Кіріспе

Африкалық-американдық контральто (1897–1993)

Мариан Андерсон (27 ақпан 1897 – 8 сәуір 1993) және АҚШ Мемлекеттік департаментінің ізгі ниет елшісі ретінде әлемнің түкпір-түкпірінде концерттер берді. Ол 1960 жылдары азаматтық құқық қозғалысына қатысып, 1963 жылы Вашингтондағы Жұмыс және Азаттық үшін шеруде ән салды. Көптеген сыйлықтар мен құрметтерге ие болған Андерсонға 1963 жылы алғашқы Президенттік бостандық медалі, 1977 жылы Конгресс алтын медалі, 1978 жылы Кеннеди орталығының арнаулы сыйлығы, 1986 жылы Ұлттық өнер медалі және 1991 жылы «Грэмми» өмір бойы жетістіктері сыйлығы табысталды.

Ерте өмір және білім

Мариан Андерсон 1897 жылдың 27 ақпанында Филадельфияда Джон Беркли Андерсон мен Энни Делайла Раккер отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Филадельфияның орталығындағы Рединг терминалында мұз және көмір сатты, кейіннен алкоголь де сатты. Андерсонның анасы күйер алдында қысқа мерзімге Линчбургтегі Вирджиния семинариясы мен колледжінің студенті болды және Вирджинияда мектеп мұғалімі болып жұмыс істеді. Ани Андерсон диплом алмағандықтан, тек қара мұғалімдерге ғана қатысты заң бойынша Филадельфияда сабақ бере алмады, ал ақ мұғалімдерге бұл талап қойылмады. Сондықтан ол кішкентай балаларды күтіп-бағып, табыс табады. Мариан Андерсон үш баланың үлкені еді. Оның екі қарындасы, Элис (1899–1965) және Этель (1902–1990) де әнші болды. Этель Джеймс ДеПреистке үйленді, ал олардың ұлы Джеймс Андерсон ДеПреист белгілі дирижер болды. Андерсонның ата-анасы екеуі де берілген христиандар еді және бүкіл отбасы 1889 жылы Оңтүстік Филадельфиядағы 709 S. 12-ші көшедегі ғимаратта құрылған Юнион баптист шіркеуінде белсенділік танытты. Марианның әпкесі Мэри, оның әкесінің қарындасы, шіркеудің музыкалық өмірінде ерекше белсенді болды және алты жасында немере қызын шіркеудің кіші хорына қосылуға көндірді. Ол бұл рөлінде соло және дуэттер орындады, көбінесе әпкесімен бірге. Әпкесі Мэри Марианды жергілікті шіркеулердегі концерттерге, YMCA-ға, қайырымдылық концерттеріне және қала бойынша өтетін басқа да қоғамдық музыкалық шараларға алып барды. Андерсон әншілік мансабын жалғастыруына әпкесінің ықпалы себеп болғанын айтты. Алты жасынан бастап, әпкесі Марианды жергілікті шараларда ән айтуға шақырды, онда оған бірнеше ән айтқаны үшін 25 немесе 50 цент төленді. Ол өспен келе жатып, жасөспірім шағында ән айтудан 4-5 доллар таба бастады, бұл 20 ғасырдың басында үлкен сома еді. 10 жасында Мариан әнші Эмма Азалия Хакли басқаратын Филадельфия халық хорына қосылды, онда ол көбінесе солист болды. Андерсон 12 жаста болғанда, оның әкесі 1909 жылғы Рождествоға дейін Рединг терминалында жұмыс істеп жатқанда бас жарақатын алды. Біраз уақыттан кейін, әкесі жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Ол 37 жаста еді. Мариан және оның отбасы әкесінің ата-анасы Бенджамин мен Изабелла Андерсонның үйіне көшіп барды. Оның атасы құл болып туып, 1860 жылдары азаттыққа шыққан. Ол Оңтүстік Филадельфияға көшіп келді, бұл оның отбасындағы алғашқы адам еді. Андерсон оның үйіне көшіп келгенде, екеуі жақын дос болды, бірақ отбасы көшіп келгеннен кейін бір жыл өткен соң ол қайтыс болды. Бұл оқиғаға қарамастан, Андерсон Филадельфияның қара қауымдастығының қолдауымен туған қаласында жекелеген сабақтарды жалғастырды, алдымен Агнес Рейфснайдермен, содан кейін Джузеппе Богеттимен. Ол Богеттимен мектеп директоры арқылы танысты. Андерсон оған «Deep River» әнін орындап, сынақтан өтті; ол бірден көздерінен жас шықты. Богетти 1924 жылдың сәуірінде Нью-Йорктегі The Town Hall-да ағылшын, орыс, итальян және неміс музыкасынан тұратын концерт ұйымдастырды; концерт бос залға өтті және жағымсыз пікірлер алды. 1923 жылы ол Виктор компаниясы үшін «Deep River» және «My Way's Cloudy» әндерін жазды.

Ерте мансап

1925 жылы Андерсон Нью-Йорк филармониясы ұйымдастырған ән сайысында үлкен жетістікке қол жеткізді. Жеңімпаз болғандықтан, ол 1925 жылғы 26 тамызда оркестрмен бірге концертте өнер көрсетті, бұл қойылым көрермендер мен музыка сыншылары тарапынан дереу табысқа ие болды. Андерсон Нью-Йоркте Франк Ла Форджтан сабақ алды. Осы кезеңде Артур Джадсон оның менеджері атанды. Олар Нью-Йорк филармониясы арқылы танысқан. Келесі бірнеше жыл бойы ол АҚШ-та көптеген концерттерде өнер көрсетті, бірақ нәсілдік дискриминация оның мансабының дамуына кедергі келтірді. Карнеги залындағы алғашқы өнері 1928 жылы болды.

Розенвальд қоры

1929 жылдың күзінде Андерсон Чикагодағы оркестр залында өнер көрсетті, оған шартты мақтау айтылды. «Chicago Evening American» газетінің сыншысы Герман Деврис былай деп жазды: "[Андерсон] вокал өнерінің барлық талаптарына дерлік жетілді – дауысының тембрі керемет, сөздері өте нәзік, стилі таза, сыпайы және музыканттық деңгейде болды. Бірақ содан кейін күш бітті, және біз әлі толық піспеген, бірақ әлеуеті зор таланттың әсерін алдық". Көрермендердің арасында Джулиус Розенвальдтың қайырымдастық ұйымы – Розенвальд қорының екі өкілі болды. Ұйым өкілдері Рей Филд пен Джордж Артур Андерсонды Розенвальд стипендиясына үміткер болуға ынталандырды, осылайша ол Берлинде оқу үшін 1500 доллар алды.

Америка турлары

1934 жылы импресарио Сол Хурок Андерсонға Артур Джадсонмен бұрынғыдан жақсы шарт ұсынды. Ол оның менеджері болып, Америкаға оралып концерт беруге көндірді. 1935 жылы Андерсон Нью-Йорк қаласындағы The Town Hall-да екінші рет өнер көрсетіп, музыка сыншыларынан жоғары бағалы пікірлер алды. Ол келесі төрт жыл бойы Америка Құрама Штаттары мен Еуропаны гастрольде болды. Бірнеше еуропалық театрлар оған операда рөлдер ұсынды, бірақ Андерсон актерлік тәжірибесінің жетіспеуіне байланысты барлығынан бас тартты. Дегенмен, ол студияда бірқатар арияларды жазды, олар бестселлерлерге айналды. Эйнштейннің Андерсонды алғаш қабылдауы 2021 жылы "Мырза, қандай түн!" атты пьесаның сюжетіне жатты. Ол 1955 жылы қайтыс болғанға дейінгі айларда соңғы рет оның үйінде болды.

1939 жылы Линкольн мемориалдық концерті

1939 жылы Америка революциясының қыздары (DAR) басшысы Сара Корбин Роберт Андерсонға 9 сәуірде DAR Конституция залында концерт өткізуге рұқсат бермеді, себебі сол кезде ақ орындаушыларға арналған саясат қолданылып тұрды. Орындаушыларға қатысты саясаттан бөлек, Вашингтон, округтік округ, нәсілдік бөлініске ұшыраған қала еді, және қара нәсілді жандар Конституция залының артқы қатарында отыруға мәжбүр болғанына наразылық білдірді. Сонымен қатар, Конституция залында сол кездегі округтік заң бойынша мұндай шаралар үшін қажетті бөлек әжетханалар болмады. Басқа Вашингтон орындары да қолайлы болмады: мысалы, Колумбия округінің білім беру кеңесі ақ нәсілді мемлекеттік орта мектептің актілер залын пайдалану туралы өтінішті қабылдамады. Келесі күні Ұлттық Түсті Терушілер қауымдастығының (NAACP) және DC қалалық нәсілдер аралық комитетінің төрағасы Чарльз Эдвард Расселл Мариан Андерсон азаматтар комитетінің (MACC) отырысын өткізді. Оған Ұлттық Негрлер Конгресі, Ұйықтайтын вагондардың қызметкерлерінің біруадастығы, Америка Еңбек Федерациясы және Вашингтон өнеркәсіптік кеңесінің CIO, қаладағы шіркеу басшылары мен белсенділері, сондай-ақ көптеген басқа ұйымдар қатысты. MACC Чарльз Гамильтон Хьюстонды төраға етіп сайлады және 20 ақпанда Білім беру кеңесіне пикет ұйымдастырды, петицияларға қол жинады және келесі кеңес отырысында жаппай наразылық акциясын жоспарлады. Бұл оқиғадан кейін мыңдаған DAR мүшелері, соның ішінде бірінші ханым Элеонора Рузвельт, ұйымнан шығып кетті. Рузвельт DAR-ға былай деп жазды: "Конституция залын бермеу туралы қабылданған ұстаныммен мен толығымен келіспеймін, бұл ұлы суреткерге жасалған қателік. Сіздерге ақылға қонымды басшылық ету мүмкіндігі берілді, бірақ менің ойымша, сіздердің ұйымыңыз осы мүмкіндікті пайдалана алмады." Африкалық-американдық жазушы Зора Нил Херстон Рузвельттің Колумбия округінің білім беру кеңесінің, қазіргі Колумбия округінің мемлекеттік білім беру кеңесінің Андерсонды ақ нәсілді орталық орта мектепте ән айтудан шеттету туралы бірдей шешімін айыптамағанын сынады. Херстон "растық дискриминацияға жауапты адамдарды кінәлау, айыптаушылардың өзінің кінәсін жариялаумен тең болады. Колумбия округінің дербестігі жоқ; оны конгресс комитеттері басқарады, ал сол кездегі Конгресс басым көпшілігі демократтардан тұрды. Оны ДАР-ға қарсы қатты айыптаған адамдар басқарып отырды. Менің ойымша, екі орын да айыпталуға тиіс еді, немесе екеуі де ақталған болуы керек еді." Даудың күшеюімен американдық баспасөз Андерсонның ән айту құқығын толығымен қолдады. Филадельфия Трибьюні газеті былай деп жазды: "Патриотизм мен шірудің арасын ажырата алмайтын, бір топ қарт әйелдер, мейірімді бірінші ханымды олардың ұлттық әдепсіздігі үшін кешірім сұрауға мәжбүр етті." Ричмонд Таймс Диспетч газеті: "Үшінші рейхте осылай ашық білдірілген нәсілдік төзімсіздіктің заманында, Д.А.Р. тыйым салған сияқты әрекет одан да қайғылы болып көрінеді" деп жазды. Элеонора Рузвельт, президент Рузвельт және сол кездегі NAACP атқарушы хатшысы Уолтер Уайт, сондай-ақ Андерсонның менеджері Сол Хурок Ішкі істер министрі Гарольд Л. Айкесті Линкольн мемориалының алдында ашық аспан астында концерт ұйымдастыруға көндірді. Екі айдан кейін Вирджиния штатының Ричмонд қаласында өткен 30-шы NAACP конференциясында Элеонора Рузвельт ұлттық радиода (NBC және CBS) сөйледі және Андерсонға 1939 жылғы ерекше жетістіктері үшін Спингарн медалін табыс етті. 2001 жылы концерттің деректі фильмі Ұлттық кино тізіліміне, ал 2008 жылы NBC радиосының оқиғаны жариялаған материалдары Ұлттық жазба тізіліміне енгізілді.

Метрополитен опера театры

1955 жылдың 7 қаңтарында Андерсон Нью-Йорктегі Метрополитен опера театрында ән салған алғашқы афроамерикандық әнші болды. Дирижер Рудольф Бингтің шақыруымен ол Джузеппе Вердидің "Un ballo in maschera" операсындағы Ульрика рөлін орындады (Амелия рөлінде Зинка Миланов, кейін Герва Неллиге қарсы). Кейін Андерсон сол кеш туралы былай деді: "Екінші көріністе перде көтерілді, мен сахнада сиқыршының суын қайнатып тұрдым. Мен дірілдедім, мен ән айтпастан бұрын көрермендер қол соғысып, шапалақтағанда, денеім керілгендей болды". Ол ешқашан бұл труппамен қайтадан өнер көрсетпесе де, Андерсон Метрополитен операсының тұрақты мүшесі болып тағайындалды. Келесі жылы оның "Қай таң, Раббым" атты автобиографиясы жарық көрді және бестселлерге айналды. Ол АҚШ Мемлекеттік департаменті мен Америка Ұлттық театры мен академиясы арқылы Үндістан мен Таяу Шығысқа ізгі ниет елшісі ретінде сапар шекті. Ол 12 апта ішінде 35000 миль (56327 км) жол жүріп, 24 концерт берді. Содан кейін президент Эйзенхауэр оны Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комитетіне өкіл етіп тағайындады. Сол жылы ол Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1958 жылы ол ресми түрде Біріккен Ұлттар Ұйымының өкілі болып тағайындалды, бұл оның АҚШ-тың "ізгі ниет елшісі" рөлін ресми түрде бекітті. Ол 1960 жылдары азаматтық құқық қозғалысын қолдауда белсенділік танытты. Ол Америка-Израиль мәдени қорына, Түсті адамдардың жетілуі үшін ұлттық қауымдастығына және нәсілдік теңдік конгресіне көмек көрсету үшін қайырымдылық концерттерінде өнер көрсетті. 1963 жылы ол Вашингтондағы Жұмыс және бостандық үшін науқанда ән шырқады. Сол жылы ол жаңадан қайта жаңартылған Президенттік бостандық медалін алды, ол "АҚШ-тың қауіпсіздігіне немесе ұлттық мүддесіне, әлемдік бейбітшілікке немесе мәдени немесе басқа да маңызды қоғамдық немесе жеке іс-әрекеттерге ерекше үлес қосқаны үшін" беріледі. Ол сондай-ақ "Snoopycat: The Adventures of Marian Anderson's Cat Snoopy" атты альбомын шығарды, онда оның сүйікті қара мысығы туралы қысқа әңгімелер мен әндері бар. Сол жылы Андерсон өзінің қоштасу турнесін аяқтады, содан кейін ол көпшілік алдында өнер көрсетуден бас тартты. Халықаралық тур 1964 жылдың 24 қазанында Конституция залында басталып, 1965 жылдың 18 сәуірінде Карнеги залында аяқталды. 1976 жылы Копланд Саратогада Филадельфия оркестрімен бірге өнер көрсетті. Оның жетістіктері көптеген марапаттармен, соның ішінде 1973 жылы Пенсильвания университеті хор клубының еңбегі үшін сыйлығымен, 1977 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бейбітшілік сыйлығы, Нью-Йорк қаласының Хендел медалі және Конгресс алтын медалі, 1978 жылы Кеннеди орталығының марапаттарымен, 1981 жылы Джордж Пибоди медалімен, 1986 жылы Ұлттық өнер медалімен және 1991 жылы Грэмми сыйлығымен танылды. 1980 жылы АҚШ қазынашылық департаменті оның портретімен жарты унциялық алтын естелік медальды басып шығарды. Төрт жылдан кейін ол Нью-Йорк қаласының Элеонора Рузвельт атындағы адам құқықтары сыйлығын алған алғашқы адам болды. Той жекеленген рәсіммен өтті, оны Американың методист шіркеуінің пасторы Рев. Джек Гренфелл өткізді және Рев. Гренфеллдің әйелі доктор Кларина Коффин Гренфелл оның "Күйеуім тұрмысқа шыққан әйелдер" кітабында "ішкі" оқиға деп аталатын әңгімесінде Мариан Андерсонды да қамтыды. Доктор Гренфеллдің айтуынша, той бастапқыда пасторлық үйінде өтуі керек еді, бірақ Беттелдегі Біріккен методист шіркеуінің ауласында нан сатуға байланысты, рәсім соңғы сәтте Беттелдегі Эльмвуд зиратының орналасқан жеріндегі Эльмвуд шіркеуіне көшірілді, бұл оқиғаның құпиялылығын сақтау үшін жасалды. Осы неке арқылы ол күйеуінің бұрынғы некесінен туған өгей ұлы Джеймс Фишерді алды, оның әйелі Ида Гулд ақ нәсілді әйел болған. 1940 жылы жұртшылықтың назарынан аулақ болуды көздеген Андерсон мен Фишер Нью-Йорк, Нью-Джерси және Коннектикут штаттары бойынша жан-жақты іздеуден кейін Коннектикут штатының Денбери қаласындағы фермада үш қабатты Виктория стиліндегі ферма үйін сатып алды. Ол жылдар бойында үйіне көптеген құрылыстар салды, оның ішінде әйелі үшін арнайы жобаланған акустикалық репетиция студиясы да бар. Бұл үй Андерсонның шамамен 50 жыл бойы тұрған үйі болып қалды. 1943 жылдан бастап ол Орфей Марианна фермасы деп атаған фермада тұрды. Ферма Джо Хилл Роудта, Денберидің батысындағы Милл Плейн бөлімінде орналасқан. Ол үш бөлмелі ферма үйін тұрғын үй ретінде салдырды, ал жеке бір бөлмелі құрылысты студия ретінде пайдаланды. 1996 жылы ферма Коннектикут бостандығы жолындағы 60 орынның бірі болып жарияланды. Студия Денбери қаласының орталығына Мариан Андерсон студиясы ретінде көшірілді. Қала тұрғыны ретінде Андерсон мүмкіндігінше қалыпты өмір сүргісі келді, мейрамханалар мен дүкендерде мәшһүр адам ретінде ерекше қарауды қабылдамайтын. Ол Денбери мемлекеттік жәрмеңкесіне барып, Рождестволық әшекейлерді жарықтандыру кешінде қалалық әкімшілікте ән шырқады. Ол Денбери орта мектебінде концерт берді, Денбери музыка орталығының кеңесіне кірді және Чарльз Айвс өнер орталығына және Денберидегі NAACP бөліміне қолдау көрсетті. 1992 жылы Андерсон Орегон штатының Портленд қаласындағы жүргізуші, куйеуі Джеймс ДеПреістің үйіне көшті. Ол 1993 жылдың 8 сәуірінде жүрек жеткіліксіздігінен 96 жасында қайтыс болды. Ол Пенсильвания штатының Коллингдейл қаласындағы Эден зиратына жерленді.

Мариан Андерсон сыйлығы

Мариан Андерсон сыйлығы 1943 жылы Андерсонның 1940 жылы Филадельфия қаласынан алған 25 000 долларлық Филадельфия сыйлығынан кейін құрылды. Андерсон сыйлық ақшасын жас әншілерді қолдау мақсатында ән байқауын ұйымдастыруға жұмсады. Сыйлық қоры бірте-бірте таусылып, 1976 жылы таратылды. 1990 жылы сыйлық қайта іске қосылды және жыл сайын 25 000 доллар мөлшерінде таратты. 1998 жылы Мариан Андерсон сыйлығының ақшалай сыйлығы гуманитарлық саласында көшбасшылық көрсететін, міндетті түрде әнші емес, белгілі бір өнер иесіне берілу үшін қайта құрылды.