Кіріспе

Қаржыландыру түрі

Қаржы саласында жеке капитал (PE) – жалпы жұртшылыққа акцияларын ұсынбайтын жеке компанияның акциялық капиталы. Жеке капиталдың орнына, компанияларды басқару мен құрылымдауда белсенді рөл атқаратын мамандандырылған инвестициялық қорлар мен шектеулі серіктестіктерге ұсынылады. Күнделікті қолданыста "жеке капитал" термині олар инвестиция жасайтын компаниялардың өзінен гөрі осы инвестициялық фирмаларға қатысты болуы мүмкін. Жеке капитал инвестицияларды басқару компаниясы (жеке капитал фирмасы), венчурлық капитал қоры немесе бизнес-инвестор (ангел-инвестор) арқылы мақсатты компанияға инвестицияланады; инвесторлардың әрбір санатының нақты қаржылық мақсаттары, басқару қалаулары және инвестицияларынан пайда табу стратегиялары болады. Әрбір инвестор санаты мақсатты компанияға жұмыс капиталын ұсынады, бұл компанияның жаңа өнімдер мен қызметтерді әзірлеу арқылы кеңейтілуін, операцияларды, басқаруды және компанияның ресми бақылауын мен меншігін қаржыландыруға мүмкіндік береді. Қаржылық өнім ретінде жеке капитал қоры – ликвидті емес бизнес-кәсіпорындағы ұзақ мерзімді инвестициялық стратегияны қаржыландыруға арналған жеке капиталдың бір түрі. 1980 жылдардан бері қаржы баспасөздері "жеке капитал қоры" инвестициясын қаржылық жағдайы нашар компанияларды сатып алуға маманданған инвестициялық басқару компанияларының жаңаша таңбалануы ретінде сипаттайды. Жеке капиталдың табысын бағалауда ғалымдар әртүрлі пікір білдіреді. Кейбіреулері жеке капиталдың мемлекеттік капиталдан жоғары екенін, ал басқалары артық өнімділіктің нақты дәлелін таппайды.

Стратегиялар

Жеке капитал фирмалары қолданатын стратегиялар мынадай: ең көп қолданылатыны – кредиттік сатып алу.

Левериджмен сатып алу

Байланысты сатып алу (LBO) – бұл компания, бизнес-бөлім немесе бизнес активтерін қазіргі акционерлерден, әдетте қаржылық левереджді пайдалану арқылы сатып алу операциясының бөлігі ретінде акционерлік капиталға инвестиция салу стратегиясы. Мұндай операцияларға қатысатын компаниялар әдетте дамыған және операциялық ақша ағымын тудырады. Жеке капитал фирмалары мақсатты компанияларды дербес жұмыс істеуге жеткілікті масштабты және табысты бизнес-моделі бар «платформалық компаниялар» ретінде немесе масштабтың жеткіліксіздігі немесе басқа кемшіліктері бар компанияларды қосатын «қосымша/біріктірілген/толықтыру» сатып алулар ретінде қарастырады. Байланысты сатып алулар қаржылық демеушінің сатып алу үшін қажетті барлық капиталды өзі жұмсамай-ақ сатып алуға келісуін қамтиды. Осы үшін қаржылық демеуші сатып алу қарызын көтереді, ол сатып алынатын компанияның ақша ағымына сүйене отырып, пайыздық және негізгі төлемдерді жүзеге асырады. LBO-дағы сатып алу қарызы көбінесе қаржылық демеушіге қайта өтеуге міндеттеме бермейді және қаржылық демеуші басқаратын басқа инвестицияларға талап ету құқығын жоққа шығарады. Сондықтан LBO операциясының қаржылық құрылымы қордың шектеулі серіктестері үшін ерекше тартымды, оларға левередждің артықшылықтарын ұсынады, бірақ осы левередждің қолданылу деңгейін шектейді. Осы қаржыландыру құрылымы LBO-ның қаржылық демеушісіне екі жағынан пайда әкеледі: 1) инвестор сатып алу үшін капиталдың тек бір бөлігін ғана ұсынуы керек және 2) активтерден түскен пайда қарыздың құнынан жоғары болған жағдайда инвесторға түсетін пайда артады. Байланысты сатып алудың мақсатының сатып алу бағасының пайыздық үлесі ретінде, мәмілені қаржыландыру үшін қолданылатын қарыз сомасы сатып алу мақсатының қаржылық жағдайына және тарихына, нарық жағдайларына, несие берушілердің несие беруге дайындығына (LBO-ның қаржылық демеушілеріне де, сатып алынатын компанияға да) және пайыздық шығындарға, сондай-ақ компанияның осы шығындарды өтеу қабілетіне байланысты өзгереді. Тарихи тұрғыдан алғанда, LBO-ның қарыз үлесі сатып алу бағасының 60-90%-ын құрайды. 2000-2005 жылдар аралығында АҚШ-тағы LBO үшін қарыз жалпы сатып алу бағасының 59,4%-ынан 67,9%-ына дейін орташа есептелді.

Өсу капиталы

Өсу капиталы – салыстырмалы түрде дамыған компаниялардың акционерлік капиталына жасалатын инвестиция, көбінесе аз үлестік инвестициялар болып табылады. Бұл компаниялар бизнесті кеңейту немесе қайта құру, жаңа нарықтарға ену немесе бизнестің басқаруын өзгертпей ірі сатып алуларды қаржыландыру үшін капитал іздейді. Өсу капиталын іздейтін компаниялар көбінесе өмірлік циклындағы маңызды өзгерістерді қаржыландыруға тырысады. Мұндай компаниялар, әдетте, венчурлік капиталмен қаржыландырылатын компаниялардан гөрі жақсырақ дамыған, кіріс және операциялық табыс таба алады, бірақ ірі кеңейтулерді, сатып алуларды немесе басқа да инвестицияларды қаржыландыру үшін жеткілікті қаражатқа ие болмайды. Осының салдарынан, мұндай компаниялар өсуді қаржыландыру үшін капитал табудың баламалы жолдары аз болады, сондықтан өсу капиталына қол жеткізу қажетті жабдықты кеңейту, сату және маркетингтік шараларды іске қосу, жабдық сатып алу және жаңа өнімдерді әзірлеу үшін өте маңызды болуы мүмкін. Компанияның негізгі иесі қаржылық тәуекелді жеке өз мойнына алуға дайын болмауы мүмкін. Компанияның бір бөлігін жеке капиталға сату арқылы иесі белгілі бір құнды алып, өсу тәуекелін серіктестермен бөлісе алады. Капитал компанияның балансын қайта құруға, әсіресе баланстағы қарызды (немесе берешекті) азайтуға да қолданылуы мүмкін. Жеке капиталдың мемлекеттік акцияларға инвестициясы (PIPE) – бұл ашық сауда-саттыққа қойылған компанияға жасалатын өсу капиталы инвестициясының бір түрі. PIPE инвестициялары көбінесе белгілі бір кезеңге тіркелмеген айырбасталатын немесе артықшылықты бағалы қағаздар түрінде жасалады. Registered Direct (RD) – өсу капиталы үшін қолданылатын тағы бір кең таралған қаржыландыру құралы. Registered Direct, PIPE-қа ұқсас, бірақ тіркелген бағалы қағаз ретінде сатылады.

Мезанналық капитал

Мезаннин капиталы – бұл компанияның негізгі капиталынан төмен тұратын, көбінесе компанияның капитал құрылымының ең кіші бөлігін құрайтын бағынышты қарыз немесе артықшылықты акциялар. Бұл қаржыландыру түрін жеке капитал инвесторлары көбінесе несиелік сатып алуды немесе ірі кеңейтуді қаржыландыру үшін қажетті меншік капиталының көлемін азайту мақсатында пайдаланады. Көбінесе жоғары кірісті нарыққа қол жеткізе алмайтын шағын компаниялар мезаннин капиталын пайдаланады, бұл оларға дәстүрлі несие берушілердің банк несиелері арқылы ұсынуға дайын болған деңгейден асып түсетін қосымша капитал алуға мүмкіндік береді. Қауіпсіздіксіздігіне байланысты, мезаннин қарыз иелері кепілдікпен қамтамасыз етілген немесе басқа жоғары деңгейдегі несие берушілерге қарағанда инвестициялары үшін жоғарырақ қайтаруды талап етеді. Мезаннин құнды қағаздары көбінесе ағымдағы табыс купонымен жасалады.

Кәсіпкерлік капитал

Венчурлық капитал (ВК) – жеке капиталдың кең тармағы, әдетте, дамымаған компанияларға, жаңадан құрылған компанияны іске қосу, бизнестің бастапқы кезеңдерін дамыту немесе кеңейту мақсатындағы инвестицияларды қамтиды. Венчурлық инвестициялар көбінесе жаңа технологияларды, маркетингтік жаңа идеяларды және бұрын нәтижесі дәлелденбеген немесе тұрақты кіріс көзі жоқ жаңа өнімдерді енгізуде кездеседі. Венчурлық капитал компанияның даму сатысына қарай бөлінеді: стартаптарды іске қосу үшін қолданылатын бастапқы капиталдан бастап, кіріс табатын, бірақ әлі пайда немесе болашақ өсуді қаржыландыруға жеткілікті ақша ағынын тудырмайтын, қолданыстағы бизнесті кеңейту үшін пайдаланылатын кезеңге дейін. Кәсіпкерлер көбінесе компанияның өмірлік циклының алғашқы кезеңдерінде көп көлемде капитал қажет ететін өнімдер мен идеяларды жасайды. Көптеген кәсіпкерлердің өздерінің жобаларын қаржыландыруға жеткілікті қаражаты болмайды, сондықтан олар сыртқы қаржыландыру іздеуге мәжбүр. Венчурлық капиталистердің осы инвестициялардың тәуекелін өтеу үшін жоғары табыс табу қажеттілігі венчурлық қаржыландыруды компаниялар үшін қымбат капитал көзіне айналдырады. Кез келген бизнес үшін, ол жаңадан құрылған стартап болсын немесе өсу үшін қосымша қаражат қажет ететін орташа компания болсын, қаржыландыруды қамтамасыз ету маңызды. Венчурлық капитал, ең алдымен, үлкен бастапқы капиталды қажет ететін және оны несие сияқты арзан тәсілдермен қаржыландыру мүмкін емес компаниялар үшін қолайлы. Венчурлық капитал көбінесе қарқынды дамып келе жатқан технология, денсаулық сақтау және биотехнология салаларымен байланысты болғанымен, венчурлық қаржыландыру басқа дәстүрлі бизнес түрлері үшін де қолданылады. Инвесторлар әдетте венчурлық капитал қорларына кең ауқымды, әртараптандырылған жеке капитал портфелінің бір бөлігі ретінде инвестиция жасайды, сонымен қатар стратегия ұсына алатын жоғары табысқа қол жеткізуді мақсат етеді. Дегенмен, соңғы жылдары венчурлық капитал қорлары инвесторларға басқа жеке капитал қорларына, әсіресе сатып алу қорларына қарағанда төмен табыс әкелді.

Екіншілік

Екіншілік инвестициялар – бұл қолданыстағы жеке капитал активтеріне жасалған инвестициялар. Бұл мәмілелер жеке меншік капитал қорларының үлестерін немесе жеке меншік компанияларға тікелей инвестициялар портфелін, осы инвестицияларды қолданыстағы институционалдық инвесторлардан сатып алу арқылы жүзеге асыруды қамтиды. Табиғаты бойынша жеке капитал активтері класы төмен өтімділікке ие, ол сатып алып, ұзақ мерзімге сақтайтын инвесторлар үшін ұзақ мерзімді инвестиция ретінде қарастырылады. Екіншілік инвестициялар институционалдық инвесторларға, әсіресе осы активтер класына жаңа кіргендерге, әдетте оларға қол жетімді болмайтын ескірек жылдардағы жеке капиталға инвестиция жасауға мүмкіндік береді. Екіншілік инвестициялар әдетте өзгеше ақша ағынына ие болады, жаңа жеке капитал қорларына инвестициялаудың "J қисығы" әсерін азайтады. Екіншілік активтерге инвестиция көбінесе үшінші тараптың қор арқылы жасалады, ол қорлар қорына ұқсас құрылымға ие, бірақ көптеген ірі институционалдық инвесторлар екіншілік мәмілелер арқылы жеке капитал қорларының үлестерін сатып алады. Жеке капитал қорларының сатушылары қордағы инвестицияларды ғана емес, сонымен қатар қорларға қатысты олардың қалған орындалмаған міндеттемелерін де сатады.

Венчурлық капиталдың алғашқы тарихы мен дамуы

АҚШ жеке меншік капитал индустриясының бастауы 1946 жылы екі венчурлық капитал фирмасының құрылуымен қаланды: American Research and Development Corporation (ARDC) және J. H. Whitney & Company. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін венчурлық капиталға инвестициялар (бастапқыда "даму капиталы" деп аталған) көбінесе бай жеке тұлғалар мен отбасылардың құзырында болды. 1901 жылы J. P. Morgan жеке капиталды пайдаланып, Carnegie Steel Company компаниясын сатып алуды жүзеге асырды, бұл алғашқы левериджді сатып алу болып саналады. Дегенмен, қазіргі заманғы жеке капиталды венчурлық капитализмнің "әкесі" атанған Жорж Дориот құрды, ол ARDC-нің және INSEAD-тың негізін қалаушы, институционалдық инвесторлардан капитал жинап, Екінші дүниежүзілік соғыстан оралған әскерлер басқаратын кәсіпорындарға жеке сектордың инвестицияларын ынталандырды. ARDC-нің алғашқы үлкен венчурлық капиталдағы табысқа жеткен оқиғасы 1957 жылы Digital Equipment Corporation (DEC) компаниясына салған 70 000 долларлық инвестициясы болды, ол компанияның 1968 жылы алғашқы IPO-сынан кейін 355 миллион доллардан астам құнға ие болды (инвестициядан 5000 еседен астам қайтарым және жылдық қайтарым деңгейі 101%). Көбінесе алғашқы венчурлық қолдау алған стартап – 1959 жылы кейін Venrock Associates аталған компаниямен қаржыландырылған, алғашқы коммерциялық тұрғыдан пайдалы интегралды схеманы жасаған Fairchild Semiconductor екені айтылады.

Ерекшелендірудің басталуы

Бірінші кредиттік сатып алу 1955 жылдың қаңтарында McLean Industries, Inc. компаниясының Pan Atlantic Steamship Company-ны және 1955 жылдың мамырында Waterman Steamship Corporation-ды сатып алуы болған болуы мүмкін. Бұл мәміленің шарттарына сәйкес, McLean 42 миллион доллар қарыз алып, басымдық акцияларды шығару арқылы тағы 7 миллион доллар тартты. Келісім жабылған кезде, Waterman-ның 20 миллион доллар ақшасы мен активтері 20 миллион долларлық қарызды өтеуге жұмсалды. Льюис Каллманның 1964 жылы Orkin Exterminating Company-ны сатып алуы көбінесе алғашқы кредиттік сатып алу ретінде аталады. McLean мәмілесінде қолданылған тәсілге ұқсас, корпоративтік активтерге инвестициялық портфельдерді алу үшін инвестициялық құрал ретінде ашық сауда-саттық жүргізілетін холдингтік компанияларды пайдалану 1960 жылдары Уоррен Баффет (Berkshire Hathaway) және Виктор Познер (DWG Corporation) сияқты тұлғалар тарапынан танымал болды, ал кейін Нельсон Пелц (Triarc), Саул Штайнберг (Reliance Insurance) және Джерри Шварц (Onex Corporation) қабылдады. Бұл инвестициялық құралдар дәстүрлі кредиттік сатып алулар сияқты бірнеше тактикаларды қолданды және сондай-ақ оларға ұқсас компанияларды таңдады, көп жағдайда кейінгі жеке капитал фирмаларының алға басушысы болып саналды. Познер жиі "кредиттік сатып алу" немесе "LBO" терминін енгізгенімен айтылады. 1980 жылдардағы кредиттік сатып алу бумы бірқатар корпоративтік қаржыгерлердің, ең бастысы Джером Кольберг-младший және кейін оның шәкірті Генри Кравис тарапынан туды. Сол кезде Bear Stearns-те жұмыс істеген Кольберг пен Кравис, Кравистің туысы Джордж Робертспен бірге "өз күшімен даму" инвестициялары деп сипаттаған бірқатар жобаларды бастады. Көптеген компаниялардың негізделгендері үшін тиімді немесе тартымды шығу жолы болмады, себебі олар биржаға шығу үшін тым кішкентай болды және негізделгендер бәсекелестерге сатуға құлықсыз болды, сондықтан қаржылық сатып алушыға сату тартымды болуы мүмкін. Келесі жылдары үш Bear Stearns банкирі Stern Metals (1965), Incom (Rockwood International компаниясының бөлімшесі, 1971), Cobblers Industries (1971) және Boren Clay (1973), сондай-ақ Stern Metals-ке салған инвестициялары арқылы Thompson Wire, Eagle Motors және Barrows сияқты бірқатар сатып алуды аяқтады. 1976 жылға қарай Bear Stearns пен Kohlberg, Kravis және Roberts арасында шиеленіс күшейді, бұл олардың кетуіне және сол жылы Kohlberg Kravis Roberts құрылуына әкелді.

1980 жылдардағы жеке капитал

1982 жылдың қаңтар айында АҚШ-тың бұрынғы қазынашылық хатшысы Уильям Э. Саймон және инвесторлар тобы сәлемдесу карточкаларын шығаратын «Гибсон Гритингс» компаниясын 80 миллион долларға сатып алды, оның ішінде инвесторлардың тек 1 миллион доллар салған деген қауесет тарады. 1983 жылдың ортасына қарай, бастапқы мәміледен кейін он алты ай өткен соң, «Гибсон» 290 миллион долларлық IPO-ны аяқтады және Саймон шамамен 66 миллион доллар табатын болды. «Гибсон Гритингс» инвестициясының табысы кеңінен таралған БАҚ-тың назарын кредиттік сатып алулардың жаңадан басталып келе жатқан өрбуіне аударды. 1979 мен 1989 жылдар аралығында 250 миллион доллардан асатын құны бар 2000-нан астам кредиттік сатып алулар жасалғаны есептелді. 1980-ші жылдары сатып алынған компаниялар мен БАҚ «корпоративтік шабуыл» терминін көптеген жеке капитал инвестицияларына қолданды, әсіресе компанияны жаушақпен сатып алу, активтерді жою, ірі жұмыстан шығару немесе басқа да маңызды корпоративтік қайта құру шаралары болған жағдайларда. 1980 жылдары «корпоративтік шабуылшылар» деп аталатын ең танымал инвесторлардың қатарында Карл Айкан, Виктор Познер, Нельсон Пелц, Роберт М. Басс, Т. Бун Пикенс, Гарольд Кларк Симмонс, Кирк Керкориан, сэр Джеймс Голдсмит, Саул Штайнберг және Ашер Эдельман болды. Карл Айкан 1985 жылы «TWA» компаниясын жаулап алғаннан кейін қатыгез «корпоративтік шабуылшы» ретінде танымал болды. «Корпоративтік шабуылшылардың» көптегені бір кезде Майкл Милкеннің клиенттері болған, ал оның инвестициялық банк фирмасы «Дрексел Бернхэм Ламберт» компанияны сатып алуға заңды түрде тырысатын капиталдың соқыр тоғандарын жинауға көмектесті және сатып алуды қаржыландыру үшін жоғары кірісті борыштарды («мәселі облигациялар») ұсынды. 1980 жылдардың соңғы ірі сатып алуларының бірі ең амбициялық болып шықты және ол өрбудің ең жоғары нүктесі де, аяқталуының басталу белгісі де болды. 1989 жылы «KKR» («Kohlberg Kravis Roberts») «RJR Nabisco» компаниясын 31,1 миллиард долларға сатып алуға жақын болды. Бұл сол кезде және 17 жылдан астам уақыт бойы тарихтағы ең ірі кредиттік сатып алу болып саналды. Оқиға «Қақпа алдындағы варварлар: RJR Nabisco-ның құлауы» атты кітапта (кейін фильмде) баяндалды. «KKR» ақырында «RJR Nabisco» компаниясын акциясына 109 доллардан сатып алды, бұл «Shearson Lehman Hutton» компаниясының «RJR Nabisco» компаниясын акциясына 75 доллардан жекешелендіру туралы алғашқы хабарламасынан күрт өсті. «KKR» мен «Shearson» және кейін «Forstmann Little & Co.» арасындағы келіссөздер мен ат саудасының қызу сериясы болды. Көптеген ірі банктер, соның ішінде «Morgan Stanley», «Goldman Sachs», «Salomon Brothers» және «Merrill Lynch» тараптарға кеңес беруге және қаржыландыруға белсенді түрде қатысты. «Shearson» компаниясының бастапқы ұсынысынан кейін «KKR» «RJR Nabisco» компаниясын акциясына 90 доллардан сатып алу туралы тендерлік ұсыныс енгізді, бұл «RJR Nabisco» басшылығының мақұлдауысыз жалғастыруға мүмкіндік берді. «RJR» басшылығы «Shearson» және «Salomon Brothers» компанияларымен бірлесіп жұмыс істеп, 112 доллар ұсыныс жасады, бұл «Kravis» командасының кез келген жауабын жеңе алады деп сенді. «KKR» компаниясының 109 долларлық соңғы ұсынысын «RJR Nabisco» директорлар кеңесі қабылдады. 31,1 миллиард долларлық мәміле көлемімен «RJR Nabisco» тарихтағы ең ірі кредиттік сатып алу болып табылды. 2006 және 2007 жылдары бірқатар кредиттік сатып алу мәмілелері жасалды, олар номиналдық сатып алу бағасы бойынша «RJR Nabisco» кредиттік сатып алуын бірінші рет басып өтті. Алайда, инфляцияға қарай түзетілгенде, 2006–2007 жылдар аралығындағы ешбір кредиттік сатып алу «RJR Nabisco» компаниясынан жоғары болмады. 1980 жылдардың соңында сатып алу нарығының артықшылықтары көріне бастады, соның ішінде Роберт Кампеоның 1988 жылы «Federated Department Stores» компаниясын сатып алуы, 1986 жылы «Revco» дәріханаларын сатып алу, «Walter Industries», «FEB Trucking» және «Eaton Leonard» компанияларының банкроттығы. Сонымен қатар, «RJR Nabisco» мәмілесі шиеленістің белгілерін көрсетіп, 1990 жылы «KKR» компаниясынан 1,7 миллиард долларлық жаңа капиталды қамтитын қайта капиталдандыруға әкелді. Ақырында «KKR» «RJR» компаниясынан 700 миллион доллар жоғалтты. «Drexel» үкіметпен келісімге келді, онда ол алты қылмысқа қатыспағанын («nolo contendere») мойындады – үш рет акцияларды сақтау және үш рет акцияларды манипуляциялау. Сондай-ақ, ол сол кездегі бағалы қағаздар туралы заң бойынша ең үлкен айыппұл – 650 миллион доллар төлеуге келісті. Милкен 1989 жылдың наурыз айында өзінің айыпталуынан кейін фирмадан кетті. 1990 жылдың 13 ақпанында АҚШ-тың қазынашылық хатшысы Николас Ф. Брэдидің кеңесінен кейін, АҚШ-тың бағалы қағаздар және биржалар комиссиясы (SEC), Нью-Йорк қор биржасы және Федералды резервтік жүйе «Drexel Burnham Lambert» компаниясы ресми түрде 11-тарау бойынша банкроттықтан қорғануға өтініш берді.

Жеке капиталға салынған инвестициялар

Жеке капиталға бастапқыда жеке инвесторлар немесе корпорациялар қаражат бөлгенімен, 1970 жылдары жеке капитал түрлі институционалдық инвесторлардың капиталды бөліп, мемлекеттік акция нарықтарында мүмкін болатын табыстан артық, тәуекелге сәйкес келетін кіріс алу үмітімен инвестиция салатын активтер класына айналды. 1980 жылдары сақтандыру компаниялары жеке капиталға ірі инвестиция жасағандардың қатарында болды. Кейіннен мемлекеттік зейнетақы қорлары, университеттер және басқа да қорлар капиталдың маңызды көзіне айналды. Көптеген институционалдық инвесторлар үшін жеке капиталға инвестициялау – дәстүрлі активтерді (мысалы, мемлекеттік акциялар және облигациялар) және басқа да баламалы активтерді (мысалы, хедж-фондтар, жылжымайтын мүлік, тауарлар) қамтитын кең ауқымды активтерді бөлу стратегиясының бір бөлігі болып табылады.

Инвесторлар санаттары

АҚШ, Канада және Еуропадағы мемлекеттік және жеке зейнетақы қорлары 1980-жылдардың басынан бері өздерінің негізгі активтерінен (акциялар және облигациялар) диверсификациялау мақсатында осы активтер класына инвестиция жасап келеді. Бүгінде жеке капиталға зейнетақы инвестицияларының үштен бірінен астам қаражат бөлінген, бұл сақтандыру компаниялары, эндаумент қорлары және мемлекеттік еңбек қорлары сияқты басқа да институционалдық инвесторлардан жоғары көрсеткіш.

Тікелей және жанама инвестициялар

Институционалдық инвесторлардың көпшілігі жеке меншіктегі компанияларға тікелей инвестиция жасамайды, себебі олар инвестицияны құрылымдау және бақылау үшін қажетті білік пен ресурстарға ие емес. Оның орнына, институционалдық инвесторлар жеке капитал қоры арқылы жанама түрде инвестиция салады. Кейбір институционалдық инвесторлар жеке капитал қорларының әртараптандырылған портфелін өздері құруға қабілетті, ал басқалары жеке инвестордың құра алатынынан гөрі көбірек әртараптандырылған портфельге қол жеткізу үшін қорлар қоры арқылы инвестициялайды.

Хедж-фондтарға қарағанда

Жеке капитал фирмаларының инвестициялық стратегиялары хедж-фондтардың стратегияларынан ерекшеленеді. Әдетте, жеке капиталға инвестиция жасайтын топтар ұзақ мерзімді, бірнеше жылдық инвестициялық стратегияларды қолданады, олардың нысандары сатуға қиын активтер (толық компаниялар, ірі көлемді жылжымайтын мүлік жобалары немесе тез ақшаға айналдыруға болмайтын басқа да материалдық иемдіктер) болып табылады. Бұл активтерге олар операцияларды немесе активтерді басқару арқылы бақылау мен ықпал етуге мүмкіндік береді, соның нәтижесінде ұзақ мерзімді табысқа қол жеткізеді. Хедж-фондтар көбінесе қысқа немесе орта мерзімді, тез ақшаға айналдырылатын ликвидті бағалы қағаздарға назар аударады және олар инвестиция жасайтын бизнес немесе активке тікелей бақылау жасамайды. Жеке капитал фирмалары да, хедж-фондтар да көбінесе инвестициялар мен мәмілелердің белгілі бір түрлеріне маманданған. Жеке капиталдың мамандануы әдетте нақты саланың активтерін басқаруға, ал хедж-фондтың мамандануы – саланың тәуекелдік капиталын басқаруға бағытталған. Жеке капитал стратегияларына жеке компанияны немесе активтер жиынтығын оптом сатып алу, стартап жобаларын меззанин қаржыландыру, қолданыстағы бизнеске өсу капиталын инвестициялау немесе акциялары нарықта сатылатын активті жеке меншікке көшіру (леверидждік сатып алу) кіруі мүмкін. Ақырында, жеке капитал фирмалары тек ұзақ позицияларды ғана алады, себебі осы активтер класында қысқа сату мүмкін емес.

Жеке капитал қорлары

Жеке капитал жинақтау – жеке капитал фирмаларының өздерінің қорлары үшін инвесторлардан капитал іздеу әрекеті. Әдетте инвестор фирма басқаратын нақты бір қорға инвестиция салады, фирманың өзінде емес, қордың шектеулі серіктесі болады. Осының салдарынан инвестор тек сол инвестициялаған нақты қордан жасалған инвестициялардан ғана пайда көреді.

Қорлардың қоры. Бұл – басқа жеке капитал қорларына инвестиция салатын жеке капитал қорлары. Олар инвесторларға әртүрлі типтері мен аймақтық бағыттары бар көптеген құралдарға қатысу арқылы тәуекелді азайтып, төмен қысымды өнім ұсынуға мүмкіндік береді. 2006 жылы жеке капитал қорларына жасалған жалпы міндеттемелердің 14%-ын қорлардың қоры құрады.

Көп мүліктің иесі болған тұлғалар. Жеке капитал қорлары әдетте мемлекеттік инвестициялық қорларға қарағанда аз реттелетіндіктен, заң бойынша инвесторлардан айтарлықтай таза байлық талап етіледі. Мысалы, АҚШ-та көптеген қорлар потенциалды инвесторлардың аккредиттелген инвесторлар ретінде танылуын талап етеді, бұл 1 миллион доллар таза байлыққа, 200 000 доллар жеке табысқа немесе 300 000 доллар бірлескен табысқа (жұбайымен бірге) екі жыл бойы ие болуды және осындай табыс деңгейінің сақталуын білдіреді.

Соңғы жылдары қор жинау көлемі артқан сайын, орташа қордағы инвесторлар саны да өсті. 2004 жылы орташа жеке капитал қорларында 26 инвестор болса, Preqin Ltd. (бұрын Private Equity Intelligence деп аталған) мәліметінше, бұл көрсеткіш қазір 42-ге жетті. Жеке капитал қорларын басқарушылар өздерінің қорларына да инвестиция салады, әдетте жалпы капиталдың 1–5%-ын құрайды. Көптеген жағдайларда жеке капитал қорларын басқарушылар өздерінің қорлары үшін капитал жинауға көмектесетін сыртқы қаржы жинау командаларын, яғни орналастыру агенттерін пайдаланады. Preqin Ltd. мәліметінше, соңғы жылдары орналастыру агенттерін пайдалану артып, 2006 жылы жабылған қорлардың 40%-ы олардың қызметтерін пайдаланған. Орналастыру агенттері қор басқарушысының атынан потенциалды инвесторларға жүгінеді және әдетте олар тартқан міндеттемелердің шамамен 1%-ын құрайтын төлем алады.

Жеке капитал фирмасы капитал жинауға жұмсайтын уақыт инвесторлардың қызығушылығының деңгейіне, қазіргі нарықтық жағдайларға және фирманың бұрынғы қорларының нәтижелеріне байланысты өзгереді. Егер фирма өздерінің қорлары үшін белгілеген мақсатқа оңай жетсе, капитал жинау бір-екі айға созылуы мүмкін, көбінесе бұрынғы қорларына инвестиция салған инвесторлардан міндеттемелер алып немесе жақсы нәтижелер инвесторлардың жоғары қызығушылығына әкелсе. Басқа басқарушылар үшін қор жинау ұзаққа созылуы мүмкін, әсіресе танымал емес қор түрлерінің басқарушылары үшін бұл процесс қиынға соғуы мүмкін. Капитал жинауға екі жылға дейін уақыт кетеді, бірақ көптеген қор басқарушылары қаржы жинауды тоғыз айдан он бес ай аралығында аяқтайды.

Қор өзінің қаржы жинау мақсатына жеткеннен кейін, ол жабылады. Осыдан кейін жаңа инвесторлардың қорға инвестиция салуы мүмкін емес, егер олар қордың үлесін екінші нарықта сатып алмаса.

Өнеркәсіптің көлемі

2011 жылдың соңындағы индустрияның жағдайы мынадай болды. 2012 жылдың наурыз айының соңында басқарудағы жеке капитал активтері 2 триллион доллардан асты, ал инвестицияға қолжетімді қаражат 949 миллиард долларды құрады (басқарудағы жалпы активтердің шамамен 47 пайызы). 2011 жылы әлем бойынша жеке капиталдың шамамен 246 миллиард доллары инвестицияланды, бұл өткен жылмен салыстырғанда 6 пайызға төмен, ал 2006 және 2007 жылдардағы ең жоғары белсенділік деңгейінен шамамен үштен екі бөлігі кем. 2011 жылдың екінші жартысында әлемдік экономика мен Еуропадағы мемлекеттік қарыз дағдарысы туралы алаңдаушылықтарға байланысты мәмілелердің белсенділігі төмендеді. Осы жылдың бірінші жартысында 93 миллиард доллар инвестиция тартты, бірақ бұл көрсеткіш 2012 жылға қарай жалғасты, өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда төрттен бір бөлігіне кеміді. Жеке капиталпен қаржыландырылған сатып алулар 2011 жылы әлемдік M&A көлемінің 6,9 пайызын, ал 2012 жылдың бірінші жартысында 5,9 пайызын құрады. Бұл 2010 жылғы 7,4 пайызбен салыстырғанда төмендеді және 2006 жылғы рекордтық 21 пайыз деңгейінен әлдеқайда төмен. 2011 жылы әлемдік шығулардың жалпы сомасы 252 миллиард долларды құрады, бұл өткен жылмен салыстырғанда өзгере қоймады, бірақ 2008 және 2009 жылдармен салыстырғанда жоғары болды, себебі жеке капитал фирмалары жыл басында жақсарған нарықтық жағдайлардан пайдаланып, инвестицияларды реализациялауға тырысты. Дегенмен, 2011 жылдың екінші тоқсанында 113 миллиард долларға жеткеннен кейін шығу белсенділігі өзінің импульсін жоғалтты. TheCityUK бағалауынша, 2012 жылдың бірінші жартысында шығулардың жалпы сомасы 100 миллиард долларды құрады, бұл өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда айтарлықтай төмендеді. 2011 жылы қор жинау ортасы үшінші жыл қатарынан тұрақты болды, 270 миллиард доллар көлемінде жаңа қорлар тартылды, бұл өткен жылғы көрсеткіштен сәл төмен. 2012 жылдың бірінші жартысында 130 миллиард доллар жиналды, бұл 2011 жылдың бірінші жартысымен салыстырғанда бес пайыздан бір бөлігіне төмендеді. 2012 жылдың бірінші жартысында қорлардың соңғы жабылуына жетуге кеткен орташа уақыт 2011 жылғы 18,5 айдан 16,7 айға дейін қысқарды. 2012 жылдың 1-тоқсанының соңында инвестицияға қолжетімді жеке капитал қорлары ("құрғақ ұнтақ") 949 миллиард долларды құрады, бұл өткен жылмен салыстырғанда шамамен 6 пайызға төмендеді. Ағымдағы инвестициялардағы іске асырылмаған қаражатты ескергенде, басқарудағы жеке капитал қорларының жалпы сомасы 2,0 триллион доллардан асты. Жеке капитал қорлары үшін капиталдың маңызды көзі мемлекеттік зейнетақы қорлары болып табылады. Сонымен қатар, мемлекеттік байлық қорлары жеке капиталға инвестиция салатын инвесторлар ретінде өсіп келеді. Torreya мәліметінше, 2021 жылы Pharma 1000 компанияларының 13 пайызына жеке капитал инвестицияланды, ал бұл салада ең көп инвестиция жасаған Eight Roads Ventures компаниясы.

Жеке капитал қорларының табысы

Шекті ақпарат ашудың салдарынан жеке капиталдың кірістілігін зерттеу салыстырмалы түрде қиын. Өзара қорлардан айырмашылығы, жеке капитал қорлары өнімділік туралы деректерді жариялауға міндетті емес. Олар жеке компанияларға инвестиция салғандықтан, негізгі инвестицияларды қарастыру да қиын. Жеке капиталдың өнімділігін мемлекеттік капиталдың өнімділігімен салыстыру қиын, себебі жеке капитал қорларының инвестициялары уақыт өте келе тартылып, қайтарылады, инвестициялар жасалып, кейін іске асырылады. Көптеп сілтеме жасалған академиялық зерттеме (Kaplan және Schoar, 2005) PE қорларына түсетін сыйақылардың таза кірістілігі S&P 500 индексімен (немесе тіпті аздап төмен) салыстырылатынын көрсетеді. Бұл талдау кірістілікті жоғары бағалауы мүмкін, себебі ол ерікті түрде ұсынылған деректерге негізделген, сондықтан «қалғандардың қисынынан» зардап шегеді (яғни, сәтсіз аяқталған қорлар деректерді жарияламайды). Сондай-ақ, бұл кірістіліктің тәуекелге сәйкестендірілмегенін ескеру керек. 2012 жылы Harris, Jenkinson және Kaplan жасаған зерттемеде АҚШ-тағы сатып алу қорларының орташа кірістілігі мемлекеттік нарықтардан асып түсетіні анықталды. Бұл тұжырымдар 2011 жылы Робинсон мен Сенсойдың деректерін пайдаланған бұрынғы зерттемелермен расталды. Сарапшылар нәтижелерді дәл көрсету үшін, жеке жеке капитал қорларын салыстыруға және активтер класын мемлекеттік нарықтармен және басқа да инвестиция түрлерімен салыстыруға мүмкіндік беретін стандартты әдістемеге қажеттілік туралы айтты. PE қорларын басқарушылар өздерін жақсы нәтижелер көрсеткендер ретінде көрсету үшін деректерді манипуляциялайды деген пікір де бар, бұл саланы стандарттауды одан да маңызды етеді. Kaplan және Schoar (2005) жасаған тағы екі қорытынды: Біріншіден, PE қорлары арасында өнімділік бойынша елеулі айырмашылықтар бар. Екіншіден, өзара қорлар саласынан айырмашылығы, PE қорларында өнімділіктің тұрақтылығы байқалады. Яғни, бір кезеңде жақсы нәтиже көрсеткен PE қорлары келесі кезеңде де жақсы нәтиже көрсетуге бейім. Бұл тұрақтылық LBO фирмаларына қарағанда венчурлік капитал фирмалары үшін күштірек. АҚШ-тың кейбір штаттарында Ақпаратты ашу туралы заңды (FOIA) қолдану белгілі бір өнімділік деректерін оңай қолжетімді етті. Атап айтқанда, FOIA кейбір мемлекеттік органдарды жеке капиталдың өнімділік деректерін тікелей өздерінің веб-сайттарында жариялауға міндеттеді. Жеке капиталдың екінші ірі нарығы болып табылатын Ұлыбританияда 2007 жылы Дэвид Уокердің жеке капиталдағы ашықтық пен жариялылық жөніндегі нұсқаулары жарияланғаннан кейін, қосымша деректер қолжетімді болды.

Жеке капитал миллиардерлерінің тізімі

Төменде жеке капитал арқылы байлық жинаған миллиардерлердің тізімі берілген.
Аты-жөніКөлемі (USD)ФирмаҰлттығыСтивен А. Шварцман$32 миллиардBlackstone GroupОрландо Браво$8.7 миллиардThoma BravoГенри Кравис$11.7 миллиардKohlberg Kravis RobertsМарк Роуэн$6.5 миллиардApollo Global ManagementДэвид Бондэрман$6.4 миллиардTPG CapitalДжордж Р. Робертс$5.9 миллиардKohlberg Kravis RobertsДжеймс Коултер$4.4 миллиардTPG CapitalДаниел А. D'Aniello$4.2 миллиардThe Carlyle GroupУильям Э. Конвей кіші$3.6 миллиардThe Carlyle GroupКарл Тома$3.5 миллиардThoma BravoДэвид Рубенштейн$3.2 миллиардThe Carlyle GroupПитер Г. Петерсон$2.8 миллиард, қайтыс болғанға дейінBlackstone GroupДжером Колберг кіші$1.5 миллиард, қайтыс болғанға дейінKohlberg Kravis RobertsКонни Джонсон$1.5 миллиардEQT PartnersГарри Клагсбрун$1.1 миллиардEQT Partners

Салықтар

Жеке капитал фирмаларының табысы негізінен "ауыспалы үлеске" (carried interest) түрінде түседі, әдетте фирма жасаған инвестициялардан алынған пайданың 20% және "басқару төлемі" (management fee), көбінесе фирмаға ақша салған сыртқы инвесторлардың салған негізгі капиталдың 2% құрайды. АҚШ салық кодексіндегі салықтық ережелердің осы тізбегінің арқасында жеке капитал фирмаларына түсетін ауыспалы үлеск капиталдық табыс ретінде қарастырылады, оған кәдімгі табыс салығынан төмен мөлшерде салық салынады. Қазіргі уақытта ұзақ мерзімді капиталдық табыс салығының мөлшерлемесі 20% құрайды, ал жеке тұлғалар үшін ең жоғары кәдімгі табыс салығы 37% шамасында. Бұл ереже салдарынан мемлекет алдағы он жылда 130 миллиард доллар көлемінде салық түсімінен қағылуы мүмкін деп есептеледі. АҚШ-тағы саяси науқандарға жеке капитал индустриясының жасаған үлкен қайырымдылықтары мен корпоративтік лоббистердің күшті әрекеттері осы қуатты индустрияның мемлекеттен салықтық жеңілдіктер алуын қамтамасыз етті. Жеке капитал фирмалары 200-ге жуық лоббист ұстап тұрады және соңғы он жылда саяси науқандарға шамамен 600 миллион доллар жұмсады. Сонымен қатар, "төлемнен бас тарту" (fee waiver) деп аталатын есептеу амалы арқылы жеке капитал фирмалары басқару төлемінен түскен табысты капиталдық табыс ретінде қарастырады. АҚШ Ішкі Кірістер Қызметінің (IRS) тіпті осы қолдау көрсетілетін заң талаптарына сәйкестікті қадағалау үшін жеткілікті кадры мен біліктілігі жоқ. Шындығында, IRS бұл индустрияның табыс салығын тексеруді іс жүзінде жүргізбейді. Жеке капитал фирмаларының көпшілігі ірі серіктестік ретінде құрылғандықтан, фирманың пайдасы көптеген серіктестер арасында бөлінеді, бұл есептеулердің күрделілігіне әкеледі. Индустрия ішіндегі сыртқы дереккөздердің мәлімдемесінше, осы себепті бірқатар жеке капитал фирмалары салық заңдарын бұзады. Жеке капиталдың бизнеске инвестициялауы қысқа мерзімді жақсартуларға, мысалы, жаңа қызметкерлер мен жабдықтарға әкелуі мүмкін, бірақ мақсат – өнімдер мен қызметтер сапасы емес, пайданы барынша арттыру. Уақыт өте келе шығындарды қысқарту және қосымша инвестицияларды кейінге жылдыру да кең таралған. Жеке капитал инвесторлары белгілі бір деңгейдегі пайдаға жеткеннен кейін компанияны сату арқылы немесе мүмкін болмаса, оның активтерін сату арқылы қысқа мерзімді пайда табуға ынталандырылуы мүмкін. Осы және басқа да жағдайлар инновациялар мен сапаның төмендеуіне әкелуі мүмкін.

Жеке капиталдың есепке алынуы

Жеке капитал мен тікелей шетелдік инвестицияларды (ТШИ) ажырату және оларды жеке қарау мәселесі талқыланып жатыр. Жеке капитал қор нарығы арқылы елге кірмейтіндіктен, екеуінің арасындағы шекара көңілсіз. Жеке капитал көбінесе биржада тіркелмеген компанияларға, сондай-ақ акциялардың үлесі негізгі инвестордың үлесінен кем компанияларға (еркін айналымдағы акциялар деп те аталады) құйылады. Басты дау нүктесі – ТШИ тек өндіріс мақсатына жұмсалатыны, ал жеке капиталда инвестор қайта бағалаудан кейін қаражатын қайтарып алып, басқа қаржы активтеріне инвестициялай алатыны. Қазіргі таңда көптеген елдер жеке капиталды ТШИ құрамында көрсетеді.

Денсаулық сақтау саласына инвестициялар

Жеке капиталдың денсаулық сақтау және оған байланысты қызметтерге, мысалы, қарттар үйлері мен ауруханаларға жасаған инвестициялары сапаны төмендетіп, шығындарды арттырғаны туралы айыптаулар бар. Чикаго университетінің Бекер Фридман институтының зерттеушілері жеке капиталға тиесілі қарттар үйлерінде Medicare жүйесімен қамтылған науқастардың қысқа мерзімді өлім-жітімі 10%-ға артқанын анықтады. Жеке капиталға тиесілі денсаулық сақтау ұйымдарында ем алу "көктемгі есептердің" көбеюімен байланысты. Дерматологиялық практикаларға жеке капиталдың енуі пайдалылықты арттыруға қысым жасап, қызмет бағасын көтеру және науқастардың қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылықтарға әкеп соқты.

Байлықтарды басып алу

Консервативті сарапшы Орен Касс пікірінше, жеке капитал байлықты жасаудың орнына иеленеді, және мұндай иелену жалпы алғанда "нөлдік нәтижеге немесе тіпті құнның жойылуына" алып келуі мүмкін. Ол "активтер қайта-қайта ауыстырылып, пайда табуға мүмкіндік берсе де, нақты өндірістік мақсаттарға салыстырмалы түрде аз қаражат жұмсалады" деп түсіндірді.

Теңсіздікке әсер ету

Bloomberg Businessweek басылымы: Жеке капитал теңсіздікті бірнеше жолмен күшейте алады. Біріншіден, ол инвесторларға акциялар мен облигациялар нарықтарындағыдан жоғары кіріс әкеледі. Бірақ осы кірісті алу үшін бастапқыда бай болу қажет. Жеке капитал қорлары тек "білікті" (яғни, жоғары кірісті) жеке инвесторлар мен қорлар сияқты мекемелерге ғана ашық. Тек кейбір жұмысшылар зейнетақы қорлары арқылы жанама түрде осы салаға қатыса алады. Екіншіден, жеке капитал байлықтың ең төменгі шебіне қысым түсіреді. Компаниялар тиімділік пен өнімділікті арттыру мақсатында таратылып, біріктіріліп немесе қайта құрылымдалуы мүмкін, бұл сөзсіз жұмыс орындарының қысқартылуына әкеледі.