Кіріспе

Қалың ағаш қалдықтары (CWD) немесе қалың ағаш мекені (CWH) – орман, өзендер мен батқылық жерлерде жерге құлаған өлі ағаштар мен ірі бұтақтардың қалдықтарын білдіреді. Тік тұрған, бірақ өлі ағаш – "snag" деп аталады – қалың ағаш қалдықтарымен бірдей көптеген қызметтерді атқарады. Ағаш қалдықтарының "қалың" деп есептелуі үшін қажетті ең кішкентай мөлшері авторға қарай өзгереді, диаметрінен бастап. 1970 жылдардан бері әлемдік орман шаруашылығы мамандары өлі ағаштар мен ағаш қалдықтарын орман ішінде қалдыруды, ағаштағы қоректік заттарды қайта пайдалануды және көптеген түрлерге тамақ пен мекен ету ортасын ұсынуды экологиялық жағынан дұрыс тәжірибе деп санайды, соның арқасында биологиялық әртүрлілік жақсарады. Қалың ағаш қалдықтарының мөлшері – орташа белдеулі жапырақты орманды бағалау және қалпына келтіру үшін маңызды өлшем. Австралияның табиғи ормандарындағы CWD концентрациясы орман түріне байланысты 19 т/га (17 000 фунт/акр) мен 134 т/га (120 000 фунт/акр) аралығында болады.

Қоректік заттардың айналымдық айналымы

Қалың ағаш қалдықтары және олардың кейіннен ыдырауы көміртек, азот, калий және фосфор сияқты тірі организмдер үшін өте қажетті қоректік заттарды қайта айналымға қосады. Сапротрофты саңырауқұлақтар мен бактериялар және жәндіктер сияқты детрит жегіштер өлі ағаштарды тікелей жейді, оларды басқа организмдер пайдалана алатын органикалық заттардың басқа түрлеріне айналдырып, қоректік заттарды босатады. Онда физиологиялық тұрғыдан маңызды қоректік заттар өте аз, сондықтан оны тұтыну үшін сырттан қоректік заттар жеткізіліп байыту қажет. Осылайша, қалың ағаш қалдықтары топырақтағы қоректік заттар айналымына маңызды үлес қосады. Қалың ағаш қалдықтарының өзі азотқа аса бай болмаса да, азотты бекітетін симбиоздық емес, бос тіршілік ететін бактерияларға орта болғандықтан, экожүйеге азот жеткізеді. Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, қалың ағаш қалдықтары биологиялық көміртегіні жинақтауға елеулі үлес қоса алады. Ағаштар фотосинтез арқылы атмосфералық көміртегін өз сүректерінде сақтайды. Ағаштар өлгеннен кейін саңырауқұлақтар және басқа сапротрофтар көміртегінің бір бөлігін қалың ағаш қалдықтарынан топыраққа жеткізеді. Бұл жинақталу ескі өсімдік ормандарда жүздеген жылдар бойы жалғасуы мүмкін.

Тіршілік ету ортасы

Көптеген түрлерге тамақ және микроорталықтарды қамтамасыз ету арқылы, ірі ағаш қалдықтары орман экожүйелерінің биологиялық әртүрлілігін сақтауға көмектеседі. Орман фаунасының 40%-ға дейін ірі ағаш қалдықтарына тәуелді. Солтүстік Американың батысында жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, тірі ағаштардың көлемінің тек 5% ғана тірі жасушалардан тұрады, ал өлі ағаштарда бұл көрсеткіш 40%-ға дейін жетеді, негізінен саңырауқұлақтар мен бактериялардан құралған. Ірі ағаш қалдықтарына орта ретінде немесе тамақ көзі ретінде тәуелді организмдердің тізіміне бактериялар, саңырауқұлақтар, лишайлар, мүктер және басқа да өсімдіктер, ал жануарлар әлемінен термиттер, құмырсқалар, қоңыздар және ұлулар, амфибиялар, мысалы, саламандралар кіреді. Көптеген түрлердің тасбақалары күн сәулесінде жылу алу үшін ірі ағаш қалдықтарын пайдалана алады. Мұсқырлы тасбақалар жұмыртқаларын батпақтарға жақын жердегі бұталардың астына салады.

Топырақ

Жеміс ағаштарының ірі қалдықтары, әсіресе беткейлерде, органикалық заттар мен минералды топырақтың төмен қарай жылжуын баяулату арқылы топырақты тұрақтандырады. Жапырақтар және басқа да қалдықтар осы ірі қалдықтардың артында жиналады, бұл ыдырау процесіне жағдай жасайды. Сонымен қатар, жауын-шашынның топыраққа сіңуі жақсарады. Құрғақ ауа райында ірі қалдықтар топырақ ылғалының булануын азайтады және ылғалға осал организмдер үшін ылғалды микроорта тудырады.

Өңірлік мысалдар

Шотландияның Глен Аффрик аймағында "Тіршілік үшін ағаштар" тобы қара түсті қызылшаң саңырауқұлағының қоңызының (Bolitothorus reticulatus) белгілі бір саңырауқұлаққа (Fomes fomentarius) тәуелді екенін анықтады, ал ол саңырауқұлақ тек өлі қайыңға ғана өседі. Тағы бір жәндік – қарағайдың ұшқыр шырыны (Blera fallax) – көбейе алу үшін шіріген шотланд қарағайын қажет етеді. Солтүстік Американың шығысындағы жапырақты ормандарда CWD саламандрадан бастап папоротниктерге дейін түрлі жануарлар мен өсімдіктерге орталық болып табылады. Бұл ормандарды бағалау және қалпына келтіру үшін маңызды көрсеткіш.