағы алтын кенін мұраға алады. Клив оны сол жаққа алып бара жатқан керуенге қосылады және осы арқылы қарыздан қашады. Керуенбасшы Роджер Морган мен Клив оған жол бойы махаббат білдіреді, бірақ ол екеуінен де бас тартады. Шайендердің шабуылынан аман қалған Лилит пен Клив кенге жетеді, бірақ ол тозығы жеткенін және құнды емес екенін біледі. Клив кетеді. Лилит лагерь қаласындағы би залында жұмыс істеуге қайта оралады, жабық шатырлы вагоннан тіршілік етеді. Морган оны тауып, қайтадан үйленуге ұсыныс жасайды, бірақ ол келіспейді. Кейін Лилит өзен кемесінде ән салады. Тағдырдың құдайындай, Клив сол кемеде жолаушы болып шығады. Лилиттің даусын естіген соң, ол покер үстелінен (және жеңіске жеткен қолынан) тұрып, оған кедейлігінің маңызды емес екенін айтып, үйленуге ұсыныс жасайды. Ол Сан-Францискодағы мүмкіндіктер туралы айтады. Лилит оның ұсынысын қабылдайды.

Азамат соғысы (1861-1865)

Линус Роулингс Азамат соғысы кезінде Одақ әскеріне капитан болып қосылды. Еваның тілегіне қарамастан, олардың ұлы Зеб те әскерге жазылады, ол даңқ-дәреже іздеп, шаруашылықтан қашуға тырысады. Шило шайқасының қанды жағдайы Зебке соғыстың ол елестегендей емес екенін көрсетті, ал әкесі сол жерде қаза болды. Зеб көңілі тоңған Конфедерация солдатымен кездеседі, ол дезертир болуды ұсынады. Кездейсоқ, олар генералдар Улисс С. Грант пен Уильям Тэкумсе Шерманмен кездеседі. Конфедерация Оңтүстіктің ең ірі екі жауынан құтылу мүмкіндігін сезеді және оларды атып өлтіруге тырысады, Зебтің баска амалы қалмайды. Осыдан кейін Зеб қайтадан әскерге қосылады. Соғыс жылдарында ол майдан даласында офицерлік шен алады. Соғыс аяқталған соң, ол үйге лейтенант болып оралады және анасының қайтыс болғанын біледі, ол Линусты жоғалтқаннан кейін өмір сүруге деген құлшынысын жоғалтқан. Зеб отбасылық шаруашылықтан өз үлесін бас тартады және жаңа өмірді қалайды.

Темір жол (1868)

1860 жылдардың соңында екі бәсекелес теміржол желісі – Орталық Тынық мұхиты темір жолы мен Біріккен Тынық мұхиты темір жолы жаңа территорияларды ашты. Зеб АҚШ атқыштар армиясының лейтенанты болып, Линстің ескі досы, бизон аулаушы Джетро Стюарттың көмегімен жергілікті американдықтармен бейбітшілікті сақтауға тырысады. Теміржолшы Майк Кинг жергілікті американдықтардың жерінде құрылыс салғандықтан келісімді бұзғанда, арапахо тайпасы оның лагеріне бизонды шауып кіргізіп, көптеген адамдарды өлтіріп, кек алады. Осыдан кейін Зеб армиядан кетіп, қаладан шығып кетеді.

"Заңсыздар" (1889)

Сан-Францискода жесір қалған Лилит Кливтің қарызын төлеу үшін мүлкін аукционға салады. Ол Аризонаға сапар шегіп, Зебті және оның отбасын өзінің жалғыз қалған мүлкін – ранчоны күзетуге шақырады. Зеб (қазір маршал), оның әйелі Джули және балалары Лилитті Голд-Сити теміржол станциясында күтіп алады. Сол жерде Зеб заңнан тыс Шарли Гантқа кездеседі. Бұрын Зеб Ганттің інісін атыста өлтірген болатын. Гант Зеб пен оның отбасына қорқыныш көрсеткенде, Зеб жергілікті маршал, досы Лу Рамзиге көмек сұрайды. Бірақ Ганттың сол аймақта іздеп отырған қылмысы жоқ, сондықтан Рамзи ештеңе жасай алмайды. Дегенмен Зеб әрекет етуге бел буады. Гант пойызбен алтын жүк тасымалын тонауды жоспарлап отыр деп күдіктенеді, сондықтан Рамзидің немерелік көмегімен тұзақ құрады. Атысқанда Гант және оның бандасы қаза табады, соның салдарынан пойыз апатқа ұшырайды. Лилит пен Роулингтер отбасы жаңа үйлеріне арбамен жол тартады.

Даму

MGM Бен-Хур (1959) фильмінің үлкен экранға ремейкімен үлкен жетістікке қол жеткізді және Симарон, Апокалипсистің төрт аттысы және Баунтидегі бүлік сияқты бірқатар спектакльдерді бастады. 1960 жылы MGM Cinerama әдісімен төрт фильм шығару туралы келісімге келді, ал Бинг Кросби студияға ұсыныспен жүгінді. Ол «Батыс қалай жеңілді» атты телеспектакльді дамытып жатқан еді, ол «Life» журналындағы Ескі Батыстың суреттеріне негізделген, кірісі Сент-Джон ауруханасына бөлінетін және Розмари Клунимен бірге жазылған осы мақаладан шабыттанған альбоммен толықтырылатын жоба болатын. MGM Кросбиден фильм құқықтарын сатып алды. Сент-Джон ауруханасының президенті Айрин Данн және басқалар фильмнің жұлдыздарын әдеттегі гонорарларынан төмен қабылдауға көндірді. Бірақ аурухана кейіннен фильмнің кірісінен үлес талап етті. Бернард Смит продюсер болып тағайындалды және сценарий үшін Джеймс Уэббты шақырды. Лоренс Харви мен Джон Уэйн де бір эпизодта бірге түсуге жоспарлаған. 1961 жылдың сәуір айында Уэйн мен Спенсер Трейси Джон Фордтың режиссерлік бөлімінде генералдар Шерман мен Грант рөлін ойнауға келісімін берді, ал Джеймс Стюартқа да келісімшарт жасалды. Басқа рөлдер Грегори Пекке, Дебби Рейнольдсқа, Расс Тамблинге және Кэрролл Бейкерге берілді, ал Генри Хатауэй мен Джордж Маршалл Джеймс Уэббтің сценарийі бойынша режиссерлік жұмысын атқарды. Кросби баяндама жасауға міндеттенді. Джим Хаттон Азамат соғысы эпизодында түсуге тиіс болған. Бірақ Трейси қолжетімсіз болғандықтан Гарри Морган Грант рөлін сомдады. Фильм бес бөлімнен тұрады: 1830 жылдардағы батысқа көші-қон, 1849 жылғы Калифорниядағы алтын асыру, Азамат соғысы, құрлықтық темір жолдың салынуы және «жабайы» Батыстың «жарастырылуы», бір отбасының үш буындық тарихы әр кезеңнің арасын байланыстырады. Бюджет кем дегенде 8 миллион долларға белгіленді. Джон Форд Азамат соғысы бөлімін, Джордж Маршалл темір жол бөлімін, ал Генри Хатауэй қалған бөлімдерін режиссерлік етті. «Бізге үш тәжірибелі маман керек еді, жас генийлер емес», - деді Смит.

Синерама

How the West Was Won – үш жолақты Cinerama процесімен түсірілген екі көркем фильмінің бірі (Ағалар Гриммнің ғажайып әлемімен бірге). Кинотеатрларда қисық экранға проекцияланғанда сурет сапасы таң қалдырарлық болса да, фильмді кіші экранға көшіру әрекеттері сәтсіз аяқталады. Фильм кең форматта көрсетілгенде, алыс кадрларда актерлердің жүздерін анықтау қиын.

Атыс

Фильмді түсіру 1961 жылғы мамыр айында Джон Форд Кентукки штатының Падука қаласында бастады. Продюсер Бернард Смит: «Біздің мақсатымыз үшін фильмнің дерлік барлық бөлігі ашық ауада түсірілуі тиіс. Фильмнің негізгі тақырыптарының бірі – кішкентай адамдарды ұлан-байтақ елге қарсы көрсету: алып шөлдер, шексіз далалар, биік таулар, кең өзендер. Біз осы елді аралап, көптеген қиындықтар мен қауіптерге қарамастан, осы ерлер мен әйелдерді серуендеуге жетелеген оқиғалық рухты бейнелегіміз келеді». Хатауэй Фордтың эпизодын «сәл сахналаған» деп атады. Фильмнің бір бөлігі Юта штатының Монумент Долинасында және Калифорния штатының Таузенд Оукс қаласындағы Уайлдвуд аймақтық саябағында түсірілді. Форд мұндай үлкен декорацияларды жасауға келетін қиындыққа шағымданды, себебі Cinerama стандартты бір камералы түсіруге қарағанда әлдеқайда кең көрініс беретін еді, ал голливудтік режиссерлер оған дағдыланған жоқ. Режиссер Генри Хатауэй: «Ол дұрыс емес. Осы технологиямен белді суреттеуге дейін жақындау мүмкін емес» деді. Ең қиын мәселе – түсіру кезінде актерлерді драмалық және эмоционалды тұрғыдан кадрдан тыс және бір-бірімен синхронды емес көрсету қажеттігі болды. Тек үш пленкалы Cinerama процесі Cinerama экранында көрсетілгенде ғана актерлердің поздары мен эмоциялары синхронды болып, мысалы, драмалық сахнадағы актерлердің қалыпты көз байланысы немесе эмоционалдық үйлесімділікке қол жеткізілді. Cinerama ерекшелігіне байланысты, егер фильм жалпақ экранда көрсетілсе, актерлер көзбен байланыспағандай көрінетін еді. Джон Уэйн 1960 жылғы «Аламо» фильмінен мексикалық солдаттардың қысқа эпизодын алды. Ивон Де Карлоның күйеуі, каскадер Боб Морган, «Заңсыздықтар» бөлімін түсіріп жатқанда, қозғалып келе жатқан пойыздың атыс кезінде ауыр жарақат алып, аяғынан айырылды. Тірелген ағаштарды ұстап тұрған тізбектер жыртылып, Морган олардың қасына тығылып тұрғанда оны басып қалды. Джордж Пеппардтың кейіпкері қайтыс болған әкесі туралы ойларымен бөлісетін сахнада Пеппард Джеймс Стюарттың даусының имитациясын жасап, өзінен шығарды. Форд бастапқыда қарсылық білдірді, бірақ Пеппард мұндай ұзақ, кең фильмде көрерменге әкесінің кім екенін еске салудың маңызды екенін ойлады. Кейін Хатауэй фильмді түсірудің «қатты қиындықтарға толы» екенін айтты. «Олардың продюсері ақымақ еді, ал Сол Сигел көбінесе мас болатын. Біз фильмге соншама ақша жұмсадық, соңғы бөлігін түсірмеуге жақындадық. Біз кездесу өткіздік, мен оған: «Сен тоқтамайсың. Батыстың қалай жеңілгенін көрсетуің керек. Батыс заң үстемдігі орнағанда жеңіске жетті» дедім».

Өндірістен кейінгі

Фильм түсірілімі 1962 жылдың қаңтарында аяқталды. Фильм түсірілгеннен кейін MGM отбасылық оқиғаны аяқтау үшін жаңа соңғы сахнаны тапсырды, бұл тағы бір айға түсірілімді ұзартты және Джордж Пеппард пен Дебби Рейнольдстың қатысуын қамтады. Бюджет ақырында 12 миллион долларға жетті. "Азамат соғысы" бөлімі үшін MGM-нің 1957 жылғы "Raintree County of the Civil War Battle of Chickamauga" фильмінен алынған кадрлар күндізгі шайқас сахналарына қолданылды, себебі Пеппард, Тамблин, Уэйн және Морганмен түсірілген сахналар түнгі уақытта өтті. "Темір жол" бөлімінде Хоуп Лэнгтің Стюарттың қызы Джули рөліндегі қосалқы сюжеттік желісі кесілді, онда ол Зеб пен Кинг арасындағы махаббат үшбұрышына тартылады; ол ақырында Зебке үйленіп, кейін тастап кетеді. Оның орындалуын Клив (Грегори Пек) естиді, ол қатты қозғалып, оған үйлену ұсынысын жасайды. Бұл сахна жазықтар бөлімін аяқтайды.

Премьера

Америкалық фильм үшін таңғаларлықтай, "Батысты қалай жеңістікке жеткізді" фильмі 1962 жылғы 1 қарашада Ұлыбританияда, Лондондағы Казино Синерама театрында әлемдік премьерасын өткізді. Алдын ала сатылған билеттерден 450,000 доллар түсті. Фильм Казинода 123 апта көрсетіліп, 1965 жылғы сәуірде аяқталды.

Сыни қабылдау

Гарольд Майерс Variety басылымында оны "керемет және қызықты тамаша" деп атады және Cinerama процесіне қатысты, "процесте үлкен жақсарту болды. Түсірілімдердің бірігіп кеткен жерлері көз жасай алмайды, ал бұрынғы туындыларда болған дірілдер жойылды" деді.

Қалпына келтіру

2000 жылы Warner Bros. компаниясы Crest Digital компаниясына «Батысты қалай жеңді» фильмінің түпнұсқа Cinerama негативін қалпына келтіруді тапсырды. Осы процестің бір бөлігі ретінде Crest Digital өзінің нағыз Cinerama кинозалын салды. Hewlett Packard компаниясы үш кескін бөлігін біріктіріп, Cinerama кескінін жалпақ экранда жақсы көрінуі үшін күш салды. Бұл соңғы DVD және Blu-ray дискісінде іске асырылды. Бұрын Cinerama-ның үш панелінің қосылған жерлері анық байқалатын, бірақ Warner Bros. DVD және Blu-ray нұсқаларында бұл мәселе көбінесе шешілді. Дегенмен, кейбір жерлерде, әсіресе ақ жарық фонда, қосылған жерлер көрінеді. Қалпына келтіру процесінде сонымен қатар, процеске тән геометриялық бұрмалаулар да түзетілді. Мысалы, соңғы кадрда, камера астынан ұшып өтетін «Алтын қақпа» көпірі перспективада қисық көрінеді, ал Cinerama нұсқасында ол әртүрлі бұрыштарда үш түзу бөлікке бөлінеді. Blu-ray дискісінде қисық экран әсерін имитациялайтын «SmileBox» нұсқасы да бар. Cinerama-ның экран қатынасы 2.59:1 болғанымен, Warner-дің фильмнің жаңа нұсқалары 2.89:1 экран қатынасын ұсынады, бұл жобаланған кезде көрінбеуге тиіс екі жақтағы көптеген ақпаратты қамтиды. Blu-ray дискісіне арналған эксклюзивті «SmileBox» нұсқасы жоспарланған кесуді сақтайды. 2006 жылы Warner Bros. Motion Picture Imaging компаниясы «Батысты қалай жеңді» фильмінің цифрлық қалпына келтіру жұмыстарын жүргізді. Фильм Прасад корпорациясында кадр сайын қалпына келтіріліп, кір, жыртықтар, сызықтар және басқа да зақымдар жойылды, фильмнің түпкілікті көрінісі қайта жаңғыртылды. Қайта қалпына келтірілген нұсқа 2008 жылдың қазан айынан бастап Encore Westerns телеарнасында көрсетілді.