Кіріспе

Американдық педагог және Малкольм Х-тің әйелі (1934–1997)

Бетти Шабазз (туған Бетти Дин Сандерс; 28 мамыр 1934/1936 – 23 маусым 1997), сондай-ақ Бетти Х ретінде танылған, американдық педагог және азаматтық құқықтар жақтасы болған. Ол Малкольм Х-ке үйленген.

Шабазз Мичиган штатының Детройт қаласында өсті, онда оның асырап алған ата-анасы оны нәсілшілдіктен көптеп қорғады. Ол Алабама штатындағы Таскеги институтына оқуға түсті, онда ол алғаш рет нәсілшілдікпен кездесті. Алабамадағы жағдайға наразы болған ол Нью-Йорк қаласына көшті, онда медбике болып жұмыс істеді. Сонда ол Малкольм Х-пен танысып, 1956 жылы Ислам Ұлтына қосылды. Жұбайлар 1958 жылы үйленді. 1964 жылы күйеуімен бірге Шабазз Ислам Ұлтынан шықты. Ол келесі жылы оның қанына құныққандардың қолынан қаза тапқанын көрді. Алты қызын өсіру жауапкершілігімен қалған Шабазз жоғары білім алып, Нью-Йорк штатының Бруклин қаласындағы Медгар Эверс колледжінде жұмыс істеді. 1995 жылы оның қызы Кубила Луис Фараханды өлтіруге сүмелек болған деген айыппен қамауға алынғаннан кейін, Шабазз он жасар немересі Малкольмды тәрбиелеуге алды. 1997 жылы ол оның пәтеріне өрт қойды. Шабазз ауыр күйіктерге ұшырады және үш аптадан кейін алған жарақатынан көз жұмды.

Ерте өмір

Бетти Дин Сандерс 1934 жылдың 28 мамырында немесе 1936 жылы Олли Мей Сандерс пен Шелман Сэндлин отбасында дүниеге келген. Сэндлин 21 жаста болса, Олли Мей Сандерс жасөспірім еді; бұл жұп некеде болған жоқ. Өмірі бойы Бетти Сандерс Детройт қаласында туғанын айтатын, бірақ ертеректегі құжаттар – оның жоғары мектеп және колледжке қабылданған құжаттары – оның туған жері ретінде Пайнхерст, Джорджияны көрсеткен. Грузия және Мичиган билігі оның туу туралы куәлігін таба алмады. Көптегендердің айтуынша, Олли Мей Сандерс Детройтте тәрбиелеп өсірген қызына қатыгездік көрсеткен. Бетти шамамен 11 жасқа келгенде, оны Лоренцо мен Хелен Маллой, белгілі кәсіпкер және оның әйелі, өздеріне балалыққа алды. Хелен Маллой Детройттегі үй шаруашылығы лигасының негіздеуші мүшесі болды, бұл афроамерикандық әйелдер тобы қара иелігіндегі бизнесті қолдау және қара жұмысшыларды жұмысқа алмауға тырысқан дүкендерді бойкоттау мақсатында науқандар ұйымдастырды. Ол сондай-ақ Ұлттық қара әйелдер кеңесі мен NAACP мүшесі болды. Маллойлар екеуі де жергілікті Бетел Африка методистік епископ шіркеуінің белсенді мүшелері еді. Қаралардың өзін-өзі қамтамасыз етуі туралы сабақтар бергеніне қарамастан, Маллойлар Сандерспен нәсілшілдік туралы ешқашан сөйлеспеді. 1995 жылы Шабаз былай деп жазды: «Расалық қатынастар талқыланбады және нәсілдік проблемалардың бар екенін мойндамау арқылы олардың өзінен өзі кешіп кетеді деп үміттенді. Расалық қатынастар туралы ашық сөйлейтін әркім бірден «бұзылған» деп есептелді». Дегенмен, оның бала кезінде – 1942 жылы Соджорнер Трют тұрғын үй кешені бөлінген кезде және келесі жылы Белл Айлде – болған екі нәсілдік тәртіпсіздік, Шабаз кейіннен «менің қалыптасу жылдарымның психологиялық негізі» деп атады.

Жас ересек жылдар

Орта мектепті бітіргеннен кейін Сандерс Детройттегі асыраушы ата-анасының үйін тастап, Алабамадағы тарихи афроамерикандық колледж – Тускеги институтында (қазіргі Тускеги университеті) оқуға кетті. Бұл институт Лоренцо Мэллойдың бітірген орны еді. Ол педагогикалық білім алып, мұғалім болуды жоспарлаған. Детройттен Алабамаға жолға шыққанда, асыраушы анасы вокзалда жылап тұрды. Шабаз кейін Мэллойдың бірдеңе дегісі келгенін, бірақ сөзі тіке болмағанын еске алды. Алабамаға келген соң, ол асыраушы анасының не айтқанын сезінді. "Пойыздан түскенде, оның не айтқысы келгенін түсіндім. Ол маған нәсілшілдік туралы он сөзден аспайтын нәрсе айтқысы келді". Сандерс оңтүстіктегі нәсілшілдікке мүлде дайын болмаған. Ол кампуста жүргенде ақ адамдармен қарым-қатынас жасаудан аулақ бола берді, бірақ Монтгомериге, ең жақын қалаға демалуға барған сайын, оның шыдамдылығы сыналып жатты. Қара студенттер дүкендегі барлық ақ адамдарға қызмет көрсетілгенге дейін күтуге мәжбүр болды, кейде оларға қызмет көрсетілмей де қойды. Ол Мэллойларға шағымданғанда, олар мәселені талқылаудан бас тартты. 1989 жылғы сұхбатта Шабаз олардың көзқарасын: "Тыныш отырсаң, бәрі өзінен-өзі кетеді" деп түйіндеді. Сандерстің оқуы оның күшейіп бара жатқан наразылығының салдарынан қиындыққа тап болды. Ол білім беруден медициналық білім алуға шешім қабылдады. Медициналық факультет деканы Лилиан Холланд Харви Сандерске Нью-Йорктегі Бруклин мемлекеттік колледжінің медициналық факультетінде Тускегимен байланысты бағдарламада оқуды ұсынды. Сандерс 1953 жылы асыраушы ата-анасының қарсылығына қарамастан Алабамадан Нью-Йоркке кетті. Нью-Йоркте Сандерс нәсілшілдіктің басқа бір түрімен кездесті. Монтефиоре ауруханасында, клиникалық тәжірибесін өткізгенде, қара нәсілді медбикелерге ақ нәсілді медбикелерге қарағанда нашар жұмыс тапсырылған. Кейде ақ нәсілді пациенттер қара нәсілді медбикелерге қатыгездікпен қарады. Нью-Йорктегі нәсілдік ахуал Алабамадағыдан жақсы болғанымен, Сандерс жиі Джим Кроу нәсілшілігін тек қана сыпайырақ көзқарасқа алмастырған жоқ па деп ойланды.

Ислам ұлысынан кету

1964 жылдың 8 наурызында Малкольм Х Ислам Ұлтынан шығатынын жариялады. Ол және Бетти Х, енді Бетти Шабаз деп танылатын, сүнни мұсылмандарына айналды.

Малкольм Х-тің өлтірілуі

1965 жылғы 21 ақпанда Манхэттендегі Аудубон залында Малкольм Х Африка-Америкалық ынтымақтастық ұйымының жиналысында сөйлей бастағанда, 400 адамдық көрермендер қатарында дүрлік туды. Малкольм Х және оның күзетшілері дүрліксіздікті тоқтатуға тырысқанда, бір адам алға жүгіріп, Малкольмды кеудесіне қысқартылған оқпанамен атты. Тағы екі адам сахнаға шабуылдап, Малкольм Х-ке 16 рет оқ атты. Шабаз қыздарымен бірге сахнаның жанында болды. Оқ атылған дыбысты естігенде, ол балаларын ұстап, орындықтың астына итеріп, денесімен қорғады. Оқ атылу тоқтаған соң, Шабаз күйеуіне қарай жүгіріп, жан сақтауға тырысты. Полиция қызметкерлері мен Малкольм Х-тің жақтастары оны жақын жердегі Колумбия Пресвитериан ауруханасына жеткізу үшін көтергішті пайдаланды, онда ол қайтыс болды деп жарияланды. Ашулы көрермендер кісі өлтірушінің бірін ұстап алып, сабап, сол жерде тұтқындады. Көзі куәгерлері тағы екі күдіктіні көрсетті. Үшеуі де Ислам Ұлтының мүшелері болып табылған, өмір бойына бас бостандығынан айырылды.

Бірден кейін

Шабазз Малкольм Х-тің қазасынан кейін апталар бойы ұйықтамай қиналды. Ол күйеуінің өлімін қайта-қайта көретін қорқынышты түстерге тап болды. Сондай-ақ, өзін және отбасын қалай асырайтыны туралы алаңдады. «Малькольм Х өмірбаянының» жарық көргені көмектесті, себебі Шабазз авторлық құқықтың жартысын алды. (Малькольм Х-ке кітап жазуға көмектескен Алекс Хейли қалған жартысын алды. Оның «Тарту» атты бестселлер кітабы жарық көргеннен кейін Хейли авторлық құқықтың өзінің үлесін Шабаззға берді.) Актер және қоғамдық белсенді Руби Ди және Хуанита Пуатье (1965 жылға дейін Сидни Пуатьеге үйленген) Шабазз отбасы үшін үй сатып алу және білім беру шығындарын жабу үшін «Қайғылы аналар комитетін» құрды. Комитет бірқатар қайырымдылық концерттерін өткізіп, 17 000 доллар жинады. Олар Нью-Йорк штатының Маунт-Вернон қаласында конгрессмен Белла Абзугтан екі отбасылық үлкен үй сатып алды. Кері көріп қарағанда, Шабазз күйеуінің қазасының нәтижесінде өзін оқшаулауды «шындыққа келмейтін шешім» деп санағанын айтты. Алайда, күйеуінің өліміне байланысты үмітін жоғалту әлемге ешқандай пайда әкелмейтінін түсінді. «Балалардың өсіп-дамуы үшін оқшауланған орта жасау мүмкін емес. Адамның белгілі бір деңгейде және белгілі бір уақытта қоғаммен араласуы қажет». 1992 жылғы оқиғаны еске түсіріп, Шабазз былай деп жазды:

Малкольм қаза болғаннан кейін көп ұзамай Меккеге хаж жасау үшін бармасам, бүгін қайда болар едім, шынымен білмеймін. Міне, соның арқасында мен қайта дұрыс жолға түстім. Меккеге барып, хаж жасау мен үшін өте пайдалы болды, себебі ол мені жақсы көріп, қолдаған, менің өмірімді жаңадан бастау үшін дұға еткен әлемдегі барлық адамдарды ойлануға мәжбүр етті. Мен өзімді және отбасымды қиратуға тырысқан адамдарға назар аудармай қалдым. Шабазз Меккеден бір ізбасар берген жаңа есіммен, Бахия (мағынасы «әдемі және сәулелі») қайтып келді.

Отбасын тәрбиелеу

Алты баланы өзі тәрбиелеу Шабазды шаршатып жіберді. Оларды қамтамасыз ету де қиын болды. Шабаздың «Малькольм Х өмірбаянынан» түскен авторлық гонорарының үлесі жылдық жалақыға тең болды. 1966 жылы ол «Автобиография» кітабының кино құқықтарын кинорежиссер Марвин Уортқа сатты. Ол Малькольм Х-тің сөздерін жариялауға рұқсат берді, бұл оған қосымша табыс әкелді. Қыздары балабақшаға қабылданғанда, Шабаз балабақшаның ата-аналар ұйымына белсенді мүше болып қосылды, ол ұйымды өте ұнатып, кейіннен оны басқару үшін науқан бастады. Біраз уақыттан соң ол мектеп басқармасында ата-аналардың өкілі болды. Бірнеше жыл өткен соң ол Вестчестер балабақшалар кеңесінің президенті болды. Шабаз колледждер мен университеттерде лекция оқуға келісе бастады. Ол көбінесе Малькольм Х-тің қара нәсілшіл философиясы туралы, сондай-ақ әйел және ана ретіндегі өзінің рөлі туралы айтты. Шабаз күйеуінің бұқаралық ақпарат құралдарында бейнеленген кейбір образдарының дұрыс еместігін сезінді. «Олар оны зорлық-зомбылыққа бейім, ақтарды жек көретін адам ретінде көрсетуге тырысты», - деді ол. «Ол сезімтал, өте түсінікті адам еді, әрине, кейбір ақтардың мінез-құлқына наразы болды. Оның нақты негіздемелерге құрылған жоспары болды».

Жоғары білім беру

1969 жылдың соңында Шабаз медбике болып жұмыстан кеткен кезде аяқтай алмаған білім беру мамандығын аяқтау үшін Джерси-Сити мемлекеттік колледжіне (қазіргі Нью-Джерси-Сити университеті) түсті. Ол бакалавриатты бір жылда бітіріп, денсаулық сақтау басқаруы бойынша магистр дәрежесін алуға шешім қабылдады. 1972 жылы Шабаз Массачусетс Амхерст университетіне жоғары білім беруді басқару және оқу бағдарламаларын жасау саласындағы докторлық диссертациясын (Ed.D.) қорғау үшін түсті. Келесі үш жыл бойы ол әр дүйсенбі күні таңертең Маунт-Верноннан Амхерстқа, Массачусетс штатына жүріп, сәрсенбі кешке үйіне оралып қайтты. 1975 жылдың шілде айында ол диссертациясын сәтті қорғап, доктор ғылымының дәрежесін алды. Шабаз 1974 жылдың сәуір айында Delta Sigma Theta ұйымының Нью-Йорк түлектері бөліміне қосылды.

Медгар Эверс колледжі

1976 жылдың қаңтарында Шабаз Нью-Йорктің Медгар Эверс колледжінде медбикелікке қатысты денсаулық сақтау ғылымдарының доценті болды. Медгар Эверс колледжінің студенттерінің 90 пайызы қара нәсілді, олардың көп бөлігі жұмысшы топтан шыққан, ал орташа жасы 26-ға жуық болды. Факультеттің көп бөлігі қара нәсілді әйелдерден тұрды, студенттердің 75 пайызы әйелдер еді, олардың үштен екісі аналар болатын. Осы ерекшеліктер Медгар Эверс колледжін Шабаз үшін тартымды етті. 1980 жылға қарай Шабаз денсаулық сақтау ғылымдары бөлімін басқарды, ал колледж президенті оның оқытушылық қызметтен гөрі әкімшілік қызметте тиімдірек болатынын шешті. Ол институционалдық даму директоры лауазымына көтерілді. Жаңа лауазымында ол колледжге қаржы жинау және дамыту ісіне белсенді түрде атсалысты. Бір жыл өткен соң оған тұрақты міндеттеме берілді. 1984 жылы Шабазға Институционалдық даму және қоғамдық істер директоры деген жаңа лауазым берілді; ол өмірінің соңына дейін осы лауазымда қызмет етті.

Еріктілік қызметі

1970 және 1980 жылдары Шабаз ерікті қызметін жалғастырды. 1975 жылы президент Форд оны Америка революциясының екі жүз жылдық кеңесіне мүшелік етуге шақырды. Шабаз АҚШ Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер министрлігінің отбасылық жоспарлау жөніндегі консультативтік комитетінде жұмыс істеді. 1984 жылы ол Нью-Йорктегі Ұлттық қара нәсілді әйелдер кеңесінің съезіне төрағалық етті. Шабаз NAACP және Ұлттық қалалық лигада белсенділік танытып, The Links ұйымының мүшесі болды. 1990 жылы Нельсон және Винни Мандела Гарлемге келгенде, Шабазға Винни Манделаны таныстыру сұралды. Шабаз Медгар Эверстің жесірі Мюрли Эверс Уильямспен және Мартин Лютер Кингтің жесірі Корета Скотт Кингпен дос болды. Олардың ортақ тәжірибесі – белсенді күйеулерін жас кезінде жоғалтып, балаларын жалғыз ана ретінде тәрбиелеу болды. Баспасөз бұл үшеуді көптеген бірлескен іс-шараларда «Қозғалыс жесірлері» деп атады. Эверс Уильямс пен Кинг Медгар Эверс колледжіне жиі қонаққа келді, ал Шабаз кейде Атлантадағы Кинг орталығына барып тұрды. Шабаз туралы жазған Эверс Уильямс оны «сөздің ең жақсы мағынасындағы еркін рух» деп сипаттады. Ол күлгенде, өте әдемі болып көрінер еді, ал күлімдегенде, бөлме жарықтанатын».

Луис Фарахан

Көп жылдар бойы Шабаз Ислам Ұлтына, әсіресе Луи Фарраханға күйеуін өлтірудегі рөлі үшін наразылық білдірді. Фаррахан 1993 жылғы сөйлеуінде бұл өлтіруді мақтағандай болды: «Малкольм сендердің сатқындарың болды ма, әлде біздің? Егер біз оны ел сатқынына қатысты қарым-қатынас жасағандай өңдесек, онда бұл сіздердің ісіңіз неге?» Ұлт сатқындықпен, қылмыскерлікпен және адалсыздықпен күресуге тиіс. 1994 жылы Гейб Прессман Шабаздан Фарраханның Малкольм Х-тің өліміне «қатысы бар ма» деп сұрады. Ол: «Әрине, иә. Ешкім оны жасырған жоқ. Бұл – құрметтің белгісі болды. Барлығы осы туралы әңгімеледі, иә». Фаррахан бұл айыптауларды жоққа шығарып, «Мен Малкольмнің өліміне ешқандай қатысым жоқ» деді, бірақ ол «Малкольмнің өлтірілуіне жағдай жасаған атмосфераны құрдым» деді. Фаррахан Кубиланың қорғанына тұрып, оның кінәлі емес екенін және сотталмаса екенін тіледі, бұл Шабаз отбасын таң қалдырды. Сол мамыр айында Бетти Шабазз бен Фаррахан Кубиланың заңдық қорғанысына ақша жинау мақсатындағы қоғамдық шара кезінде Аполлон театры сахнасында қол алысты. Кейбіреулер бұл кешті екеуінің татуласуы деп жариялады, ал басқалары Шабаз қызын қорғау үшін барлық қажетті шараларды жасады деп ойлады. Дегенмен, сол кеште шамамен 250 000 доллар жиналды. Осыдан кейін Шабаз Фарраханмен салқын қарым-қатынаста болды, бірақ ол қазан айында оның Миллион ер адам науқанында сөйлеуге келісті. Кубила талқылауға қатысты айыптаулар бойынша келісімге келді, онда ол өзінің кінәсіздігін сақтап, әрекеттері үшін жауапкершілікті мойындады. Оның емделу барысында Кубиланың он жасар ұлы Малкольм Нью-Йорк штатының Йонкерс қаласындағы Шабаздың пәтеріне жіберілді.

Өлім

1997 жылы 1 маусымда оның 12 жасар немересі Малкольм Шабазз пәтерінде өрт шығарды. Шабазз денесінің 80 пайызы күйіп, үш апта бойы Нью-Йорк штатының Бронкс ауданындағы Джейкоби медициналық орталығында жансақтау бөлімінде жатты. Дәрігерлер оның зақымдалған терісін қалпына келтіріп, өмірін сақтап қалу үшін күрескен кезде ол бес тері алмастыру операциясын жасады. Шабазз 1997 жылы 23 маусымда алған жарақаттарынан көз жұмды. Малкольм Шабазз қастандық жасағаны және өрт сөндірмегені үшін 18 айға жасөсперімдерге арналған түзету мекемесіне сотталды. Нью-Йорктегі Риверсайд шіркеуінде Шабаззға арналған еске алу рәсіміне 2000-нан астам адам қатысты. Іс-шараға Коретта Скотт Кинг, Мирли Эверс Уильямс, ақын Майя Анжелу, актер-белсенділер Осси Дэвис және Руби Ди, Нью-Йорк штатының губернаторы Джордж Патаки, сондай-ақ Нью-Йорк қаласының төрт мэрі – Абрахам Бим, Эд Кох, Дэвид Динкинс және Руди Джулиани қатысты. АҚШ Еңбек министрі Алексис Герман президент Билл Клинтонның құрметін білдіретін сөзді жеткізді. Шабазздың қазасынан кейін азаматтық құқықтар қозғалысының желідесі Джесси Джексон: "Ол ешқашан көмектесуді тоқтатпады және ешқашан ашуланбады. Ол бүгін үміт пен жаңарудың символы ретінде есте қалды" деді. Шабазздың жаназасы Нью-Йорктегі Ислам мәдени орталығында өтті. Оның аза тұру рәсімі Гарлемдегі Unity Funeral Home-да өтті, бұл жер 32 жыл бұрын Малкольм Х-тың аза тұру рәсімі өткен орын болатын. Шабазз күйеуі Ел Хадж Малик Ел Шабазз (Малькольм Х) қабірінің жанына, Нью-Йорктегі Хартсдейлдегі Фернклиф зиратында жерленді.

Ескерткіштер

1997 жылдың соңында Қоғамдық денсаулық сақтау желісі Нью-Йорктегі Бруклиндегі клиникаларының бірін Шабазздың құрметіне Доктор Бетти Шабаз атындағы денсаулық орталығы деп атады. 1998 жылы Чикаго қаласында (Иллинойс штаты) Бетти Шабазз Халықаралық чартер мектебі құрылды және оның құрметіне аталды. 2005 жылы Колумбия университеті Малкольм Х және доктор Бетти Шабаз ескерткіш-білім беру орталығын ашуды жариялады. Ескерткіш Малкольм Х қаны қуырылған Аудубон залында орналасқан. 2012 жылдың наурызында Нью-Йорк қаласы Батыс 165-ші көшесінің бұрышындағы Бродвейді, Аудубон залының алдындағы бұрышты Бетти Шабазз жолы деп атады.

Кино мен теледидардағы суреттер

Шабаз 2013 жылғы "Бетти және Коретта" телефильмінің кейіпкері болды, онда оны Мэри Джей Блайдж сомдады. Анжела Бассетт оны 1992 жылғы "Малькольм Х" фильмінде және 1995 жылғы "Пантера" фильмінде, алайда бұл рөл шамалы көрінді. Мартин Лютер Кинг және Корретта Скотт Кингтің қызы Йоланда Кинг 1981 жылғы "Пайғамбардың өлімі" телефильмінде Шабаз рөлін ойнады, ал 2001 жылғы "Али" фильмінде Виктория Диллард оны бейнеледі. Хоакина Калуканго оны 2020 жылғы "Майамидегі бір түн" фильмінде Кингсли Бен Адирмен бірге Малькольм Х рөлінде сомдады. Шабазды 2019 жылғы "Харлемнің құдасы" телесериалының екінші маусымында Грейс Портер ойнады.

Пайдаланылған әдебиеттер

Бастапқыда Essence журналында 1983 жылғы қараша айында жарияланған.