Кіріспе

Контактілік линзалар немесе жай ғана контактілер – көздің қабырғасына тікелей орналастырылатын жұқа линзалар. Контактілік линзалар – әлем бойынша 150 миллионнан астам адам қолданатын көздің протездік құрылғысы. Олар көруді түзеу үшін немесе косметикалық немесе емдік мақсатта тағылуы мүмкін. 2010 жылы әлемдік контактілік линзалар нарығы 6,1 миллиард долларға бағаланды, ал АҚШ-тың жұмсақ линзалар нарығы 2,1 миллиард долларға бағаланды. Көптеген сарапшылар 2015 жылға қарай контактілік линзалар нарығы 11,7 миллиард долларға жететінін болжады. Адамдар контактілік линзаларды түрлі себептермен таңдайды. Көзілдірік тағуды қаламаған немесе көздерінің сыртқы түрін немесе түсін өзгертуге ниеттенген адамдар үшін эстетика мен косметика басты ынталандырушы факторлар болып табылады. Басқалары контактілік линзаларды функционалдық немесе оптикалық себептермен тағады. Көзілдіріктермен салыстырғанда, контактілік линзалар көбінесе жақсырақ перифериялық көруді қамтамасыз етеді және жаңбыр, қар, конденсация сияқты ылғалды немесе терді жинамайды. Бұл оларды спортпен және басқа да сыртқы іс-шаралармен айналысу үшін қолайлырақ етеді. Контактілік линза тағушылар өздеріне қажетті рецепт бойынша линзалармен жабдықталған көзілдіріктерді немесе олардың көзілдірікпен үйлесімділігі туралы алаңдамай, күн көзілдірігін, қорғаныш көзілдірігін немесе басқа да көз айнектерін тағуға болады. Сонымен қатар, кератоконус және анизейкония сияқты жағдайлар көбінесе көзілдіріктерге қарағанда контактілік линзалармен жақсы түзетіледі.

Көршімдік және қатты линзалар (1949-1960 жылдар)

1949 жылы алғашқы "мүйіз қабықшалық" линзалар жасалды. Бұл линзалар бастапқы склеральды линзалардан әлдеқайда кішіді, себебі олар көздің барлық көрінетін бетін емес, тек қана мүйіз қабығында орналастырылды және күніне 16 сағатқа дейін тағылуы мүмкін болды. PMMA мүйіз қабықшалық линзалар 1960 жылдары өндіріс технологиясының жақсаруымен линзалардың дизайны күрделенген сайын, көпшілікке кеңінен танымал болған алғашқы контактілік линзаларға айналды. 1964 жылдың 18 қазанында Вашингтон қаласындағы телестудияда Линдон Бэйнс Джонсон – Америка Құрама Штаттары тарихында контактілік линзалар киіп алғаш рет көпшілік алдына шыққан президент болды. Бұл оқиғаны доктор Алан Айзен қадағалады, ол АҚШ-та алғашқы коммерциялық жұмсақ контактілік линзаларды жасаған еді. 1950-1960 жылдардағы алғашқы мүйіз қабықшалық линзалар салыстырмалы түрде қымбат және сынғыш болды, нәтижесінде контактілік линзаларды сақтандыру нарығы қалыптасты. Replacement Lens Insurance, Inc. (қазір RLI Corp. деп аталады) 1994 жылы контактілік линзалар қолжетімдірек және ауыстыруы оңай болғаннан кейін өзінің бастапқы флагмандық өнімінен бас тартты.

Газ өткізгіш және жұмсақ линзалар (1959-қазіргі)

ПММА линзаларының негізгі кемшіліктерінің бірі – олар конъюнктива мен мүйіз қабығына оттегінің өтуіне жол бермейді, бұл бірқатар жағымсыз және потенциалды түрде қауіпті клиникалық салдарларға алып келеді. 1970 жылдардың соңында және 1980-ші, 1990-шы жылдары осы мәселені шешу үшін оттегі өткізгіш, бірақ қатаң материалдар жасалды. Химик Норман Гейлорд осы жаңа оттегі өткізгіш контактты линзаларды әзірлеуде маңызды рөл атқарды. Бұл полимерлер жиынтығы газ өткізгіш қатаң немесе RGP материалдары/линзалары деп аталады. Жоғарыда аталған контактты линзалардың барлық түрлерін – склералық, ПММА және RGP – дұрыс түрде «қатаң» немесе «қатты» деп атауға болады, бірақ соңғы термин қазір бастапқы ПММА линзалары үшін қолданылады, олар кейде орнатылып, тағы да киіледі, ал «қатаң» термині осы линзалардың барлық түрлері үшін қолданылатын жалпы атау; демек, қатты линзалар (ПММА) – қатаң контактты линзалардың ішкі тобы болып табылады. Кейде RGP линзаларын сипаттау үшін «газ өткізгіш» термині қолданылады, бұл шатастыруға мүмкіндік береді, себебі жұмсақ контактты линзалар да газ өткізгіш, олар көздің бетіне оттегінің өтуіне мүмкіндік береді. Жұмсақ линзалардағы маңызды жаңалықты 1959 жылы Nature журналында «Биологиялық қолдануға арналған гидрофильді гельдер» деген мақаласын жариялаған чех химиктері Отто Вихтерле мен Драхослав Лим жасады. 1965 жылы Ұлттық патенттік даму корпорациясы (NPDC) линзаларды өндіруге қатысты американдық құқықтарды сатып алып, одан кейін Bausch & Lomb компаниясына лицензия берді, ол оларды АҚШ-та өндіруге кірісті. Чех ғалымдарының жұмысы 1960 жылдары бірнеше елде алғашқы жұмсақ (гидрогельді) контактты линзалардың пайда болуына және 1971 жылы АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасының (FDA) Soflens материалына алғашқы мақұлдауына әкелді. Бұл жұмсақ линзалар қатаң линзаларға қарағанда тез арада жиі тағайындалатын болды, себебі олар бірден және әлдеқайда жоғары деңгейде жайлылықты қамтамасыз етті (қатаң линзалар толық жайлылыққа қол жеткізу үшін бейімделу кезеңін қажет етеді). Жұмсақ линзалардың құрамындағы полимерлер келесі 25 жыл ішінде, негізінен ингредиенттерді өзгерту арқылы оттегі өткізгіштігін арттыру бағытында жақсартылды. 1972 жылы британдық оптометрист Риши Агарвал бір рет қолдануға арналған жұмсақ контактты линзаларды ұсынды. 1998 жылы Мексикада Ciba Vision компаниясы алғашқы силикон-гидрогель контактты линзаларын шығарды. Бұл жаңа материалдар силиконның артықшылықтарын біріктірді, ол өте жоғары оттегі өткізгіштігімен сипатталады, сонымен қатар бұрынғы 30 жыл бойы қолданылып келген дәстүрлі гидрогельдердің жайлылығы мен клиникалық тиімділігін сақтап қалды. Бұл контактты линзалар бастапқыда ұзақ мерзімді (түнгі) кию үшін ұсынылды, бірақ соңғы кезде күндізгі (түнгі киюсіз) силикон-гидрогельдер де пайда болды. Сәл өзгертілген молекулада силикон-гидрогельдің құрылымын өзгертпей полярлық топ қосылады. Ол 1979 жылы Жапонияның Menicon Co. компаниясының Кёичи Танакасы ойлап тапқан және патенттегендіктен Танака мономері деп аталады. Екінші буын силикон-гидрогельдері, мысалы, galyfilcon A (Acuvue Advance, Vistakon) және senofilcon A (Acuvue Oasys, Vistakon) Танака мономерін қолданады. Vistakon Танака мономерін одан әрі жетілдіріп, ішкі ылғалдандырушы ретінде қызмет ететін басқа молекулаларды қосты. Екі тәсілдің де артықшылықтары мен кемшіліктері бар. Торикалық линзалар астигматизмді түзету үшін дұрыс бағытта орналасуы керек, сондықтан мұндай линзалар оларды бұрылудан сақтау үшін қосымша конструкциялық ерекшеліктерге ие болуы керек. Бұл линзаның төменгі бөлігіне салмақ қосу арқылы немесе линзаны орнына қайта бұру үшін басқа физикалық ерекшеліктерді пайдалану арқылы жүзеге асырылуы мүмкін, бірақ бұл механизмдер көбінесе жетілмейді, сондықтан кейбір бұрылу жиі кездеседі және түзетудің толық болмауына және көзді жұмған кезде көрудің нашарлауына әкеледі. Торикалық жұмсақ линзалар жалпы жұмсақ линзалардың барлық артықшылықтарына ие, олар төмен бастапқы құны, орнатудың қарапайымдығы және минималды бейімделу кезеңі болып табылады. Газ өткізгіш қатаң линзалар әдетте жақсырақ оптикалық түзетуді қамтамасыз етеді, бірақ жоғары бастапқы құны, ұзақ бейімделу кезеңі және күрделі орнату процедурасы салдарынан жұмсақ линзаларға қарағанда аз танымал болды.

Пресбиопияны түзету

Пресбиопияны түзету (қашықтыққа қарау үшін қажетті рецепттен өзгеше жақынға қарауға арналған рецепт қажеттігі) контактты линзаларды таңдауда қосымша қиындық тудырады. Екі негізгі стратегия бар: көп фокустық линзалар және моновизия. Көп фокустық контактты линзалар (мысалы, бифокалды немесе прогрессивті) екіфокалды немесе прогрессивті линзалары бар көзілдіріктерге ұқсас, себебі оларда бірнеше фокустық нүктелер болады. Көп фокустық контактты линзалар көбінесе линзаның ортасы арқылы үздіксіз қарауға арналған, бірақ кейбір конструкциялары жақынға қарау күші арқылы көру үшін линзаның орнын өзгертуді қамтиды (бифокалды көзілдіріктер сияқты). Моновизия – бір көзді (әдетте күшті көзді) қашықтыққа, ал екінші көзді жақын жұмыстарға бағыттау үшін бір фокустық линзаны (бір фокустық нүктелі линза) пайдалану. Ми осы конфигурацияға көнігіп, барлық қашықтықта анық көруге үйренеді. Модификацияланған моновизия әдісі көп фокустық линзаларды қолданып, бір көзді қашықтыққа, екіншісін жақынға бағыттайды, осылайша екі жүйенің де артықшылықтарын қамтиды. Бұрын көз бұрылысы болған және моновизия кезінде көздің орналасуы бұзылу қаупі бар айқын фориясы бар адамдарға сақ болу қажет. Зерттеулер моновизиялық контактты линзаларды қолданушылардың жүргізу қабілетіне кері әсер ететінін көрсетпеді. Сонымен қатар, адам қашықтыққа арналған контактты линзаларымен бірге жақынға қарауға арналған көзілдірік кие алады.

Көзді түзетудің басқа түрлері

Түс көру қабілетіндегі кемшіліктері бар адамдарға қызыл түсті "X Chrom" контактты линзаларын қолдануға болады. Мұндай линза қалыпты түс көруді қалпына келтірмесе де, кейбір түс соқыр адамдарға түстерді жақсырақ ажыратуға мүмкіндік береді. Акроматопсия сияқты кейбір көру кемшіліктеріндегі жоғары сезімталдыққа байланысты қызыл сүзгілі контактты линзалар да қолданылуы мүмкін. ChromaGen контактты линзалары қолданылып, түнгі көруде белгілі бір шектеулері бар екені көрсетілді, бірақ түс көруді жақсартуда айтарлықтай нәтижелер берді. Алдыңғы зерттеулер түс көру қабілетінің және пациенттердің қанағаттану деңгейінің едәуір жақсарғанын көрсетті. Кейінгі жұмыстарда осы ChromaGen линзалары дислексиясы бар адамдарға рандомизацияланған, қос соқыр, плацебомен бақыланатын сынақтарда қолданылды, нәтижесінде линзасыз оқумен салыстырғанда оқу қабілетінің айқын жақсаруы байқалды. Бұл жүйе АҚШ-та қолдануға FDA-ның мақұлдауын алды. Болашақта контактты линзаларды қолдану үшін зерттеліп жатқан тағы бір сала – көруді ұлғайту. Телескоптық линзалар мен электрондық компоненттерді енгізу болашақта контактты линзалардың қолданылу аясының кеңейетінін көрсетеді.

Косметикалық контактты линзалар

Косметикалық контактты линза көздің сыртқы бейнесін өзгерту үшін жасалған. Бұл линзалар сонымен қатар рефракциялық қателерді де түзете алады. Көптеген брендтердің контактты линзалары оларды ұстауды жеңілдету үшін сәл боялған болса да, көз түсін өзгерту үшін тағылатын косметикалық линзалар әлдеқайда сирек кездеседі, және 2004 жылы контактты линзалардың жалпы санының тек 3% құрады. АҚШ-та FDA түзетусіз косметикалық контактты линзаларды декоративтік контактты линзалар деп белгілейді. Кез келген контактты линза сияқты, косметикалық линзалар да көздің қызаруы, тітіркенуі және инфекциясы сияқты жеңілден ауырға дейінгі асқынулардың тәуекелін көтереді. Медициналық табиғатынан туындайтын түсті контактты линзаларды, әдеттегі линзалар сияқты, АҚШ-та жарамды рецептсіз сатып алуға рұқсат етілмейді. Көру қабілеті жақсы адамдар косметикалық мақсатта түсті контактты линзалар сатып ала алады, бірақ олардың көздері "плано" рецептісіне сәйкес өлшенуі керек, яғни көру қабілетін түзету қажет емес. Бұл қауіпсіздік үшін жасалады, линзалар көзді тітіркендірмей немесе қызартуға себеп болмай дұрыс орналасуын қамтамасыз ету үшін. Кейбір түсті линзалар иристі толығымен жауып, көз түсін күрт өзгертеді. Ал басқа түсті линзалар иристің табиғи түсін күшейтетіндей бояйды. Жапония, Оңтүстік Корея және Қытайдағы жаңа тренд – бұл шеңберлі контактты линзалар, олар иристің бейнесін склераға қараңғы боялған аймақ арқылы кеңейтеді. Нәтижесінде ирис үлкенірек және кеңірек көрінеді, бұл қуыршақтардың көзін еске түсіреді. Косметикалық линзалар медициналық қолданысқа да ие болуы мүмкін. Мысалы, кейбір контактты линзалар зақымдалған немесе жоғалған иристің сыртқы түрін және белгілі бір деңгейде қызметін қалпына келтіре алады.

Терапиялық склеральды линзалар

Склеральды линза – склераға тіреліп, роговицаның үстінде жасқа толы қуыс жасайтын үлкен, қатты, мөлдір, оттегі өткізгіш контактті линза. Осы ерекше орналасудың себебі көбінесе роговица тікелей линзаны көтере алмайтынша сезімтал пациенттерге байланысты болады. Склеральды линзалар көздің аурулары немесе зақымданулары бар адамдардың көруін жақсартуға, сондай-ақ қатты құрғақ көз синдромы (сикка кератоконъюнктивит), микрофтальмия, кератоконус, роговицаның эктазиясы, Стивенс-Джонсон синдромы, Шёгрен синдромы, аниридия, нейротрофикалық кератит (сезімталдығы жоғалған роговица), LASIK операциясынан кейінгі асқынулар, көздің жоғары ретті аберрациялары, роговица трансплантациясынан кейінгі асқынулар және пеллюцидтік дегенерация сияқты жағдайлардағы ауырсыну мен жарыққа сезімталдықты азайту үшін қолданылуы мүмкін. Көздің хирургиялық асқынулары, деформацияланған роговица имплантаттары, сондай-ақ химиялық және күйік салдарынан болған зақымданулар да склеральды линзалармен емделуі мүмкін.

Терапиялық жұмсақ линзалар

Жұмсақ линзалар көздің рефракциялық емес ауруларын емдеу және басқару үшін жиі қолданылады. Жарақаттанған немесе ауырған мүйіз қабығын қабақтың үнемі сүртілуінен қорғап, көруге мүмкіндік беретін жарақатты контактты линза мүйіз қабығының жазылуына көмектеседі. Олар бұйралық кератопатия, құрғақ көз, мүйіз қабығының абразиясы және эрозиясы, кератит, мүйіз қабығының ісінуі, десцеметоцеле, мүйіз қабығының эктазиясы, Мурен жарасы, мүйіз қабығының алдыңғы дистрофиясы және нейротрофты кератоконъюнктивит сияқты жағдайларды емдеуде қолданылады. Көзге дәрі жеткізетін контактты линзалар да әзірленген.

Қатты линзалар

Шыны линзалар кең танымалдылыққа ие болу үшін жеткілікті түрде ыңғайлы болған емес. Осыны ілкі рет полиметилметакрилаттан (ПММА немесе Перспекс/Плексиглас) жасалған линзалар істеді, қазір олар "қатты" линзалар деп аталады. Олардың басты кемшілігі – мүйіз қабығына оттегінің өтуіне мүмкіндік бермейді, бұл түрлі жағымсыз және көбінесе ауыр клиникалық жағдайларға алып келуі мүмкін. 1970 жылдардың соңынан бастап, оттегі өткізгіштігі жақсартылған қатаң материалдар жасалды. Осы материалдардан жасалған контактты линзалар қатты газ өткізгіш линзалар немесе "RGP" деп аталады. Қатты линза мүйіз қабығының табиғи пішінін жаңа сындырушы бетпен жаба алады. Бұл сфералық қатты контактты линзалар мүйіз қабығының астигматизмін түзете алатынын білдіреді. Қатты линзалар алдыңғы торикалық, артқы торикалық немесе биторикалық түрде де жасалуы мүмкін. Қатты линзалар кератоконус немесе хирургиялық араласудан кейінгі эктазиялар сияқты дұрыс емес геометриясы бар мүйіз қабықтарын да түзете алады. Көп жағдайда кератоконуспен ауыратын пациенттер көзілдірік арқылы қарағанда қатты линзалар арқылы жақсы көреді. Қатты линзалар химиялық жағынан инертті, сондықтан оларды жұмсақ линзаларға қарағанда химиялық инерция маңызды болатын қиын жағдайларда тағуға болады.

Гибридті

Гибридті линзалардың шамалы саны ғана бар. Әдетте, бұл контактты линзалардың ортасы қатты, ал шеткі бөлігі жұмсақ болады. Осыған ұқсас тәсіл – кішкентай, қатты линзаны үлкен, жұмсақ линзаның бетіне "үстемелеу". Мұндай тәсілдер көбінесе қатты линзаның көруді түзеу мүмкіндіктерін және жұмсақ линзаның ыңғайлылығын қамтамасыз ету үшін қолданылады.

Тозу кестесі

Күнделікті киетін (DW) контактты линзалар бір күн бойы киіп, ұйықтар алдында алып тастауға арналған. "Ұзаққа тозу" (EW) контактты линзалар бір түнде үздіксіз, әдетте 6 түнге дейін кию үшін жасалған. Силикон гидрогельдері сияқты жаңа материалдар 30 түнге дейін ұзақ уақыт киюге мүмкіндік береді; мұндай ұзақ уақыт кию линзалары көбінесе "үздіксіз тозу" (CW) деп аталады. EW және CW контактты линзаларын жоғары оттегі өткізгіштігі болғандықтан түнде киюге болады. Оянған кезде көздер көбінесе ашық болады, ауадан оттегі көз жасына еріп, линза арқылы мүйіз қабығына өтеді. Ұйқы кезінде оттегі көз қабағының артқы жағындағы қан тамырларынан беріледі. Мүйіз қабығына оттегінің өтуін қиындататын линзалар мүйіз қабығының гипоксиясын тудырады, бұл ауыр асқынуларға, мысалы, мүйіз қабығының ойық жарасына алып келуі мүмкін, егер оны емдемесе, көру қабілетінің қанағаттандырмас деңгейге төмендеуіне соқтырады. EW және CW контактты линзалары әдетте дәстүрлі жұмсақ линзалардан 5-6 есе көп оттегі өткізеді, бұл мүйіз қабығының жабық қабақтармен де сау қалуына мүмкіндік береді. Күнделікті киюге арналған линзаларды түнде кию мүйіз қабығының инфекцияларына, ойық жараларына және неоваскуляризацияға әкелуі мүмкін – бұл соңғы жағдай бір рет пайда болғаннан кейін қайта бұрылуға болмайды және мүйіз қабығының мөлдірлігін азайту арқылы көру өткірлігін нашарлатады. Ұзаққа тозудың ең көп кездесетін асқынуы – гиганттық папиллярлық конъюнктивит (GPC), кейде дұрыс орнатылмаған контактты линзамен байланысты.

Ауыстыру кестесі

Контактті линзалар көбінесе олардың алмастыру кестесі бойынша жіктеледі. Бір рет қолданылатын линзалар (бір күндік немесе күнделікті алмастырылатын линзалар) бір рет қолданғаннан кейін тасталады. Олар көп рет қолданудың тозуына төтеп беруге тиіс болмағандықтан, оларды жұқарақ және жеңілдетіп жасауға болады, бұл олардың жайлылығын едәуір арттырады. Линзалар жиі алмастырылса, аллергендер мен микробтар аз жиналады, сондықтан бұл линзалар көзге аллергиясы бар немесе инфекцияға бейім науқастар үшін артықшылықты болып табылады. Бір рет қолданылатын линзалар контактті линзаларды сирек киетін немесе линза жоғалып кеткенде немесе оны ауыстыру қиын болған кезде (мысалы, демалыс кезінде) де пайдалы. Олар балалар үшін де пайдалы деп есептеледі, себебі оларды тазалау немесе дезинфекциялау қажет болмайды, бұл талаптарды орындауды жеңілдетеді. Басқа бір рет қолданылатын контактті линзалар екі немесе төрт апта сайын алмастырылуға арналған. Бұрын көп кездесетін тоқсандық немесе жылдық линзалар қазір азырақ қолданылады. Қатты газ өткізгіш линзалар өте берік және оларды алмастыру қажеттілігі болмай, бірнеше жыл бойы қолдануға болады. PMMA линзалары да өте берік және әдетте 5-10 жыл киіледі, бірақ бірнеше кемшіліктері бар еді. Бір материалдан әртүрлі алмастыру кестесіне ие линзаларды жасауға болады. Материалдар ұқсас болғанымен, өндіріс процестеріндегі айырмашылықтар нәтижесінде линзаның "күнделікті алмастырылатын" немесе екі немесе төрт апта сайын алмастыруға ұсынылатын линза болып келетіні анықталады. Дегенмен, кейде өндірушілер бірдей линзаларды қолданып, оларды әртүрлі таңбалармен қайта қаптамалайды.

Америка Құрама Штаттары

Контактті линзаларды көз дәрігерлері, оптометристер немесе арнайы лицензияланған оптиктер, көз дәрігерінің бақылауымен тағайындайды. Олар көбінесе көзді тексеру мен линзаларды орнатуды жүргізетін орталықта тапсырылады. Алайда, «Контактті линзаларды тұтынушыларға қатысты әділеттілік туралы» заң тұтынушыларға контактті линза рецептінің көшірмесін алуға кепілдік береді, осы арқылы олар линзаларды өздері таңдаған қызмет көрсетушіден алуға мүмкіндік алады.

Қолданылуы

Контактті линзаға немесе көзге тиіспес бұрын, қолды сабынмен мұқият жуып, жақсылап шаю қажет. Көзді ылғалдандыратын немесе аллергендері бар сабындардан аулақ болу керек, себебі олар көзге тітіркену тудыруы мүмкін. Контактті линзаларды ұстамас бұрын қолды сүлгімен немесе матамен кептіру қолға, содан кейін линзаға түк (құмша) өткізіп жіберуі мүмкін, бұл линзаны көзге салғанда тітіркенуге себеп болады. Сүлгілер, егер жоғары температурада жуылмаса, көп мөлшерде бактерияға толуы мүмкін, сондықтан линзаларды ұстағанда олардан аулақ болу керек. Контактті линзалардың сыртына шаң, түк және басқа да қоқыстар жиналуы мүмкін. Контактті линзаларды ұстамас бұрын осы материалмен қолдың жанасуы оны линзаларға көшіруі мүмкін. Қапты ашпас бұрын, таза ағын сумен шаю осы мәселенің алдын алуға көмектеседі. Содан кейін линзасын қаптан алып, оның ақауларын (мысалы, жарықтар, бүгілулер, түк) тексеру керек. Линза бетінің "қабыршақты" немесе кедір-бүдыр сезілуі оған протеиндер, липидтер және қоқыстардың көп мөлшерде жиналғанын және қосымша тазалау қажет екенін көрсетеді; мұндай жағдайда линзаны көзге салғанда әдеттен тыс күшті тітіркену сезімі болуы мүмкін. Жұмсақ линзаны кері бұрып салудан сақтану керек. Кері бұрылған линзаның шеті әртүрлі көрінеді, әсіресе линза сәл бүктелгенде. Кері бұрылған линзаны қысқа мерзімге (бір минуттан кем) көзге салу көзге ешқандай зақым келтірмейді. Кейбір линза брендтерінде линзаның алдыңғы және артқы жағын ажыратуды жеңілдететін белгілер болады.

Кірірілу

Контакттік линзалар көбінесе көзге саусақтың немесе ортаңғы саусақтың жастығына, ойыс жағы жоғары қарап, қойылып, содан кейін сол саусақпен линза көзге орналастырылады. Қатты линзаларды тікелей мүйіз қабықшасына қою керек. Жұмсақ линзаларды склераға (көздің ақ бөлігіне) қойып, содан кейін орынға жылжытуға болады. Көзді кең ашу үшін сол қолдың немесе екінші қолдың бір саусағы қолданылады. Басқа нұсқа бойынша, пайдаланушы көзін жұмып, мұрынына қарап, линзаны мүйіз қабықшасының үстінен жылжытады. Линза бүкілсе, сыртқа бұрылса, саусақтан ерте түсіп қалса немесе көзге қарағанда саусаққа жақсырақ жабысса, қиындықтар туындауы мүмкін. Тамшы ерітінді линзаның көзге жабысуына көмектеседі. Линза алғаш рет көзге тигенде ыңғайлы болуы керек. Линза ерітіндісі мен көз жасы арасындағы pH және/немесе тұздылықтың айырмашылығынан уақытша тітіркеніс пайда болуы мүмкін. Ерітінді ағысып, табиғи көз жасымен алмасылғанда бұл ыңғайсыздық тез басылады. Дегенмен, тітіркеніс жалғаса берсе, себебі лас, зақымдалған немесе сыртқа бұрылған линза болуы мүмкін. Оны алып, зақымдануын және дұрыс орналасуын тексеріп, қажет болса тазалау керек, бұл мәселені шешуге көмектеседі. Егер ыңғайсыздық сақталса, линзаны кимеу керек. Кейде линза киюден бір күн үзіліс жасау мәселені шешуге көмектеседі. Егер тітіркеніс күшті болса немесе ертеңге дейін басылмаса, ауыр асқынуларды болдырмау үшін көз дәрігеріне қаралу керек.

Алып тастау

Контактті линзаларды дұрыс алмау линзаның зақымдануына және көзге жарақат келтіруі мүмкін, сондықтан белгілі бір сақтық шараларын сақтау қажет. Қатты контактті линзаларды ең жақсысы көзқапты қатты тартып, содан кейін жымырылып, линзаны түсіру арқылы алуға болады. Бір саусағымен көзқаптың сыртқы бұрышынан немесе бүйірлік кантусынан ұстап, көзқапты құлаққа қарай созу керек; көзқап шеттерінің линза шетіне қарсы күшейтілген тартылысы, линзаны көзге жабыстыратын капиллярлық күшті жоюға көмектеседі. Екінші қол әдетте линзаны түсіргенде ұстап алу үшін көздің астына қойылады. Жұмсақ линзалар, көзге жақсы жабысатындықтан, бұл әдіс үшін тиімсіз. Жұмсақ контактті линзаны бас бармақ пен көрсету саусағының арасына қысып алып тастауға болады. Линзаны алдымен мүйіз қабықшасынан жылжыту, алып тастау кезінде ыңғайлылықты арттырып, мүйіз қабықшасын тырнақпен сызып алу қаупін азайтады. Сондай-ақ, жұмсақ линзаны көздің жанына немесе төменгі бөлігіне итеріп немесе тартып, бүктеліп түсіруге болады, осылайша оны қысып зақымдамайсыз. Егер бұл әдістер қатаң линзалармен қолданылса, мүйіз қабықшасы сызылуы мүмкін. Линзаларды алып тастауға арналған арнайы кішкентай құралдар да бар. Әдетте, иілгіш пластиктен жасалған, олар кішкентай қысқыштарға немесе линзаның алдыңғы бетіне сорып жабысатын поршеньдерге ұқсайды. Әдетте, бұл құралдар тек қатаң линзалармен қолданылады. Контактті линзаларды орнату немесе алып тастау үшін механикалық құралдарды немесе тырнақтарды қолданғанда ең жоғары сақтық қажет.

Сырлау және шаю әдісі

Контактті линзаларды саусақтың таза жастығы мен алақанның арасына үйкеп, аз мөлшерде тазалау сұйықтығын майлау ретінде қолдану арқылы, содан кейін шаю арқылы ақуыз, май және басқа да қалдықтардан механикалық түрде тазалауға болады. Бұл "үйкеп шаю" әдісі көп мақсатты ерітінділер үшін ең тиімді деп есептеледі және Америкалық офтальмологтар академиясы қолдайтын әдіс болып табылады, қолданылатын тазалау ерітіндісіне қарамастан. 2010 жылы FDA өндірушілерге өнімдердің қаптамасынан "үйкеу қажет емес" деген жазуды алып тастауды ұсынды, "өйткені үйкеп шаю режимі контактті линзаға микроорганизмдердің жабысуын болдырмауға, биожұқақтардың қалыптасуына кедерілтеу жасауға және жалпы алғанда линза мен линза контейнеріндегі микробиологиялық жүктемені азайтуға көмектеседі".

Асқынулар

Контактті линзалар дұрыс қолданылған жағдайда, көбінесе қауіпсіз болып табылады. Контактті линза тағудан туындайтын асқынулар жыл сайын шамамен 5% тағылымдастарда кездеседі. Көз зақымдануына әкелетін факторлар әртүрлі, ал контактті линзаны дұрыс пайдаланбау қабақты, конъюнктиваны және, ең бастысы, мүйіз қабығының бүкіл құрылымын әсеріне түсіруі мүмкін. Жұмсақ және қатты контактті линза материалдарын зерттеудің көп бөлігі линза арқылы оттегінің өтуін жақсартуға бағытталған. Бүгінде қолжетімді силикон-гидрогельді линзалар көптеген пациенттер үшін гипоксияны тиімді жойды. Контактті линзаларды дұрыс пайдаланбау да проблема тудыруы мүмкін. Мүйіз қабығының сызаты инфекцияға шалдығу мүмкіндігін арттырады. Линзаны дұрыс тазаламау және дезинфекцияламау инфекция қаупін одан әрі арттырады. Ұзақ уақыт контактті линза тағудан кейін мүйіз қабығының сезімталдығы төмендесе, пациент мұндай асқынулардың алғашқы белгілерін байқамай қалуы мүмкін. Контактті линзалардың табиғи жас қабатымен өзара әрекеттесуі линзаның ыңғайлылығы мен көру қабілетінің айқындығын анықтайтын маңызды фактор болып табылады. Көзі құрғақ адамдар әсіресе ыңғайсыздыққа және қысқа мерзімді көрудің нашарлауына бейім. Дұрыс линза таңдау осы әсерлерді азайтуға көмектеседі. Контактті линзаларды ұзақ мерзімді (бес жылдан астам) тағу "мүйіз қабығының қалыңдығын азайтуға, қисықтығын және беттік бұрмалануын арттыруға" әкелуі мүмкін. Қатты контактті линзаларды ұзақ тағу мүйіз қабығының кератоциттерінің тығыздығының төмендеуімен және эпителийлік Лангерганс жасушаларының санының артуымен байланысты. АҚШ-та сатылатын барлық контактті линзалар FDA-мен зерттеліп, белгілі бір қолдану және күтім шаралары, тағу кестесі және алмастыру кестесі сақталғанда қауіпсіз деп бекітіледі.

Қазіргі зерттеулер

Көз температурасын бақылау үшін контактты линза сенсорлары қолданылған. Контактты линза сенсорлары арқылы көз ішіндегі қысымды бақылау – контактты линза зерттеуінің тағы бір саласы. Қазіргі контактты линза зерттеулерінің көп бөлігі линзалардың ластануы мен шетелдік организмдердің отарлануынан туындайтын жағдайларды емдеуге және алдын алуға бағытталған. Клиникалық дәрігерлер контактты линза тағудың ең маңызды асқынуы – микробтық кератит екенімен, ал ең көп таралған микробтық патоген – Pseudomonas aeruginosa екенімен келіседі. Басқа организмдер де контактты линза тағумен байланысты бактериялық кератиттің маңызды себептері болып табылады, бірақ олардың таралуы әртүрлі аймақтарда өзгеше. Оларға Staphylococcus (aureus және epidermidis) және Streptococcus түрлері жатады. Микробтық кератит – қазіргі зерттеулердің маңызды фокусы, себебі ол көзге, соның ішінде көру қабілетінің күрт жоғалтуына әкелуі мүмкін. Зерттеудің бір қызықты тақырыбы – Pseudomonas aeruginosa сияқты микробтардың көзге қалай еніп, инфекция тудыратыны. Микробтық кератит патогенезі толыққанды түсініксіз болғанымен, көптеген факторлар зерттелді. Бір топ зерттеушілер мүйіз қабығының гипоксиясы Pseudomonas-тың мүйіз қабығы эпителийіне байланысуын, микробтардың ішке сіңуін және қабыну реакциясын күшейтетінін көрсетті. Гипоксияны жеңілдетудің бір жолы – мүйіз қабығына берілетін оттегі мөлшерін арттыру. Силикон-гидрогельді линзалар өте жоғары оттегі өткізгіштігінің арқасында пациенттерде гипоксияны жояды, бірақ олар басқа дәстүрлі гидрогельді жұмсақ линзаларға қарағанда бактериялық ластану мен мүйіз қабығына ену үшін тиімдірек орта береді. Бір зерттеуде Pseudomonas aeruginosa және Staphylococcus epidermis силикон-гидрогельді линзаларға дәстүрлі гидрогельді линзаларға қарағанда мықтырақ жабысатыны, ал Pseudomonas aeruginosa-ның жабысу қабілеті Staphylococcus epidermidis-тен 20 есе күшті екені көрсетілді. Бұл Pseudomonas инфекциясының неліктен жиі кездесетінін түсіндіруге көмектеседі. Алайда, киген және кимеген силикон және гидрогельді линзалармен жүргізілген басқа зерттеуде киген силикон линзалар Staphylococcus epidermidis колонизациясына гидрогельді линзаларға қарағанда аз бейім екені анықталды. Бактериялық жабысу мен тазалаудан басқа, микро және нано ластаушылар (биологиялық және жасалған) – контактты линза зерттеуінің дамитын саласы. Нанопластиктерден саңырауқұлақ спораларына және өсімдік тозаңдарына дейінгі кішкентай физикалық ластаушылар контактты линза бетіне жоғары концентрацияда жабысады. Көп мақсатты ерітінді және саусақпен сүрту линзаларды тиімді тазартпайтыны анықталды. Зерттеушілердің бір тобы PoPPR (полимердегі ластануды жоюға арналған полимер) деген балама тазалау әдісін ұсынды. Бұл тазалау әдісі жұмсақ және кеуекті полимерді пайдаланып, ластаушыларды контактты линзалардан физикалық түрде ажыратады. Контактты линза зерттеуінің тағы бір маңызды саласы – пациенттердің талаптарға сай келуі. Пациенттердің талаптарға сай келмеуі контактты линзаларды қолданудағы маңызды мәселе, себебі пациенттердің талаптарға сәйкес келмеуі линзаның, контейнерінің немесе екеуінің де ластануына әкелуі мүмкін. Алайда, сақты қолданушылар линзаларды дұрыс күтіп, оларды ұзақ тағуға болады: өкінішке орай, "талаптарға сай келу" мәселесіне немесе пайдаланушының линзаны қауіпсіз түрде қанша уақытқа дейін тағуға болатынына қатысты мүдделі емес зерттеулер жоқ. Көп мақсатты ерітінділердің және күнделікті тағуға арналған линзалардың енгізілуі жеткіліксіз тазалаудан туындаған кейбір проблемаларды жеңілдетуге көмектесті, бірақ қазіргі уақытта микробтық ластанумен күресудің жаңа әдістері әзірленуде. Линза контейнеріне күміс енгізілген, ол линза контейнерімен жанасқан кез келген ластаушы микробтарды жоюға көмектеседі. Сонымен қатар, контактты линзаларға қосылған антимикробтық заттар да әзірленуде. Ковалентті байланысқан селен молекулалары бар линзалар қоянның мүйіз қабығына кері әсер етпей, бактериялардың отарлануын азайтады, ал линзаның беттік белсенді зат ретінде қолданылатын октил глюкозид бактериялардың жабысуын едәуір төмендетеді. Бұл қосылыстар контактты линза өндірушілері мен рецепт беретін оптометристер үшін қызығушылық тудырады, себебі олар бактериялық отарланудың әсерін тиімді түрде азайту үшін пациенттердің талаптарға сай келуін қажет етпейді. Зерттеудің бір саласы – бионикалық линзалар. Бұл кіріктірілген электр тізбектері мен шамдық диодтары бар визуалды дисплейлер, олар электр қуатын радио толқындардан жинауға қабілетті. Бионикалық линзалар ұялы құрылғыдан жіберілген ақпаратты көрсетуге мүмкіндік береді, дисплейдің кішкентай өлшемі мәселесін шешеді. Технология линзаларға нано және микро масштабты электрондық құрылғыларды орнатуды қамтиды. Бұл линзалар бейнеге назар аудару үшін микролинзалар массивіне де ие болуы керек, сонда бейне тағушының көзі алдында ілініп тұрғандай көрінеді. Линза пилоттар немесе ойыншылар үшін бас дисплейі ретінде де қызмет ете алады. Контактты линзаларды қолдану туралы тағы бір зерттеу макулярлық дегенерация (АҚД немесе жасқа байланысты макулярлық дегенерация) мәселесін шешуге бағытталған. Халықаралық ғалымдар тобы үлкейту және қалыпты көру арасында ауыса алатын контактты линзаны жасап шығарды. АҚД-ны емдеудің бұрынғы әдістері көлемді әйнектерді немесе хирургиялық имплантаттарды қамтыды. Бірақ бұл жаңа полиметилметакрилаттан жасалған контактты линзаның дамуы ыңғайлы шешім ұсынуы мүмкін.

Фильмдер

Контактті линзаларды макияж шеберінің көзді жақсарту құралы ретінде алғаш қолданған фильмдердің бірі – 1926 жылғы «Мандалайға жол» фильміндегі көркем актер Лон Чейнидің соқыр кейіпкердің көрінісін жасауы болды. 1940 жылы доктор Рубен Гринспун «Азамат Кейн» фильмі үшін оларды Орсон Уэллске қолданды. 1950 жылдары британдық түсті қорқыныш фильмдерінде контактті линзаларды қолдану басталды. Мысалы, 1958 жылғы «Дракула» фильміндегі Дракула рөліндегі британдық актер Кристофер Лидің қарашықтары мен қан қызыл көздерін ерекше көрсету үшін олар қолданылды. Тони Кертис 1968 жылғы «Бостондық қысып өлтіруші» фильмінде оларды киді. Сондай-ақ, 1968 жылғы «Розмаридің баласы» және 1973 жылғы «Экзорцист» фильмдеріндегі зұлым кейіпкерлердің қатігез көрінісін күшейту үшін контактті линзалар пайдаланылды. Бүгінде түрлі түсті, арнайы жасалған контактті линзалар көптеген арнайы эффектілерге негізделген фильмдерде стандартты макияж құралы болып табылады.