Кіріспе
Қазақстандағы мұнай кені Теңіз мұнай кен орны (Теңіз мұнай кен орны) — Қазақстанның солтүстік-батысындағы Атырау облысы, Жылыой ауданында орналасқан мұнай кен орны.
Tengiz field (, Teñız mūnai ken orny) is an oil field located in Zhylyoi District, Atyrau Region, northwestern Kazakhstan.
География
Мұнай кен орны Каспий теңізінің солтүстік-шығыс жағалауындағы көлемі аз, батпақты жерлерде орналасқан. Ол жобалық лицензиялық аймақты қамтиды, соған ірі емес Королев кен орны және бірнеше іздеу перспективалары да кіреді. Теңіз қоймасы кең және ұзын. 1979 жылы ашылған Теңіз мұнай кен орны – жақындағы тарихтағы ең ірі жаңалықтардың бірі. Теңіздің солтүстігінде орналасқан Атырау қаласы – Теңіз мұнайының басты көліктік торабы. Көптеген мемлекеттер осы мұнай көзіне қол жеткізу үшін күшті геосаяси бәсекеге тартылған.
Тарих
Тенгиз кен орны 1979 жылы алғаш рет ашылған, оның қалпына келтірілетін қоры 6 миллиардтан 9 миллиард баррель аралығында бағаланады. Кен орны 1993 жылы Chevron Texaco (50%), KazMunayGas (20%), US ExxonMobil (25%) және LukArco (5%) компаниялары арасында 40 жылдық бірлескен кәсіпорын ретінде игерілді. Бірлескен кәсіпорын Tengizchevroil (TCO) деп аталады. Chevron TCO өрісінің операторы болып табылады. Теңіз мұнай кен орындары екінші буын жобасының (SGP) құрылысы және қышқыл газды инъекциялаудың (SGI) енгізілуімен өндірістің жаңа кезеңіне енді. 2002 жылдан бері жоспарлау және бекіту кезеңінде болған бұл құрлықтағы жоба 2004 жылы басталды және жалпы сомасы 7,4 млрд доллар болатын инвестицияны қажет етті. Интеграцияланған жоба 2008 жылдың екінші жартысында аяқталды. 2008 жылы кеңейтілгенге дейін Теңіз мұнай алаңында 53 ұңғыма болды, олар 1,6 км қалыңдықтағы шикі мұнай қабатын өндірді. Кен орны алғаш игерілген кезде мұнай қысымы 12 000 psi болған, бірақ 2004 жылы көптеген аймақтарда 10 000 psi-ға, ал басқаларында 8 500 psi-ға дейін төмендеді. SGI жобасы қысымды арттыру және мұнайды өндіруді ұлғайту үшін газ инъекциялау технологиясын пайдаланды, ал SGP өндірушілердің (ұңғымалардың) санын арттырды және шикі мұнайды экспорттау инфрақұрылымын жақсартты және кеңейтті. 2004 жылы Теңіз кен орнында шикі мұнай өндірісі жылына 13 миллион тоннаны құраса, SGI және SGP өндірісі оны 25 миллион тоннадан астамға жеткізді. TCO мұнай өндіру қуаты шамамен 80%-ға өсіп, 540 000 баррель мұнай, 46 000 баррель сұйық табиғи газ және 760 миллион куб фунт табиғи газға жетті. Екі жоба Қазақстанда 7 мыңнан астам жұмыс орнын құрып, экономиканың дамуына көмектесті. Теңіз мұнай кен орнының 40 жылдық жобасына жалпы сомасы 20 млрд доллар инвестиция көзделуде. Tengizchevroil компаниясы Теңіз кен орнының қосымша қуатын 1 500 км қашықтықтағы Теңізден Ресейдің Қара теңізіндегі Новороссийск портына дейін созылатын Каспий құбыр консорциумы құбыр желісі арқылы экспорттауды жоспарлап отыр (осылайша, Теңіз кен орнының экспорт мәселесі шешіледі). 2019 жылы таза тәуліктік өндіріс (Chevron үлесі) орташа есеппен 290 000 баррель мұнай, 419 миллион куб фунт табиғи газ және 21 000 баррель сұйық табиғи газ құрады. Болашақтағы өсім жобасының құдық басқышын басқару жобасы (FGP WPMP) Теңіз қоймасынан тәуліктік жалпы өндірісті одан әрі арттыру және ресурстарды барынша қалпына келтіру үшін жасалған. FGP 2008 жылы TCO-ның бұрынғы кеңейту кезінде сәтті дамытылған және сынақтан өткен қышқыл газ инъекциялау технологиясын пайдаланады, бұл Теңізден тәуліктік мұнай өндіруді тәулігіне шамамен 260 000 баррельге арттырады. 1993 жылы Chevron компаниясымен консорциум келісімі жасалды. 1997 жылы Lukoil Chevron-нан Теңіз жобасының 5%-ын сатып алды, ал 2000 жылы Chevron Қазақстаннан қосымша акциялар сатып алып, жобадағы үлесін 50%-ға дейін арттырды. 2003 жылы Fluor компаниясына құқық берілді. 2004 жылы Теңіз консорциумы осы екі жобаны қаржыландыру үшін жоғары деңгейдегі кепілдік берілген облигациялар түрінде 1,1 миллиард доллар тартты. Бұл екі жоба 2006 жылы аяқталуы тиіс болған, бірақ кейінге шегерілді. 2006 жылдың қазан айында Tengizchevroil бірлескен кәсіпорнында тәртіпсіздіктер болды. Содан кейін 2007 жылы Қазақстан Республикасы Максат Иденовті Kazmunaigas компаниясының бірінші вице-президенті және Tengizchevroil бірлескен кәсіпорнының серіктестік кеңесінің төрағасы қызметіне тағайындады. Иденов басқарған кезеңде 2008 жылдың екінші жартысында SGP және SGI кеңейту жобалары (құны 6,9 миллиард доллардан астам) аяқталды. 2012 жылы TengizChevroil болашақ өсім жобасын (FGP) бастады, оның мақсаты – кен орнының өндірісін одан әрі арттыру. 2014 жылы Chevron және оның серіктестері KazMunaiGas, ExxonMobil және Lukoil компаниялары TCO мұнай кен орнын одан әрі кеңейтетін болашақ өсім жобасының инженерлік, сатып алу және құрылыс (EPC) келісімшарты бойынша жұмыс істеу үшін инженерлік компанияларды іріктеу процесін бастады.
Қақтығыстар
2006 жылы ШЖТ жобасы аясында түрік және қазақ жұмысшылары арасындағы пікір келіспеушілік зорлық-зомбылыққа ұласты. 115 түрік азаматы медициналық көмек алу үшін эвакуацияланды. 2019 жылы 3GP жобасы кезінде әлеуметтік желіде таратылған бір фотосурет салдарынан туған зорлық-зомбылықта ондаған араб экспат жұмысшылары жарақаттанды. Араб экспаттарына жасалған шабуылдардың суреттері араб әлемінде онлайн тарап, Қазақстан мен Иордания және Ливан сияқты бірнеше араб елдері арасында дипломатиялық жанжалға әкелді.
Қорытындылар мен өндіріс
Тенгиз – әлемдегі алтыншы ірі мұнай кені. Тенгиз және Королев кен орындарындағы бастапқы мұнай қорының шамамен үлесіне дейін бағаланған, ал Королев кенінің өзі Тенгиз кенінің алтыншы бөлігін құрайды. Тенгизден алынатын мұнайда күкірттің жоғары мөлшері (17%-ға дейін) бар болғандықтан, 2002 жылдың желтоқсанына қарай күкірт қосалқы өнімінің шамамен 6 миллион тоннасы ірі күкірт блоктары түрінде сақталған. Ол кезде күніне шамамен 4000 тоннадан қосылып отырды. 2007 жылғы 3 қазанда Қазақстанның Экология және табиғи ресурстар министрлігі ТКО-ға күкіртті сақтау тәртібін бұзғаны үшін айыппұл салуды қарастырып жатқаны туралы хабарланды. 2002 жылы ТКО Қазақстанның күндізгі өндірісінің үштен бір бөлігін құрады. 2003 жылдың қаңтар айында Қазақстан үкіметімен ұзақ келіссөздерден кейін ТКО консорциумының мүшелері 2006 жылға қарай өндірісті шамамен дейін арттыру мақсатында 3 миллиард долларлық кеңейту жобасын бастады. 2008 жылдың қыркүйегінде Chevron Corporation компаниясы Тенгиз кен орнының кеңейтілуі аяқталғанын және өндіріс қуатын дейін арттыратынын хабарлады. 2012 жылы Chevron компаниясы кен орнының күндізгі жалпы өндірісі 250 000-300 000 баррельге артатынын, нәтижесінде өндіріс күніне 500 000 баррельден асып түсетінін мәлімдеді. Осы мұнай кенінен мұнайды шығару маршруты маңызды геосаяси бәсекелестікке байланысты. Тенгиз кен орнынан мұнай негізінен Каспий құбыр консорциумы (CPC) жобасы арқылы Ресейдің Қара теңіздегі Новороссийск портына жіберіледі. Баку-Тбилиси-Джейхан құбыр жолы – АҚШ және Ұлыбритания мүдделерімен дамытылған, Оңтүстік Каспийден бастау алатын және Ресей құбырына тәуелділікті азайтатын, Әзірбайжаннан шикі мұнайды экспорттаудың балама жолы. Сонымен қатар, Total S. A. Иран арқылы оңтүстікке құбыржол салуға қызығушылық танытып отыр, бұл Иран төңірегіндегі геосаяси ахуалға байланысты теориялық тұрғыдан ең арзан маршрут болып табылады, алайда АҚШ бұл бағытты қолдамайды.
Қоршаған ортаны қорғау
Тенгиз кен орнындағы мұнай құдықтарынан мұнай ыстық күйде және өте жоғары қысыммен шығады, бұл әлемдегі ең жоғары қысым деп саналады. Оның құрамында көп мөлшерде газ бар, ол улы күкірттің пайда болуына себеп болатын сутек сульфидіне бай. 1985 жылы болған, бір адамның қаза болуына әкелген жарылыс кезінде өрттің биік тірегі көрінді. Өлімге әкелетін газ советтік өрт сөндірушілерге өртті жылдам сөндіруге мүмкіндік бермеді. Құдық бір жыл бойы жанып, соңында жабылды. Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің мәліметінше, шикі мұнай өндірісінің қосалқы өнімі ретінде Тенгиз мұнай алаңының маңында 10 миллион тоннадан астам күкірт жиналған. Үкімет 3500 тұрғыны бар Сарықамыс ауылын Атырау маңындағы жаңа үйлерге көшіруді талап етті. Көшіру бағдарламасын TengizChevroil қаржыландырып, 2004-2006 жылдары іске асырды. Бұл компанияға 73 миллион долларға түсті. Уильям Т. Фоллманн 2007 жылы жарық көрген "Кедейлер" атты кітабында Сарықамыс және Атырауда тұратын жергілікті халыққа және TengizChevroil-дің осы қалалардағы ықпалына көп көңіл бөлді. Фоллманнның баяндамасы Сарықамыс тұрғындарына қатысты ауыр және кең тараған денсаулық тәуекелдері тудырғанын көрсетеді. Фоллманн сондай-ақ, корпорацияның жергілікті тұрғындарды көшіру әрекеттерінде көптеген адамдарға лайықты өтемақы төленбегенін, осылайша үйлерінен күштеп шығарылғаннан кейін жаңа қалада салыстырмалы тұрғын үй табуға немесе алуға мүмкіндік болмағанын айтады.
Геология
Каспий алды алабының шөгінді бөлігі 5 км-ден 24 км-ге дейін ауытқиды және Пермьдің кунгурий тұзымен басым, оның үстінде жоғарғы Пермь, мезозой және кайнозойдың кейінгі (тұз үстіндегі) шөгінділері орналасқан, барлығы тұз тектоникасының әсерінен деформацияланған. Ал ертеректе (тұз астындағы) палеозой және жоғары протерозой карбонаттары мен терригендік шөгінділер де кездеседі. 1975 жылғы сейсмологиялық зерттеулер 400 км² аумақты және 1 км-лік рельефі бар, 4 км тереңдікте орналасқан Каратон тектоникалық көтерілісін анықтады. 1979 жылы барлау ұңғымасы бұрғыланып, төменгі перм балшықтары мен массивті перм тұзының үстінде жатқан орта карбон карбонаттарынан "маңызды мұнай ағыны" табылды. Стратиграфия жоғарғы девонның фаменн кезеңінен басталады, ол біртекті биогендік әк тас және арасында жұқа доломит қабаттарынан тұрады. Одан кейін төменгі карбонның турней, визе және намурия кезеңдерінің әк тастары орналасқан. Сосын орта карбонның башкир кезеңінің әк тастары, ал одан кейін төменгі пермнің артинк кезеңінің балшықты шөгінділері келеді. Карбонат жинақталуының қалыңдығы 4 км-ге дейін жетеді және оның үстіндегі перм шөгінділерімен бұрыштық сәйкессіздік құрайды.
Поп мәдениетінде
Тенгиз мұнай кені "Сириана" (2005) фильмінде, Джордж Клунидің басты рөлде ойнаған фильмде еске алынған.