Кіріспе

Повестегі оқиғалардың себеп-салдар тізбегі. Сурет - оқиғаның негізгі оқиғаларының себеп-салдар тізбегі. Америкалық ғылыми-фантастика жазушысы Ансен Дибеллдің айтуынша, повесте маңызды нәрселерді, оқиғаның салдарына әкелетін нәрселерді көрсетеді. "Сюжет" термині жазушының сюжет құруын (оқиғаларды ойлап табу және реттеу) немесе кейіпкердің оқиғадағы болашақ әрекеттерін жоспарлауын білдіретін етістік ретінде де қолданылуы мүмкін. Дегенмен, күнделікті қолданыста "сюжет" термині (мысалы, "фильм сюжеті") нақты себеп-салдар тізбегін емес, оқиғаның қысқаша мазмұнын немесе синопсисін білдіруі мүмкін. Ол тіпті бүкіл повестің өзін де білдіруі мүмкін.

Анықтама

XX ғасырдың басындағы ағылшын жазушысы Э.М. Форстер сюжетті оқиғалар арасындағы себеп-салдар қатынасы деп түсіндірді. Форстердің сөзімен айтқанда, "Патша өлді, содан кейін патшайым өлді" – бұл оқиға, ал "Патша өлді, содан кейін патшайым қайғыдан өлді" – бұл сюжет. CSULB-дегі Тери Шаффер Ямада, ф.д., сюжетте басқа оқиғалармен тікелей байланысы жоқ, жай ғана есте қалатын көріністердің болмайтынын, тек "ертегінің маңызын қозғайтын негізгі оқиғалардың" ғана болатынын айтады. Мысалы, 1997 жылғы "Титаник" фильмінде Роза кеменің алдыңғы бөлігіндегі қоршауға шығып, қолын қанаттай жайып тұрған көрініс есте қалады, бірақ ол басқа оқиғаларға тікелей әсер етпейді, сондықтан оны сюжеттің бір бөлігі деп санамауға болады. Сюжетке қатысы жоқ, бірақ есте қалатын көрініске тағы бір мысал – 1980 жылғы "Империяның кері шабуылы" фильмінде Хан Солоның карбонитке тоңдырылуы. Шкловский Лоуренс Стерннің "Тристрам Шэнди" романын таныс емес аңыздың (фабула) мысалы ретінде келтіреді. Стерн уақытты өзгерту, ойша қабысу және себеп-салдар байланысын бұзу (мысалы, нәтижені себебінен бұрын көрсету) арқылы оқырманның (таныс) оқиғаны қайта құрастыруын қиындатады. Осының нәтижесінде, сюжет фабуланы "жаңаша сезіндіреді".

Құрылымы мен өңдеуі

Драмалық құрылым – әңгіменің қалай бөлінетіні және оның қалай құрылатыны туралы философия. Бұл этникалық топқа, аймаққа және уақыт кезеңіне қарай өзгеріп отыруы мүмкін. Осы принциптер кітаптарға, пьесаларға және фильмдерге де қолданылады. Әңгіме құрылымын зерттеген философтар мен сыншылар қатарында Аристотель, Гораций, Элий Донат, Густав Фрейтаг, Кеннет Торп Роу, Лайош Эгри, Сид Филд және тағы басқалар бар. Кейбір әңгімелердің бастауына авторды табу мүмкін емес, мысалы, Таъзие. Сценарийді сату мақсатымен, көбінесе сюжеттік құрылым "третмент" деп аталатын түріне келтіріледі. Бұл жергілікті ерекшеліктерге байланысты өзгеруі мүмкін, бірақ Еуропа мен еуропалық диаспора үшін үш актты құрылым жиі қолданылады. Осы құрылымның негізгі бөліктері – басталқы жағдай, қақтығыс және шешім. Акттар екі сюжеттік нүкте немесе бұрылыс нүктесі арқылы байланысады, бірінші бұрылыс нүктесі I актіні II актімен, ал екіншісі II актіні III актімен байланыстырады. Үш актты құрылым тұжырымын американдық сценарист Сид Филд жасаған, ол фильмді талдау үшін сюжеттік құрылымды осы үш бөліктен тұратын түрде сипаттаған. Сонымен қатар, АҚШ, Ұлыбритания, Канада, Жаңа Зеландия және Австралияда кітапты сату үшін сюжеттік құрылым көбінесе синопсис түрінде ұсынылады. Сюжеттік құрылым жанрға немесе қолданылған драмалық құрылымға байланысты әртүрлі болуы мүмкін.

Аристотель

Көптеген ғалымдар Аристотельдің "Поэтика" еңбегінен бастап (б.з.д. 335 ж.) драмалық құрылымды талдады. Аристотель өзінің трагедиялар туралы "Поэтика" атты еңбегінде пьеса бір толық оқиғаны бейнелеуі керек деген ойды айтты. "Толық – дегеніміз бастауы, ортасы және соңы бар нәрсе" (1450б27). Ол пьесаны екі бөлікке бөлді: даму және түйін. Пікірін дәлелдеу үшін ол негізінен Софоклдың шығармаларын пайдаланды. Екі түрлі көрініс ерекше қызығушылық тудырады: жағдайдың өзгеруі, ол оқиғаны жаңа бағытқа бұрады, және жаңалық ашу, яғни басты кейіпкердің маңызды жағдайды түсінуі. Жағдайдың өзгеруі бұрынғы оқиғаның қажетті және ықтимал салдары болуы керек, яғни сюжеттік бұрылыстарды дұрыс дайындау қажет. Ол кейіпкерге бағытталған сюжеттерге қарсы болды, айта келе: «Сюжеттің бірлігі, кейбір адамдар ойлайтындай, бір адамның өмірінен тұрмайды». Ол эпизодтық сюжеттерге де қарсы болды. Оның пікірінше, пьесаның мәні – жаңалық ашу, ал пьесаның әрекеті аяушылық, қорқыныш және қайғы-қасірет арқылы нығайтылатын моральдық сабақ беруі керек. Эмоцияларды кейіпкерлер емес, көрініс тудыруы тиіс. Сахна «Пролог, Эпизод, Экзод» және хорлық бөліктерге – «Парод» пен «Стасимонға» бөлінуі керек. Кейінгі ойшылдардан айырмашылығы, ол пьесаның негізгі мәні – моральдық құндылықтар екенін және осының пьесаны ұлы ететінін айтты. Басқалардың қарамастан, ол кең таралған үш актілік құрылымды ойлап тапқан жоқ.

Графикалық құрылғылар

Сюжеттік құрылғы – әңгіменің сюжетін дамытудың бір жолы. Ол көбінесе кейіпкерлерді қимылға келтіру, жағдайды ширықтыру немесе қиындықтарды шешу үшін қолданылады. Бұл, оқиғаны драмалық тәсілмен дамытудан өзгеше; яғни, кейіпкерлердің толыққанды себептерімен жасаған әрекеттері арқасында оқиғалар орын алады. Мысалы, сюжеттік құрылғыға шайқаста соңғы сәтте атты әскердің келіп, жағдайды құтқаруы жатады. Ал, өзімен күресіп, содан кейін ойынды өзгертетін қарсыластың жағдайды құтқаруы драмалық тәсіл саналады. Сюжеттік құрылғылардың белгілі түрлеріне deus ex machina, MacGuffin, нақты емес із, және Чехов мылтығы жатады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Сюжеттік тұжырымдама – әдеби шығарманың мазмұнын қысқаша баяндайтын, оқиғаның қалай дамысқанын түсіндіретін сипаттама. Тұжырымдамада кітаптың авторы мен атауы көрсетілуі тиіс, және ол әдетте бір абзацтан аспайды, оқиғаның басты мәселелерін қамтиды.

А-жазу

A Plot – кино және теледидар саласында қолданылатын термин, мазмұнның негізгі бағыты. Бұл міндетті түрде ең маңызды сюжет емес, бірақ оқиғаның дамуын қозғаушы күш болып табылады.