Кіріспе
Канаданың 23-ші генерал-губернаторы Жанна Матильда Сове (26 сәуір 1922 – 26 қаңтар 1993) – канадалық саясаткер және журналист, Канада тарихындағы бірінші әйел және бүгінгі күнге дейін жалғыз ғана Палата спикері (1980–1984) және Канаданың бірінші әйел генерал-губернаторы (1984–1990) қызметін атқарған тұлға. Сове Саскачеван провинциясының Пруд'омме қаласында дүниеге келді, ал журналист болып жұмыс істемес бұрын Оттава және Париж қалаларында білім алды. Ол бұрын Канада телерадиокорпорациясында (CBC) журналист болып жұмыс істеді. 1972 жылы ол Халық палатасына сайланды, содан кейін 1980 жылға дейін Корольдік министр ретінде қызмет етті, одан кейін спикер болды. 1984 жылы Канада премьер-министрі Пьер Эллиот Трюдоның ұсынысымен, Елизавета II оны Канада конфедерациясынан бері 23-ші генерал-губернатор етіп тағайындады, ол Эдвард Шрейерді вице-король ретінде алмастырды және 1990 жылға дейін осы лауазымды атқарды, содан кейін оны Рей Хнатышин алмастырды. Ол Канаданың генерал-губернаторы қызметін атқарған алғашқы әйел болды. Оның Корольдің өкілі ретіндегі тағайындалуы бастапқыда және жалпы алғанда қолдау тапса да, Сове вице-король ретінде қызмет еткен кезеңінде кеңсе төңірегіндегі қауіпсіздікті күшейту және монархияға қарсы көзқарасы салдарынан кейбір дау-дамайлар тудырды. 1972 жылдың 27 қарашасында Сове Канаданың Корольдік кеңесіне ант берді. Кейін ол 1993 жылдың 26 қаңтарында Ходжкин лимфомасынан қайтыс болғанға дейін Сове қорын құрып, онымен жұмыс істеді. Рингет спортының ірі ұлттық жарысы – Канада рингет чемпионатының ең бағалы кубогы оның құрметіне аталған. Бастапқыда Жанна Сове кубогы деп аталған, ол қайтыс болғаннан кейін Жанна Сове естелік кубогы деп өзгертілді.
Jeanne Mathilde Sauvé (; April 26, 1922 – January 26, 1993) was a Canadian politician and journalist who served as the first and to date only female Speaker of the House (19801984) and as the first female Governor General of Canada (19841990). Sauvé was born in Prud'homme, Saskatchewan, and educated in Ottawa and Paris, prior to working as a journalist for the Canadian Broadcasting Corporation (CBC). She was then elected to the House of Commons in 1972, whereafter she served as a minister of the Crown until 1980, when she became the Speaker. She was in 1984 appointed by Queen Elizabeth II as the 23rd governor general since Canadian Confederation, on the recommendation of Prime Minister of Canada Pierre Trudeau, to replace Edward Schreyer as vicereine, and she occupied the post until succeeded by Ray Hnatyshyn in 1990. She was the first woman to serve as Canada's governor general and, while her appointment as the Queen's representative was initially and generally welcomed, Sauvé caused some controversy during her time as vicereine, mostly due to increased security around the office, as well as an anti monarchist attitude towards the position. On November 27, 1972, Sauvé was sworn into the Queen's Privy Council for Canada. She subsequently founded and worked with the Sauvé Foundation until her death, caused by Hodgkin's lymphoma, on January 26, 1993. The highest trophy for the Canadian Ringette Championships, the major national competition for the sport of ringette, is named in her honour. Initially called the Jeanne Sauvé Cup, it was post humously renamed the Jeanne Sauvé Memorial Cup.
Балалық шағы, жастық шағы және алғашқы мансабы
Сауве Франсаскои қауымдастығындағы Пруд’ом қаласында Чарльз Альберт Бенуа мен Анна Вайлант отбасында дүниеге келді. Үш жыл өткен соң олар Оттаваға көшіп келді, онда олардың отбасы бұрын тұрған. Оттавада әкесі оны Канада Парламенті төбесіндегі Канаданың алғашқы әйел депутаты (MP) Агнес Макфейлдің қола бюстін көруге алып барды. Сауве Оттавадағы Нотр-Дам-дю-Розаир монастырында оқыды, бірінші курста сынып жетекшісі атанды және білімін Оттава университетінде жалғастырды, оқу ақысын төлеу үшін Канада үкіметінде аудармашы болып жұмыс істеді. Сонымен қатар, Сауве студенттік және саяси істерге белсенді түрде қатысты; 20 жасында ол 1942 жылы Монреальға көшуіне себеп болған Жас католик студенттер тобының ұлттық президенті болды. Бірінші радио бағдарламасы «Фемина» сәтті болғаннан кейін, Сауве CBC теледидарына ауысты және ағылшын және француз тілдерінде радио мен теледидарда саяси тақырыптарды жабуға күшін жұмсады. Ұзақ уақыттан кейін ол өзіне назар аударды және досы Жерар Пеллетье оны «Les Idées en Marche» даулы телешоуына панель мүшесі ретінде жиі шақырып, сол арқылы өзінің солшыл саяси идеологиясын көрсетті. Сауветің саяси журналистика мен пікір білдірудің дәстүрлі түрде ерлер әлеміне енуі ерекше жағдай болды, бірақ ол оны қабылдауға қол жеткізді, тіпті өзінің «Пікірлер» атты телешоуына ие болды, ол «жасөспірімдердің жыныстық қатынасы, ата-ана билігі және студенттік тәртіп сияқты тыйым салынған тақырыптарды» қамтыды. 1956 жылдан 1963 жылға дейін эфирде болған бұл шоу «Жаннаны танымал етті». Алайда, Сауве күйеуінің патшалық министр болып тағайындалуына байланысты жағымсыз назарға ілікті; «The Globe and Mail» газетіндегі прогрессивті консерватор депутаты Луи Джозеф Пиджон министрдің әйеліне «CBC-ден үлкен сомалар» төленгеніне алаңдаушылық білдірді, бұл жағдайды «ұят пен жанжал» деп сипаттады. Сауве екі жылдан кейін қайтадан сайлауға түсіп, Ахунсик округін жеңіп алды және 1975 жылға дейін қоршаған ортаны қорғау портфелі берілді, содан кейін ол байланыс министрі болып тағайындалды. 1979 жылғы сайлауда Сауве Лаваль-де-Рапид округінде жеңіске жетті, бірақ либералдар прогрессивті консервативті партияға парламенттегі көпшілігін жоғалтты; осылайша ол министрлік лауазымын жоғалтты. Ол 1980 жылғы федералды сайлаудан кейін өзінің округінің депутаты болып қалды, онда либералдар көпшілікке оралды.
Төменгі палатаның спикері
Трюдо 32-ші Канада Парламентінің премьер-министрі лауазымына оралды және Сауведі Төменгі палатаның спикері ретінде таңдады. Ол Палатаның алғашқы әйел спикері болды. Спикер ретіндегі бастапқы күндерінде Сауве депутаттардың есімдерімен немесе олар өкілдік ететін сайлау округтерімен жиі қателіктер жасады – бірде премьер-министрді «оппозиция басшысы» деп атады, – және кейде процедуралық шешімдерді дұрыс қабылдамады, бұл депутаттардың оған көбірек тіл тигізуіне әкелді. Бұған қоса, Жаңа демократиялық партияның 32 депутаты Сауве тарапынан бейтараптық танытпағанын айтып, наразылық білдіріп палатадан шығып кетті. Олардың пікірінше, Сауве либералды партияның депутаттарына басқа партиялардың депутаттарына қарағанда көбірек сұрақтар қоюға рұқсат берді. CBC телеарнасына берген сұхбатында Сауве Жаңа демократиялық партия мүшелерінің либералдарға екі-үш күн ішінде көбірек сұрақтар қойылуы мүмкін дегені дұрыс болуы мүмкін екенін мойындады, бірақ жалпы алғанда, әр партия тең мүмкіндік алды. Сондай-ақ, депутаттар жақында палатаға орнатылған телекамераларға көрсету үшін әдейіленіп әрекет еткен деген болжамдар да айтылды. Ол сонымен қатар конституция бойынша пікірталастарды, кешіктіру тактикасын (филибустерлерді) және көптеген процедуралық мәселелерді, сондай-ақ ұсынылып отырған Энергия қауіпсіздігі заңы туралы талқылауларды жүргізді. Оған қарсы оппозиция екі апталық дабыл шалу эпизодымен аяқталған қарсы науқан ұйымдастырды, ол консерваторлардың парламенттік дисиплиналық инспекторының оппозиция дауыс беруге дайын екенін көрсету үшін Төменгі палатаға келмеуінен туындады. Үкімет тарапынан тосқауылды бұзу үшін араласуға қысым көрсетілгеніне қарамастан, Сауве тараптардың мәселені келіссөздер арқылы өздері шешуі керек екенін мәлімдеді.
Канаданың генерал-губернаторы
Сауве Канада тарихындағы алғашқы әйел генерал-губернатор болды және бұрынғы және сол кездегі барлық Ұлт Достастығы елдері арасында Эльмира Минита Гордоннан кейін осындай қызметке ие болған екінші әйел болды, ол 1981 жылы Белиз генерал-губернаторы болып тағайындалған еді.
Бас губернатор ретінде
1983 жылдың желтоқсанында Канада Премьер-министрінің кеңсесі Трюдоның Сауве кандидатурасын Елизавета II-ге Эдуард Шрейердің орнын Королеваның өкілі ретінде кім алмастыру керектігі жөнінде ұсынғанын жариялады. Ұлттық БАҚ бұл ұсынысты көбінесе жақсы қабылдады, Сауведің әдемілігі, мәдениеті және екі тілділігі осындай лауазым үшін пайдалы деп есептелді, вице-корольден күтілетіндей, оның бейтараптығын сақтау қабілетіне қатысты болжамдарға қарамастан. Алайда, келесі жылдың 15 қаңтарында Сауве депутаттық өкілдіктен, содан кейін спикерліктен кетіп, екі күннен кейін ауруханаға түсті; бұл қатерлі ісікке байланысты деген әңгіме тарады, бірақ ресми мәлімдемеде оның тыныс алу жолдарына жұққан вирусты жұқтырғаны, және антибиотиктерге аллергиясы салдарынан жағдайы нашарлағаны айтылды. Дегенмен, Елизавета II патшалық қолхат бойынша және Канаданың Ұлы мөрімен 1984 жылдың 28 қаңтарында Трюдоның ұсынысымен Саувені өзінің өкілі етіп тағайындады. Бірақ ол ауруханада жатып, денсаулығы нашарлай берді, бұл әріптестерін оның қайтыс болатынына сендірді, ал Канада баспасөзі мен CBC алдын ала некрологтар дайындады. Сауве вице-король ретіндегі қызметін жастар мен әлемдік бейбітшілік мәселелерін, сондай-ақ ұлттық бірлікті нығайтуға бағыттайтынын дереу мәлімдеді. Бас губернатор Министрлер кабинетінің құжаттарымен танысып, премьер-министрлермен әр екі апта сайын кездесті. Ол осы тұлғалармен арақатынасы туралы ашық айтпады, бірақ Сауве мен Брайан Малрони арасында шиеленіс болды, оны 1984 жылы бас министр етіп тағайындаған. Сауве Малронидің кеңсесінің мәртебесін президенттік атрибуттармен және аурамен көтеруіне наразы болды деп болжам жасалды, мысалы, ол Квебек қаласына келгенде американдық президент Рональд Рейганды "Шамрок саммиті" деп аталған шарада жеке қарсы алуын талап етті. Бұл әрекет БАҚ-та Саувеге қарсы наразылық ретінде қабылдады, өйткені мемлекет басшысының тікелей өкілі ретінде ол Канадаға келген басқа мемлекет басшысын қарсы алуға тиіс болған. Алайда ол корольдік отбасының мүшелерін, соның ішінде Королева мен оның күйеуі, Эдинбург герцогы Филиппті; Королева Ана Елизаветаны; және Йорк герцогы мен герцогинясын қарсы алды. Принц Эдуард 1988 жылдың 4 маусымында Ридо-Холлда Саувемен кездесіп, генерал-губернаторға корольдық патент хаттарын табыс етті, бұл федералды вице-корольге Канададағы геральдикалық қарулар беруде Королеваның өкілеттіктерін жүзеге асыруға мүмкіндік берді, нәтижесінде Канада геральдикалық басқармасы құрылды, оның алғашқы басшысы Сауве болды. Сауве қарсы алған шетелдік қонақтардың арасында Швеция королі Карл XVI Густав, Нидерланды королевасы Беатрикс, Иордания королі Хусейн, Папа Иоанн Павел II, Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Хавьер Перес де Куэльяр, Франция президенті Франсуа Миттеран, Қытай президенті Ли Сяньнян, Румыния президенті Николае Чаушеску, Ана Тереза және, ақырында, президент Рейган болды. Бұл сапарлардың бірқатары Сауве Италия, Ватикан, Қытай Халық Республикасы, Таиланд, Франция, Уругвай және Бразилияда Королеваның атынан сапарға шыққанда қайталанды. Сондай-ақ, 1986 жылы Сауве "Канада халқы" атынан Нансен медалін қабылдады және екі жылдан кейін Калгариде (Альберта) XV қысқы Олимпиада ойындарын ашты. Бірақ, оның ең ұнатқан шараларының бірі Оттава Boys & Girls Club және оның француз тіліндегі әріптесі, Patro d'Ottawa үшін жыл сайынғы Рождестволық кеш болды; балалар Ридо залына Санта Клаусты көріп, шатыр бөлмесінде түскі асқа қатысты. Сауве осы ерекше оқиғаны тойлау үшін жеке қонақжайлық танытып, қағаздан жасалған шапқыншы киіп жүрді. Иронияға орай, Сауведің Мулрониге қатысты протоколдағы орны туралы болжамдар сияқты, генерал-губернатордың өзі де лауазымын дәстүрлі орнынан жоғары көтеруде айыпталды; ол вице-корольдік лауазымның президенттікке айналуы үшін сынға ұшырады, сол кездегі сарапшылар ол "Республикалық зал" иеленді деп айтты. Мысалы, Сауве қызметкерлерінің Саскачеванның вице-губернаторы Фредерик Джонсонның Регинадағы Үкімет үйінде кешкі асқа қонақ болуға арналған жоспарларына араласқаны белгілі болды. Бұдан басқа, муниципалды іс-шараларды ұйымдастырушыларға Патшалық әнұранын ән айтуға рұқсат етілмейтіндігі және Королеваға адал тосттың Саувеге тостпен ауыстырылуы керектігі айтылды, олардың барлығы прецедентпен ғана емес, сонымен қатар далалық сезімталдыққа да әсер етті. 1989 жылы Рождествода вице-король ретінде соңғы сөзінде Сауведің кейбір сөздері Мич көлі келісімінің сәтсіздігі туралы жасырын ескерту ретінде қабылдады және ол осы күдікті бейтараптық бұзушылығы үшін сынға ұшырады. Сол кездегі Ньюфаундленд премьер-министрі Клайд Уэллс бұл "Корольдің осылай саяси мәселелерге араласуы жөн емес" деді, ал Батыс Онтарио университетінің құқық профессоры Билл Доусон Сауведің "келісім" деген сөзді қолдануын "ақылсыздық" деп сипаттады. Бұл мәселеде Сауве мен Королева келісті; Елизавета II де 1987 жылдың 22 және 23 қазанында келісімді жеке қолдауын жариялап, оның қарсыластарынан сынға ұшырады. Алайда Сауве әрқашан ол Канаданың бірлігі туралы жалпы айтқанын, Мич көлі келісімі туралы емес, немесе оның айналасындағы пікірталас тараптары туралы емес екенін мәлімдеді.