Кіріспе
Мұнай мен газды табуға жасалған әрекеттер
Көмірсутектерді іздеу (немесе мұнай және газды іздеу) – мұнай геологтары мен геофизиктерінің мұнай геологиясын пайдалана отырып, Жер қыртысында көмірсутектер, әсіресе мұнай және табиғи газ кен орындарын табуға бағытталған іздестіру.
Барлау әдістері
Мұнайдың, табиғи газдың шығуы және су астындағы газдың шығуынан пайда болған кратерлер (пockmarks) көмірсутектердің пайда болуының негізгі белгілері болып табылады (олар Жердің беткі қабатында немесе тереңде пайда болсын). Дегенмен, барлаудың көп бөлігі жоғары дамыған технологияға тәуелді, ол көмірсутектердің кеңеюін анықтау және осы кен орындарын іздеу үшін барлау геофизикасын қолданады. Көмірсутектер бар деп саналатын аймақтарда бастапқыда ауырлықтық, магниттік, пассивті сейсмикалық немесе аймақтық сейсмикалық толқынды зерттеулер жүргізіледі, бұл жер асты геологиясының ірі ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік береді. Қызығушылық тудыратын нысандар (перспективтер деп аталады) әртүрлі тығыздыққа ие жарықтар (тау жыныстары) арқылы дыбыс толқындарының таралу уақытына негізделген және тереңдікке түрлендіру процесін қолданатын толыққанды сейсмикалық зерттеулерге жатады, осылайша жер асты құрылымының профилі құрылады. Соңында, мұнай компаниясы перспективаны анықтап, бағалағаннан және іріктеу критерийлерін орындағаннан кейін, мұнай немесе газдың бар-жоғын нақты анықтау үшін барлау ұңғымасы бұрғыланады. Теңізде тәуекелді азайту үшін электромагниттік әдістерді қолдануға болады.
Мұнайды іздеу – қымбат және тәуекелі жоғары операция. Теңізде және шалғай аймақтардағы барлауды әдетте ірі корпорациялар немесе мемлекеттік органдар ғана жүзеге асырады. Типикалық шельфтік мұнай ұңғымалары (мысалы, Солтүстік теңіздегілер) 10-30 миллион АҚШ доллары тұрады, ал терең су ұңғымаларының құны 100 миллион АҚШ долларынан асуы мүмкін. Әлем бойынша жүздеген шағын компаниялар құрлықтағы көмірсутек кен орындарын іздейді, кейбір ұңғымалардың құны 100 000 АҚШ долларына жетеді.
Мұнай перспективасының элементтері
Перспектива – геологтар пікірінше, көмірсутектер болуы мүмкін әлеуетті тұзақ. Көмірсутектерді бұрғылауға арналған ықтимал орны алдын ала іздеуден перспективаға дейін нақтылау үшін алдымен геологиялық, құрылымдық және сейсмикалық зерттеулердің маңызды көлемі аяқталуы керек. Перспективаның жұмыс істеуі үшін төрт геологиялық фактор болуы тиіс, және олардың кез келгені сәтсіз болса, мұнай да, газ да болмайды. Көмірсутектердің түзілуі – мұнайлық тақта немесе көмір сияқты органикалық заттарға бай тау жыныстары ұзақ уақыт бойы жоғары қысым мен температураға ұшырағанда көмірсутектер пайда болады. Көші-қон – көмірсутектер бастапқы тау жынысынан үш тығыздыққа байланысты механизм арқылы шығарылады: жаңа пісіп-жетілген көмірсутектер өз алдынғы заттарына қарағанда тығыздығы аз болғандықтан артық қысым тудырады; көмірсутектер жеңіл, сондықтан олар жоғары қарай иілімділік күшімен жылжиды, және сұйықтықтар одан әрі көмілу нәтижесінде қызудың артуына байланысты кеңейеді. Көмірсутектердің көп бөлігі мұнайдың сіңуі арқылы жер бетіне шығады, бірақ кейбіреулері тұтқында қалады. Резервуар – көмірсутектер резервуарлық тау жынысында жиналады. Бұл әдетте кеуекті құмтас немесе әк тас болады. Мұнай тау жынысы ішіндегі кеуектерде жиналады, бірақ өткізбейтін тау жыныстарындағы (мысалы, жарыққан гранитте) ашық жарықтар да көмірсутектерді сақтай алады. Резервуар сонымен қатар өндіріс кезінде көмірсутектердің жер бетіне ағып шығуы үшін су өткізгіш болуы керек. Тұтқыр – көмірсутектер иілімді және құрылымдық (мысалы, антиклинал, жарылым блогы) немесе стратиграфиялық тұтқырда тұтқындалуы керек. Көмірсутектердің тұтқыры көмірсутектердің жер бетіне шығуын болдырмау үшін мөр немесе қақпақ тас деп аталатын өткізбейтін тау жынысымен жабылуы тиіс.
Барлау тәуекелі
Көмірсутектерді іздеу – жоғары тәуекелді инвестиция, ал табысты жоба портфелін басқару үшін тәуекелді бағалау ең маңыздысы. Іздеу тәуекелі – күрделі ұғым және әдетте, жоғарыда талданғандай, қажетті геологиялық факторлардың болуына сенім деңгейін анықтау арқылы бағаланады. Бұл сенім деректерге және/немесе модельдерге негізделген және әдетте, Ортақ Тәуекел Сегменттерінің карталарында (CRS карталары) көрсетіледі. Қажетті геологиялық факторлардың болуына жоғары сенім жасыл түспен, ал төмен сенім қызыл түспен белгіленеді. Сондықтан, бұл карталар «Шам карталары» деп те аталады, ал толық процедура көбінесе «Play Fairway Analysis (PFA)» деп аталады. Мұндай процедуралардың мақсаты – геологты барлық геологиялық факторларды объективті түрде бағалауға итермелеу. Бұдан бөлек, геолог емес мамандар мен менеджерлер іздеу туралы шешімдер қабылдау үшін қолдана алатын қарапайым карталар жасалады.
Лицензиялау
Мұнай ресурстары әдеттегідей, қабылдаушы елдің үкіметінің меншігінде болады. АҚШ-та құрлықтағы (жердегі) мұнай және газ құқықтарының көп бөлігі жеке тұлғаларға тиесілі, сондықтан мұнай компаниялары осы құқықтарды жалға алу шарттарын ГМО (мұнай және газ минералдық ресурстары) иесімен келісуі керек. Кейде жер иесі мен ГМО иесі бір адам болмайды. Көптеген елдерде үкімет мұнай және газ ресурстарын барлауға, дамытуға және өндіруге лицензия береді, оларды әдетте мұнай министрлігі басқарады. Лицензияның бірнеше түрі бар. Мұнай компаниялары тәуекелді бөлісу үшін көбінесе бірлескен кәсіпорындарда жұмыс істейді; серіктестіктегі компаниялардың бірі жұмысты тікелей бақылайтын оператор болып тағайындалады. Салық және роялти Компаниялар өндірілген мұнайға роялти төлейді, сондай-ақ пайда салығын төлейді (оған шығыстар есептен шығарылуы мүмкін). Кейбір жағдайларда үкіметке әртүрлі бонустар мен жер жалдау ақысы (лицензиялық төлемдер) төленеді, мысалы, лицензия басталғанда төленетін қол қою бонусы. Лицензиялар бәсекелі тендерлер арқылы жұмыс бағдарламасының көлеміне (құдықтардың саны, сейсмикалық іздеу жұмыстары және т.б.) немесе қол қою бонусының мөлшеріне қарай беріледі. Өндірісті бөлісу шарты (PSA) PSA салық/роялти жүйесінен күрделірек. Компаниялар қабылдаушы үкіметке тиесілі өндірістің пайызын ұсынады (бұл мұнай бағасына байланысты өзгеріп отыруы мүмкін). Көбінесе Үкіметке тиесілі Ұлттық мұнай компаниясының (ҰМК) қатысуы да болады. Әртүрлі бонустар да төленеді. Дамуға жұмсалған шығындар өндіріс кірісінен есепке жатады. Қызмет көрсету шарты Бұл жағдайда мұнай компаниясы қабылдаушы үкімет үшін мердігер ретінде әрекет етеді және көмірсутектерді өндіру үшін жалақы алады.
Резервтер мен ресурстар
Ресурстар – болашақта өндірілуі мүмкін немесе өндірілмейтін көмірсутектер. Бұрғыланбаған іздеуге немесе зерттелмеген жаңа ашылуға ресурс саны берілуі мүмкін. Қосымша шекаралық ұңғымаларды бұрғылау немесе қосымша сейсмикалық мәліметтер алу арқылы бағалау кен орнының мөлшерін анықтайды және жобаны мақұлдауға алып келеді. Осы сәтте тиісті мемлекеттік орган мұнай компаниясына кен орнын дамытуға рұқсат беретін өндіріс лицензиясын ұсынады. Осы кезде мұнай және газ қоры ресми түрде тіркелуі мүмкін.
Мұнай және газ қоры
Мұнай және газ қоры – болашақта коммерциялық тұрғыдан өндірілетін көлемдер ретінде анықталады. Қорлар үш санатқа бөлінеді: дәлелденген, ықтимал және мүмкін. Кез келген қор санаттарына кіру үшін барлық коммерциялық мәселелер қарастырылуы тиіс, соның ішінде үкіметтің келісімі де. Тек техникалық мәселелер ғана дәлелденгендерді дәлелденбегендерден ажыратады. Барлық қор мөлшерін бағалауда белгілі бір дәрежеде белгісіздік кездеседі. Дәлелденген қорлар – ең жоғары бағаланған санат. Дәлелденген қорлардың өндірілуіне "құптай сенімділік" бар, яғни көлемдердің өндірілетініне жоғары деңгейде сенімділік білдіріледі. Кейбір сала мамандары оны P90 деп атайды, яғни 90% сенімділікпен өндіріледі. SEC (Қағаз бағалы құралдар және биржалар жөніндегі комиссия) егжей-тегжейлі анықтама береді: Дәлелденген мұнай және газ қоры – геологиялық және инженерлік деректерді талдау нәтижесінде, белгілі бір күннен бастап, белгілі резервуарлардан және қолданыстағы экономикалық жағдайларда, жұмыс істеу әдістері мен мемлекеттік ережелерге сәйкес экономикалық тұрғыдан өндірілуі мүмкін мұнай және газ мөлшері. Бұл, егер деректер жаңартудың орынды екенін көрсетпесе, бағалау үшін детерминистік немесе ықтималдық әдістер қолданылған жағдайда да қолданылады. Көмірсутектерді өндіру жобасы басталған болуы керек немесе оператор жобаны ақылға қонымды мерзімде бастайтынына сенімді болуы керек. Ықтимал қорлар – "дәлелденгенге қарағанда өндірілуі аз ғана ықтимал, бірақ мүмкін қорлардан өндірілуіне көбірек сенімділік бар" деп анықталатын көлемдер. Кейбір сала мамандары оны P50 деп атайды, яғни 50% сенімділікпен өндіріледі. Мүмкін қорлар – геологиялық және инженерлік деректерді талдау нәтижесінде ықтимал қорлардан өндірілуі аз ғана мүмкін қорлар. Кейбір сала мамандары оны P10 деп атайды, яғни өндірілуіне 10% сенімділік бар. 1P термині жиі дәлелденген қорларды білдіреді; 2P – дәлелденген және ықтимал қорлардың қосындысы; ал 3P – дәлелденген, ықтимал және мүмкін қорлардың қосындысы. Келісілген жобалардан өндірілуді бағалаудың ең жақсы жолы ретінде дәлелденген және ықтимал қорлардың 2P қосындысы қарастырылады. Бұл көлемдер тек қазіргі уақытта негізделген немесе әзірленіп жатқан жобаларға қатысты екенін ескеріңіз.
Proved oil and gas reserves are those quantities of oil and gas, which, by analysis of geoscience and engineering data, can be estimated with reasonable certainty to be economically producible—from a given date forward, from known reservoirs, and under existing economic conditions, operating methods, and government regulations—prior to the time at which contracts providing the right to operate expire, unless evidence indicates that renewal is reasonably certain, regardless of whether deterministic or probabilistic methods are used for the estimation. The project to extract the hydrocarbons must have commenced or the operator must be reasonably certain that it will commence the project within a reasonable time. Probable reserves are volumes defined as "less likely to be recovered than proved, but more certain to be recovered than Possible Reserves". Some industry specialists refer to this as P50, i. e., having a 50% certainty of being produced. Possible reserves are reserves which analysis of geological and engineering data suggests are less likely to be recoverable than probable reserves. Some industry specialists refer to this as P10, i. e., having a 10% certainty of being produced. The term 1P is frequently used to denote proved reserves; 2P is the sum of proved and probable reserves; and 3P the sum of proved, probable, and possible reserves. The best estimate of recovery from committed projects is generally considered to be the 2P sum of proved and probable reserves. Note that these volumes only refer to currently justified projects or those projects already in development.
Резервті есепке алу
Мұнай және газ қоры мұнай компаниясының басты активі болып табылады. Қорға қосу – оларды балансқа енгізу процесі. АҚШ-та қорға қосу Мұнай инженерлері қоғамы (SPE) әзірлеген қағидалар бойынша жүзеге асырылады. Нью-Йорк қор биржасында тіркелген кез келген компанияның қоры АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясына жариялауға міндетті. Жарияланған қорлар тәуелсіз геологтармен тексерілуі мүмкін, бірақ бұл заңмен бекітілмеген. Ресейде компаниялар өздерінің қорларын Кен байлықтары жөніндегі мемлекеттік комиссияға (ГКЗ) хабарлайды.