Кіріспе
Компанияны қазіргі басшылардың сатып алуы – Басқарушылардың сатып алуы (MBO) дегені, компанияның қазіргі басшыларының компанияның ірі бөлігін немесе толығымен, ата-ана компаниясынан немесе жеке тұлғадан сатып алу түрі. Басқарушылардың және/немесе қарыздық сатып алулар 1980-ші жылдардағы бизнес экономикасының елеулі құбылысы болды. Осы "MBO" деп аталатын құбылыс АҚШ-та басталып, бірінші Ұлыбританияға, содан кейін Еуропаның басқа елдеріне тарады. Венчурлық капитал индустриясы Еуропадағы сатып алулардың дамуында, әсіресе Ұлыбритания, Нидерланды және Франциядағы кішігірім мәмілелерде маңызды рөл атқарды.
A management buyout (MBO) is a form of acquisition in which a company's existing managers acquire a large part, or all, of the company, whether from a parent company or individual. Management and/or leveraged buyouts became noted phenomena of 1980s business economics. These so called MBOs originated in the US, spreading first to the UK and then throughout the rest of Europe. The venture capital industry has played a crucial role in the development of buyouts in Europe, especially in smaller deals in the UK, the Netherlands, and France.
Мақсаты
Менеджмент сатып алуларын басқару топтары жүргізеді, себебі олар компанияның болашақ дамуының нәтижесінде алатын қаржылық сыйақыны, жалақы алатын қызметкер ретінде емес, тікелей алуды көбінесе қалайды. Менеджмент сатып алуы сатушы үшін де тартымды болуы мүмкін, өйткені болашақтағы тәуелсіз компанияда арнайы басқару тобы болады деп сенімді болуға болады, бұл сәтсіздікке қарсы және одан туындайтын жағымсыз жариялымдардан қорғайды. Сонымен қатар, егер басқаруды сатып алу жеке капитал қорымен қолдау көрсетілсе (төменде қараңыз), онда жеке капитал, тиімді басқару тобы бар екенін ескере отырып, актив үшін жоғары баға төлеуі мүмкін.
Қарызды қаржыландыру
Компания басшылығы әдетте компанияны толығымен сатып алуға қажетті қаражатқа ие болмайды. Олар ең алдымен банк несиесі алуға тырысады, егер банк мұндай тәуекелге баруға дайын болса. Басқарушылық сатып алулар көбінесе банк үшін несие арқылы қаржыландыруға тым қауіпті деп есептеледі. Басқарушы топтардан, қаржыландыру көзіне/банктерге байланысты, олардың жеке қаржылық жағдайына елеулі сомада капитал салу талап етіледі. Содан кейін банк компанияға иесіне төленген соманың қалған бөлігін несиелейді. Агрессивті қаржыландыру көздерін іздейтін компаниялар кем дегенде төрт есе (4X) ақша ағынына тең несие алуға құқылы.
Жеке капиталмен қаржыландыру
Егер банк несие беруге құлықсыз болса, басқарушылық көбінесе жеке капитал инвесторларына сатып алудың басым бөлігін қаржыландыруға жүгінеді. Басқарушылық сатып алулардың көп бөлігі осылай қаржыландырылады. Жеке капитал инвесторлары компания акцияларының бір бөлігіне ақша салады, бірақ басқарушылыққа несие беруі де мүмкін. Нақты қаржылық құрылым инвестордың тәуекел мен кірісті теңестіруге деген ниетіне байланысты болады, қарыздық қаржы капиталға салынудан гөрі аз тәуекелді, бірақ кірістілігі төмен. Басқарушылық компанияны сатып алуға жеткілікті қаражаты болмаса да, жеке капитал фирмалары менеджерлердің компанияның табысына максималды мүдделілікпен байланысуын қамтамасыз ету үшін олардың мүмкіндігіне қарай үлкен инвестиция жасауын талап етеді. Компания басшылары компанияның кішкентай үлесін алу үшін өз үйлерін кепілге қоюы жиі кездеседі. Жеке капитал инвесторларының мақсаттары басқарушылықтан сәл өзгеше болуы мүмкін. Олар көбінесе өздерінің кірістілігін максималды деңгейге жеткізіп, 3-5 жылдан кейін нарықтан шығып, өздеріне қатысты тәуекелді азайтуға тырысады, ал басқарушылық компаниядағы мансабынан асып түспейді және ұзақ мерзімді перспективада қарастырады. Кейбір мақсаттар, әсіресе кірістілік мақсаты сәйкес келсе де, белгілі бір керістер туындауы мүмкін. Инвесторлар сатушылар басқарушылыққа беруден бас тартқан компанияға қатысты басқарушылыққа бірдей кепілдіктерді тануға мәжбүрлейді. Бұл "кепілдіктердегі олқылық" басқарушылық компанияның құнына әсер ететін кез келген кемшіліктердің барлық тәуекелін мойнына алатынын білдіреді. Инвестициялау шарты ретінде инвесторлар компанияны басқаруға қатысты көптеген талаптарды қояды. Бұл басқарушылықтың компанияны инвесторлардың инвестиция мерзімі ішінде максималды кіріс әкелетіндей етіп басқаруын қамтамасыз ету мақсатында, ал басқарушылық компанияны ұзақ мерзімді пайдаға жету үшін құруға ниеттенуі мүмкін. Екі мақсат әрқашан да қақтығысқа түспесе де, басқарушылық өзін шектеулі сезінуі мүмкін. 2008 жылы Еуропалық сатып алу нарығының құны 43,9 млрд. евроны құрады, бұл 2007 жылғы 108,2 млрд. евролық мәмілелерге қарағанда 60% төмендеуді білдіреді. Сатып алу нарығы соңғы рет осы деңгейде 2001 жылы болған, ол кезде 34 млрд. евроға жеткен.
Сатушыны қаржыландыру
Кейбір жағдайларда компанияның басшылығы мен бастапқы иесі сатушының сатып алуды қаржыландыратын келісімге келуі мүмкін. Сату кезінде төленген баға номиналды болады, ал нақты баға компанияның келесі жылдардағы табысынан төленеді. Төлем мерзімі әдетте 3–7 жылды құрайды. Бұл сатушы үшін кемшілік болып табылады, себебі ол компанияны басқаруды жоғалтқаннан кейін ақшасын алуды күтуге мәжбүр. Бұл сондай-ақ, егер пайданы есепке алғанда, сатып алынғаннан кейін компанияның табысы айтарлықтай артса ғана, сатушыға сатудан бұрынғы жағдаймен салыстырғанда пайда әкеледі. Мұндай жағдай әдетте өте ерекше болғанда ғана орын алады. Оңтайлы құрылым – сатып алушыға болашақта төленетін соманы заңды түрде бекітетін, сатушыға тиімді кешіктірілген төлемге айналдыру. Төлемдер тоқсандық аннуитет түрінде жүзеге асырылады, содан кейін сатушы тәуелсіз кепілдік беруші мекемеден кешіктірілген төлем кепілдігін алып, аннуитетті қамтамасыз етуі керек. Кепілдіктің тікелей иесі – сатушы. Егер сатылған компания сатылғаннан кейін төлемсіз қалса және сатушыға төленбеген кешіктірілген төлемдер болса, кепілдік беруші сатып алушының орнына сатушыға ақша төлейді. Сатушы салықтық себептерге байланысты сатушыны қаржыландыруға келіседі, себебі төлем капиталдық табыс ретінде жіктеледі, емес, табыс ретінде. Ол сондай-ақ, қалыпты сатып алуға қарағанда жоғары жалпы сатып алу бағасы сияқты қосымша артықшылықтарды алуы мүмкін. Басшылық үшін артықшылық – олар жеке капиталға немесе банкке қатысу қажеттілігін сезінбейді және төлемдер толыққаннан кейін компанияны басқару құқығын сақтайды.
Мысалдар
MBO-ның классикалық мысалы – Миссури штатының Спрингфилд қаласында орналасқан Springfield Remanufacturing Corporation зауыты, ол Navistar (сол кезде International Harvester) компаниясына тиесілі болған. Зауытты менеджерлері сатып алғанға дейін жабылуы немесе сыртқы тараптарға сатылу қаупі туындаған еді. Ұлыбританияда New Look компаниясын 1998 жылы құрған компанияның негізін қалаушы Том Сингх 2004 жылы басқарушылық сатып алуға ұшырады. Оған Apax және Permira жеке инвестициялық компаниялары қолдау көрсетті, қазір олар компанияның 60% үлесіне ие. Ұлыбританиядағы осыған ұқсас жағдайдың ертерек мысалы – Марк Дайн басшылығымен Virgin Interactive компаниясын Viacom компаниясынан басқарушылық сатып алу. Virgin Group соңғы жылдары бірнеше басқарушылық сатып алуларға ұшырады. 2007 жылдың 17 қыркүйегінде Ричард Брэнсон Virgin Megastores компаниясының Ұлыбританиядағы бөлімшесі менеджмент сатып алуының аясында сатылатынын және 2007 жылдың қарашасынан бастап Zavvi деп аталатынын мәлімдеді. 2008 жылдың 24 қыркүйегінде Virgin тобының тағы бір бөлігі – Virgin Comics басқарушылық сатып алуды жүзеге асырып, Liquid Comics деп өз атын өзгертті. Ұлыбританияда Virgin Radio да осыған ұқсас процестен өтіп, Absolute Radio болды. Австралияда 2009 жылдың қыркүйегінде тағы бір музыка және ойын-сауық дүкендері тобы менеджмент сатып алуға ұшырады. Sanity иесі және негізін қалаушы Брет Бланди BB Retail Capital ойын-сауық бөлімін (Sanity, Virgin Entertainment және HMV австралиялық франшизаларын қоса) компанияның ойын-сауық бөлімінің басшысы Рей Итауиге сатты. Сату сомасы жарияланбады, нәтижесінде Sanity Entertainment жеке компанияға айналды. Hitman – дат компаниясы IO Interactive әзірлеген, бұрын Eidos Interactive және Square Enix баспаларында жарық көрген, жасырын операциялар (stealth) жанрындағы видео ойындар сериясы. IO Interactive 2017 жылға дейін Square Enix компаниясының еншілес кәсіпорны болып қалды. 2017 жылы Square Enix студияны сатуға тырысқанда, IO Interactive басқарушылық сатып алуды аяқтады, тәуелсіздігін қайта иеленді және Hitman құқықтарын сақтап қалды.