Кіріспе

Джунглидегі немесе орманды соғыс – орман, джунглилерде немесе осыған ұқсас ортада жүргізілетін соғыс. Бұл термин тығыз орманды аймақтардың жер бедері, климаты, өсімдік және жануарлар әлемі әскери операцияларға тигізетін әсерін, сондай-ақ осындай жағдайлардағы әскери күштер қолданатын стратегиялар мен тактикаларды қамтиды. Джунгли әскери операцияларға түрлі әсер етеді. Тығыз өсімдіктер көру және ату шегін шектеуі мүмкін, бірақ сонымен қатар жасыруға көп мүмкіндіктер мен бекіністер салуға қажетті материалдарды да қамтамасыз етеді. Көбінесе жақсы жолдары жоқ джунгли жері көлік құралдары үшін қолжетімсіз болуы мүмкін, бұл логистикалық жабдықтау мен тасымалдауды қиындатады, нәтижесінде әуе мобильдігіне басымдық беріледі. Көлік мәселелері инженерлік ресурстарды маңызды етеді, себебі жолдарды жақсарту, көпірлер мен әуежайлар салу және сумен жабдықтауды жақсарту үшін олар қажет. Джунгли ортасы денсаулыққа зиянды болуы мүмкін, түрлі тропикалық аурулардың алдын алу немесе оларды медициналық қызметтермен емдеу қажет. Жер бедері ірі көлемдегі бронетранспорттық құралдарды немесе кез келген басқа күштерді орналастыруды қиындатады. Джунглиде сәтті күресу үшін тиімді шағын топтар тактикасы мен басшылығы маңызды. Джунглидегі соғыс әскери стратегиялармен кеңінен зерттелген және Екінші дүниежүзілік соғыс, Вьетнам соғысы және Никарагуа революциясы сияқты көптеген қақтығыстарда екі тараптың да жоспарлауының маңызды бөлігі болды.

Қазіргі заманға дейінгі

Әлем тарихы бойында орман көптеген маңызды шайқастарда елеулі рөл атқарды. Мысалы, 9 жылы римдіктер мен герман тайпалары арасындағы Тейтобург орманы шайқасында германдықтар орманды римдіктерге қарсы тұзақ ретінде пайдаланды. Ежелгі Қытайда, Қытай империясы көшпелі шабуылдарды тойтару үшін стратегиялық шекаралық аймақтарға орман отырғызды. Мысалы, Солтүстік Сун әулеті (960-1127) қазіргі Хэбэй облысында кең ауқымды қорғаныс орманын салған және күтіп ұстаған. Амазонка тропикалық ормандарында көршілес живаро тайпалары арасында шайқастар мен соғыстар болған. Живаро тобына жататын бірнеше тайпа, оның ішінде шуар тайпасы, трофейлер алу және бас қысқарту үшін бас аулаумен айналысқан.

Дәстүрлі джунглилік соғыс

Тынық мұхитындағы соғыстың қазіргі сатысында Жапон императорлық әскерлері барлық бағытта қарқынды ілгеріледі. Малайя кампаниясында олар жол блоктарымен қоршалған британдық позицияларын айналып өту үшін джунгли арқылы үнемі еніп, британдықтардың жабдықтау желісін кесіп, олардың қорғанысына барлық жағынан шабуыл жасады. 1942 жылдың басында Бирмадағы шайқастар да осыған ұқсас сипатқа ие болды, нәтижесінде британ әскери тарихындағы ең ұзақ мерзімді шегіністердің бірі орын алды. Британдық Үнді армиясының көп бөлігі Бирманы тастап кеткенде, жапондықтарды джунглиде тоқтату мүмкін емес деген сенімде болды. Чиндиттер – 3500 сарбаздан тұратын арнайы жасақ, 1942 жылдың ақпан айында жапондықтар басып алған Бирмаға «Longcloth» кодолық атауымен терең ену операциясын бастады. Олар жаяу және жүкті қашырлармен тасыды. Операция әскери тұрғыдан сәтті болмаса да, одақтастар үшін үлкен пропагандалық жеңіс болды, себебі одақтас күштері жолдардан шалқап, джунглиде сәтті қимылдап, соғыса алатынын көрсетті. Пропагандалық жетістіктің нәтижесінде Чиндиттердің эксцентрикті командирі Орде Уингейтке дивизия деңгейіне дейін құрамасын кеңейтуге ресурстар берілді, ал АҚШ Әуе күштері (USAAF) оның операцияларын қолдау үшін 1-ші Әуе командалық тобын ұсынды. Әуе көлігінің болуы Уингейттің операциялық мүмкіндіктерін революцияландырды. 1944 жылдың ақпан айында «Thursday» операциясы басталды, және әуе көлігінің көмегімен Чиндиттер жаудың тылында әуемен жабдықтау пункттерін құрды. Олардан жапондықтардың жабдықтау желісін тоқтату және тыл әскерлерін бұзу үшін шабуылдық топтар жіберілді. Бұл, өз кезегінде, жапондық 18-ші дивизияны Солтүстік Бирма арқылы ілгерілеген X корпусымен шайқастан алдыңғы қатардағы әскерлерін кері қайтаруға мәжбүр етті, Ледо жолын салушыларды қорғау үшін. Жапондықтар базаға жақындап, артиллерияның қаулысымен шекке жеткенде, база тасталып, басқа шалқар жерге орналастырылатын. Әуе күштеріне толық тәуелді базаларды ұстап тұру келесі онжылдықтарда осыған ұқсас көптеген операциялардың үлгісіне айналды. Бірінші Чиндиттер экспедициясынан кейін, тұрақты әскерлердің алған жаттығуларының, Чиндиттердің мысалының және жаңа дивизиялық тактиканың арқасында 14-ші армияның тұрақты бөлімдері джунгли мен жауды жақсырақ түсіне бастады. 1943 жылдың соңында жапондықтар Араканға шабуыл жасағанда, олар одақтастардың желісіне еніп, 7-ші Үндістандық жаяу әскер дивизиясына арт жағынан шабуыл жасап, дивизия штабын басып алды. Бұрынғы оқиғалардан айырмашылығы, одақтас әскерлері шабуылға қарсы тұрып, парашютпен жабдықтау алды. 5 ақпаннан 23 ақпанға дейінгі «Admin Box» шайқасында жапондықтар қоршаудың қатты қорғалған периметрін бұзуға қол жеткізе алмады. Жапондықтар шабуылдарын орталық майданға ауыстырды, бірақ британдықтар тағы да Имфал және Кохима бекінісіне шегінді. Имфал маңындағы қорғаныс позицияларына қайтып келгенде, жетекші британдық құрамалар жапондық күштердің жолын кесіп тастағанын көрді, бірақ бұрынғыдан айырмашылығы, олар өздерінің артындағы жапондықтар да британдықтар сияқты қиын жағдайда екенін түсінді. Имфалға апаратын жолдардағы шайқастың карталары мрамор торттың қимасына ұқсады, өйткені екі тарап та бір-бірін айналып өту үшін джунглиді пайдаланды. Британдықтардың тағы бір маңызды өзгерісі – артиллерияны алмастыратын шабуылдық құрал ретінде және адамдар мен жабдықтарды тасымалдау үшін логистикалық құрал ретінде әуе күштерін пайдалану болды. Мысалы, 5-ші Үндістандық жаяу әскер дивизиясы қазіргіде тыныш Аракан майданынан тікелей орталық майданға ауыстырылып, келгеннен кейін бірнеше күн ішінде шайқасқа қатысты. Жауынгерлік маусымның соңында Кохима мен Имфал босатылды, ал жапондықтар толыққанды шегінді. Бирмадағы алынған сабақтар джунглиде қалай күресуге және әскерлерді тасымалдау үшін әуе көлігін қалай пайдалануға болатынын көрсетті, бұл болашақ соғыстардағы ірі джунгли кампанияларын жүргізудің негізін қалады.

Дәстүрлі емес орман соғысы

1942 жылы Малайя мен Сингапурдың құлауынан кейін Фредди Спенсер Чэпман сияқты бірнеше британдық офицерлер тұтқындалудан қашып, Малайзияның орталық джунглиіне ішкерледі. Олар жеңіл қаруланған жергілікті этникалық қытай коммунистерінен жасақталған топтарды ұйымдастырып, жапон басқыншыларына қарсы қабілетті партизандық күшке айналдыруға көмектесті. Бірнеше британдық офицерлердің бастамасымен жасалған бұл шаралар аталған алғашқы джунгли соғысы күштерінің құрылуына түрткіс болды. Британдықтар мен австралиялықтар қазіргі түсініктегі дәстүрлі емес, төмен қарқынды, партизандық соғыс түрі ретінде джунгли соғысын дамытуға үлкен үлес қосты. V және 136 күштері шағын саладағы әскерилер мен жалдамалы сарбаздардан құралды, олар тек шағын қарумен және жарылғыш заттармен жабдықталған, бірақ партизандық тактиканы, әсіресе жақын арадағы шайқасты өте жақсы меңгерді және жаудың тылында күресті. Оларға Бірмада американдықтар жетекшілік еткен Качин партизандары қосылды, оларды американдық байланыс ұйымы OSS Detachment 101 қаруландырып, үйлестірді. Тағы бір шағын күш – Австралия жетекшілігімен құрылған Z арнайы бөлімі, Оңтүстік-Батыс Тынық мұхиты аймағында 81 құпия операция жүргізді, олардың кейбіреулері джунглидегі соғысқа қатысты.

Малайядағы төтенше жағдай кезінде британдық тәжірибе

Соғыстан кейін джунглидегі соғыстың алғашқы дағдылары 1948 жылы Малайя Коммунистік партиясының (МКП) партизандық күштері Ұлтаққа қарсы көтерілген кезде Малайялық төтенше жағдай кезінде одан әрі жетілдірілді. Джунглидегі тәртіп, далалық шеберлік және тіршілік ету дағдыларынан өзге, жауынгерлік іздену (алғашқыда жергілікті із кесушілерді пайдалану), жақын арадағы шайқас (тактиканы тек қорғау маскаларымен қорғалған сарбаздар әзірледі, олар әуе мылтықтарымен жаттығу алаңында бір-бірін іздеп, атып өлтірді), шағын топтармен жұмыс істеу (осыдан әдеттегі төрт адамнан тұратын арнайы операциялар тобы құрылды) және ағаштан секіру (парашютпен джунглиге және жаңбырлы ормандардың қапталдарынан түсу) сияқты арнайы тактикалар Борнеоның тума ибан халқынан алынып, коммунистік партизандарға қарсы соғысты олардың бастамасына жауап берудің орнына белсенді түрде жүргізу үшін пайдаланылды. Одан да маңыздысы, тактикалық джунгли соғысын психологиялық, экономикалық және саяси соғыспен, «жүректер мен саналарды жеңу» стратегиялық қарсы көтеріліс шараларының толық жиынтығымен біріктіру болды. 1960 жылы Малайядағы төтенше жағдай аяқталды деп жарияланды, себебі аман қалған коммунистік партизандар Тайланд шекарасына жақын джунглиге тігіліп, 1989 жылы қарулы күрестен бас тартқанға дейін сол жерде қалды.

Португалиялық отаршылдық соғыс

1960 жылдары және 1970 жылдардың басында Португалия Ангола, Португалия Гвинеясы және Мозамбик тәуелсіздік күрескерлеріне қарсы Африкада джунглидегі соғыс операцияларын жүргізді. Бұл операциялар "Португалия отарлық соғысы" деп белгілі бір жиынтық соғыстың бір бөлігі болды. Шындығында, үш жеке соғыс болды: Анголаның тәуелсіздік соғысы, Гвинея-Бисаудың тәуелсіздік соғысы және Мозамбиктің тәуелсіздік соғысы. Португалияның шағын қарулы күштері бір уақытта үш ірі қарсы көтеріліс соғысын, әрқайсысын әртүрлі операция аймақтарында және бір-бірінен мыңдаған шақырым қашықтықта жүргізгендігімен бұл жағдай ерекше болды. Осы операциялар үшін Португалия қарсы көтеріліс және джунглидегі соғыс доктриналарын әзірледі. Көтеріліске қарсы операцияларда португалдықтар өз күштерін екі негізгі типке бөлді: желілік (квадрилья) бөлімшелері және араласу бөлімшелері. Желілік бөлімшелерінің әрқайсысы белгілі бір жауапкершілік аймағындағы жергілікті халықты партизандардың ықпалынан қорғауға және сақтауға жауапты болды. Көбінесе арнайы бөлімшелерден (парашютшілер, теңізшілер, коммандостар және т.б.) құралған араласу күштері – бұл жоғары мобильді бөлімшелер, партизандарға қарсы стратегиялық шабуыл операцияларын жүргізу үшін немесе қатты шабуылға ұшыраған желілік бөлімшелерін уақытша күшейту үшін қолданылды.

Вьетнам соғысы

Британдықтардың қарсы көтеріліс тәжірибесі Вьетнам соғысына қатысқан американдықтарға берілді, онда шайқас алаңы тағы да джунгли болды. Британиялық стратегиялық ой-пікірдің көп бөлігі, джунглидегі қарсы көтеріліс тактикасы арқылы, Сэр Роберт Томпсон басқарған BRIAM (Британдық кеңесшілік миссиясы) арқылы Оңтүстік Вьетнамға жеткізілді. Сэр Роберт Томпсон – бұрынғы "Чиндит" тобының мүшесі және Малайядағы Төтенше жағдай кезіндегі Қорғаныс министрінің хатшысы болатын. Американдықтар, "Жасыл береттер", рейнджерлер, ұзақ қашықтықтағы барлау тобы (LRRP) және жауынгерлік іздеушілер тобы (CTT) сияқты арнайы қарсы көтеріліс операциялары жасақтарын құру арқылы джунглидегі соғысты одан әрі жетілдірді. АҚШ-тың Вьетнам соғысына белсенді қатысқан он жыл ішінде (1962–1972), джунглидегі соғыс қарсы көтеріліс және арнайы операциялар күштерімен тығыз байланысты болды. Дегенмен, американдық күштер Вьетнамда джунглидегі соғысты тактикалық деңгейде меңгергенімен, джунглидегі партизандық соғыста жеңіске жету үшін тиімді стратегиялық бағдарламаны құра алмады. Сондықтан американдық әскерилер Вьетконг пен Вьетнам халық армиясының Хо Ши Мин жолындағы логистикалық базаларын жоя алмағандықтан Вьетнамдағы саяси соғысты ұтырып қалды. Вьетнам соғысы аяқталғаннан кейін, джунглидегі соғыс әлемдегі ірі әскерлер арасында, атап айтқанда, АҚШ басқаратын НАТО және Кеңес Одағы басқаратын Варшава шартының әскерлері арасында ысырапқа түсті. Олар назарын ядролық қарумен жүргізілетін дәстүрлі соғысқа бұрды, ол джунглисіз Еуропа майдандарында өтуге тиіс болды. Джунглиде соғысу үшін құрылған LRRP және CTT сияқты американдық арнайы операциялар күштері таратылды, ал Арнайы күштер мен Рейнджерлер сияқты джунглидегі соғысқа қабілетті басқа күштер 1980 жылдары терроризмге қарсы операцияларда өз рөлін тапқанға дейін уақытша құлдырау кезеңінен өтті.

Салқын соғыстан кейінгі кезең

1990 жылдардың басында Кеңес Одағының құлауы Африка, Оңтүстік Америка және Оңтүстік-Шығыс Азияның ормандарындағы үлкен державалар арасында жүргізілген көптеген жалған соғыстардың аяқталуымен бірге басталды. Салқын соғыс аяқталғаннан кейінгі қуанышта көптеген батыс елдері бейбіт үлесін жедел түрде пайдаланып, ресурстарды басқа маңызды мәселелерге жұмсады. Ормандағы соғысқа қатысты жаттығулар көлемі және маңыздылығы көптеген дәстүрлі батыс армияларының негізгі оқу бағдарламаларында азайтылды. Таяу Шығыс және Орталық Азиядағы ірі әскери операциялардың жағдайы, дәстүрлі және арнайы соғыс моделіндегі шөл және қалалық соғысқа дайындыққа көбірек назар қажеттігін көрсетті.

Үндістан

Мизорам штатындағы Вайренгте қаласында орналасқан Контр-партизандық және Джунглилік соғыс мектебі (CIJWS) – Үндістан қарулы күштері үшін джунглилік соғысқа дайындаудың басты орталығы болып табылады.

Бразилия

Бразилиядағы Джунглилік соғыс оқу орталығы (CIGS) бразилиялық әскерлер үшін джунглилік соғысқа дайындаудың басты орталығы болып табылады. Олар өзге ұқсас басқару органдарының бөлімшелерінің қабілеттерін үлгі алуға тырысады.

Америка Құрама Штаттары

Оахудағы Шкофилд казармасында орналасқан Джунгли операциялар оқу орталығы (JOTC) – американдық күштердің негізгі джунглидегі әскери дайындық орталығы. 2013 жылы қазіргі түрінде ашылған JOTC-ті 25-ші жаяу әскер дивизиясы басқарады және негізінен 25-ші жаяу әскер дивизиясының, арнайы күштердің және шетелдік серіктестердің қызметкерлерін даярлайды. Гавайи өзінің климаты, географиясы, мүмкіндіктері және Тынық мұхиты аймағындағы джунглидегі оқу-жаттығу тарихының арқасында JOTC орналасқан жер ретінде таңдалды. Джунглидегі соғысқа дайындық Гавайидегі немесе АҚШ-тағы осы ұйым үшін жаңалық емес. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, сондай-ақ Тынық мұхиты жауынгерлік оқу орталығы деп те аталатын JOTC, Гавайиде жауынгерлерге тропиктік ортада өмір сүру және күресу дағдыларын үйрету үшін құрылды. 300 000-нан астам АҚШ әскери қызметкері Тынық мұхиты аймағына жөнелмес бұрын джунглиде соғысуға жаттықтырылды. 1956-1965 жылдар аралығында Гавайидегі осы нысан Джунгли және партизан соғысын оқыту орталығына ие болды, ал 1971-1979 жылдар аралығында Рекондо мектебі орналасты. АҚШ-тың Азия-Тынық мұхиты стратегиясы АҚШ әскерінің джунглидегі соғысқа дайындығын арттыру қажеттігін тудырды. JOTC-тің Гавайидегі бастапқы орнында қайта жандануының бір себебі – 1999 жылы Панамадағы Форт-Шерман JOTC-тің жабылуы болды. Жапонияның Окинава аралының солтүстігінде орналасқан тағы бір джунглидегі соғыс оқу-жаттығу орталығы – Гонсалвс лагері.