Кіріспе

Тунистегі қала: Сусс немесе Сусса (سوسة) – Тунистегі қала, Сусс облысының орталығы. Елорда Тунистің оңтүстігінде орналасқан, қаланың халқы 271 428 адамды құрайды (2014 жылғы мәлімет). Сусс елдің шығыс бөлігінің ортасында, Жерорта теңізінің бөлігі – Хаммамет шығанағында жатыр. Оның экономикасы көлік құралдары, өңделген азық-түлік, зәйтүн майы, тоқыма және туризм салаларына негізделген. Бұл қалада Сусс университеті орналасқан.

Топонимика

Соусе және Соусса – араб тіліндегі Суса есімінің француз тіліндегі жазылу түрлері. Қазіргі қалаға сонымен қатар антик дәуірде бірнеше тілде әртүрлі атаулары болған Хадруметум қаласының қираған орындары да кіреді.

География

Сус Тунистің орталығында, Тунис Сахелінің жағалауында және елдің шығысында Жерорта теңізімен шектеседі. Қаланың ауданы 45 км² және теңіз деңгейінен 25 метр биіктікте орналасқан. Сус екі вадидің арасында жатыр: солтүстік және солтүстік-батыста Вади Блибан (және оның саласы Вади әл-Харруб), ал оңтүстік-шығыста Вади әл-Халлуф. Жер асты негізінен шөгінді, бірақ жағалауға жақын жерлерде терең аллювиалды шөгінділер де бар. Қала төрт муниципалды ауданға бөлінеді: Сус Норд, Сус Сюд, Сус Медина және Сус Риад. Бірінші екеуі 1976 жылдың 11 ақпанында, ал соңғы екеуі 1982 жылдың 19 ақпанында құрылған. Оның негізгі сайлау округтері мен делегациясы төрт: Сус Сиди Абдельхамид, Сус Медина, Сус Джаухара және Сус Риад. Оның географиялық коды – 31.

Адромет

Біздің заманымыздан бұрынғы XI ғасырда тирліктер Гадруметұмды сауда бекеті ретінде және Италия мен Гибралтар бұғазына қарайтын сауда жолдарындағы тоқтау орны ретінде құрды. Оның құрылуы (ескі Суссадан солтүстікке қарай шамамен 10 шақырым жерде) Карфагеннің құрылуынан бұрын болды, бірақ басқа батыс финикиялық колониялар сияқты, ол Набуходоносор II-нің 580 және 570 жылдары Тирді ұзақ қоршауынан кейін Карфаген империясының құрамына кірді. Қала үшінші Сицилия соғысында, екінші және үшінші Пуника соғыстарында (соңғысында ол Римге карфагендіктерге қарсы көмектесу арқылы қосымша аумақтар мен ерекше жеңілдіктер алды) және Цезарьдың азамат соғысында көзге түсті, сол кезде Цезарь жағаға шыққанда аяғынан тайып, құлай жаздады. Бұл жаман белгіні болдырмау үшін ол топыраққа толы екі қолын ұстап, «Мен сені енді алдым, Африка!» (Teneo te Africa!) деп айғайлады. Римдік Африкадағы Карфагеннен кейінгі екінші ірі қала болған ол, Диоклетиан реформалары кезінде Виззакена провинциясының астанасы атанды. Оның туғандарының арасында заңгер Сальвий Юлиан, император Клодий Альбин және көптеген христиан қасиеттері болды. Қаланың астында римдік және византиялық катакомбалар кеңінен сақталған. Вандалдар 434 жылы Гадруметұмды тонады, бірақ ол олардың мемлекетінің маңызды орталығы болып қала берді; онда епископ пен проконсул шейіт болды. Византия империясы 534 жылы Вандал соғысы кезінде қаланы қайта басып алып, жаңа бекіністер мен шіркеулерді салуды қамтитын қоғамдық жұмыстар бағдарламасын бастады. Қала 7 ғасырда Омейяд халифатының Солтүстік Африканы жаулап алу кезінде тоналды. 1987 жылғы ICOMOS есебіне сәйкес, Уқба ибн Нафидің қаланы қоршауы мен басып алуы оның дерлік толық қирауына әкелді, сондықтан Гадруметұмның ескерткіштері «жерінде сақталған жоқ». Мұнара мен күзет мұнарасының функцияларын біріктіретін биік құрылыс, әлі де тамаша жағдайда сақталған және әлемнің түкпір-түкпірінен келушілерді қызықтырады. Оның мешіті аймақтағы ең көне мешіттердің бірі саналады, ал 9 ғасырда салынған қаланың бас мешіті де сондай қамал сияқты көрінеді. Суза 12 ғасырда Норман Сицилиясымен қысқа мерзімге басылып алынды; 16 ғасырда Осман империясының құрамына кірді; ал 18 ғасырда француз және венеция флотымен бомбаланды. Орта ғасырлық Суза тоқыма өнеркәсібімен танымал болды, ол жібек және зығыр маталарын өндірді. Оның ең танымал өнімдерінің бірі шуқа деп аталатын киім болды. 15 және 16 ғасырларда Махдияның құлдырауынан кейін Суза Сахель аймағындағы ең маңызды қала болып қала берді, оның халқы шамамен 15 000 адамды құрады. 2015 жылдың 26 маусымында жалғыз қарулы шабуыл жасаушы Сейфеддин Резгуи Якуби Риу Империал Мархаба және Совива қонақүйлері жанында күнге күйіп жатқан туристерге оқ атып, 38 адамды өлтіріп, 39 адамды жаралады, содан кейін полиция тарапынан атып өлтірді.

Демография

2019 жылы Сусса қаласының халқы 737 027 адамды құрады. 2014 жылы еркектер халық құрамының 50,1%-ын (509 456 адам) құраса, әйелдер 49,9%-ын (507 426 адам) құрады.

Мемлекеттік қызметтер

Қалада бұрын Орталық университеті деп аталатын Сус университеті, оның ішінде Ибн әл-Джаззар медицина факультеті, Сус инженерлерінің ұлттық мектебі және 1999 жылы құрылған Сус жоғары музыка институты бар. Суссада пилоттық орта мектеп, ұлдар орта мектебі, Тахар Сфар орта мектебі (бұрын қыздар орта мектебі), 20 наурыз 1934 орта мектебі (техникалық орта мектеп), Абделазиз Эль Бахи орта мектебі немесе Джаухара орта мектебі сияқты орта мектептер, сондай-ақ Сусса пилоттық колледжі, Мохамед Эль Аруи колледжі және Константин колледжі бар. Сусс аймақтағы ең ірі Сахлул ауруханасы арқылы медициналық қызмет көрсетіледі.

Экономика

Суссаның ең маңызды экономикалық қызметі үшінші секторда жүзеге асырылады, ол қаланың жұмыс күшінің 50% астамын жұмыспен қамтиды және әкімшілік, білім беру, денсаулық сақтау, сауда, байланыс және банк ісін қамтиды. Архитектурасы қазіргі заманғы және кереметтей ақ болғанымен, Тунис еліндегі дәстүрлі ғимараттардың үлгісімен салынған, тар көшелермен және аркалармен толық. Жағалау бойындағы қонақүйлер Сусса қаласынан басталып, мильдермен жалтыр таза теңіз арқылы Порт-Эль-Кантауи портына және одан солтүстікке қарай созылып жатыр.

Ұлы мешіт

Мединаның кіреберісінде орналасқан, бұл мешіт 850-851 жылдары Аглабид ханы Абул-Аббас I (841-856) салған, Сусса Рибаты салынғалы шамамен отыз жыл өткен соң. Зиадет Алла I (817-838) билік еткен жылдардан кейін бірнеше жыл өткенде Ифрикия мен Сахельдің екінші қаласы болған қаланың ең танымал нышаны осы мешіт. Кейіннен Ибрагим II (875-902) билік кезінде ғимарат кеңейтілді.

Спорт

Сусс қаласын «Этоль Спортив дю Сахель» клубы ұсынады, ол ірі көпсалалы спорт клубы. Футбол қаланың ең танымал спорты, ал «ES Sahel» Тунис футбол чемпионатында он рет және Тунис кубогында он рет жеңіске жеткен. Команданың үй стадионы – «Олимпик стадионы». Гандбол, баскетбол және волейбол да кең таралған.