Кіріспе

Ливияның шығыс жағалау аймағы

Киренаика (‎/ˌsaɪrəˈneɪɪkə/, ‎/ˌsɪrˈɪnaɪkə, SIRRə) немесе Киренаика (برقة, , Кирена қаласының атымен), – Ливияның шығыс аймағы. Киренаика Ливияның 16-шы және 25-ші шығыс бойлықтары арасындағы шығыс бөлігінің барлығын, Куфра округін қоса қамтиды. Жағалау аймағы, ежелгі заманда «Пентаполис» («Бес қала») деп те белгілі болған, Рим провинциясы Крит пен Киренаиканың бір бөлігі болды, кейін Ливия Пентаполисі және Ливия Сикка болып бөлінді. Ислам дәуірінде бұл аймақ Барка қаласының атымен Барка деп аталды. Киренаика 1911 жылы Италияның колониясына айналды. 1934 жылы Италия Ливиясы құрылғаннан кейін Киренаика провинциясы елдің үш негізгі провинциясының бірі ретінде белгіленді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1943 жылдан 1951 жылға дейін британдық әскери және азаматтық басқаруда болды, ал 1951 жылдан 1963 жылға дейін Ливия Корольдігіне қарады. 1963 жылға дейін ресми түрде Киренаика деп аталған аймақ 1995 жылдан бері Ливияның бірнеше шабияттарын құрады. 2011 жылғы Ливия азаматтық соғысы Киренаикада басталды, ол соғыстың көп бөлігінде Ұлттық Кеңес (Бас штабы Бенгазиде) бақылауында болды. 2012 жылы Киренаиканың өтпелі кеңесі деп танылған орган Киренаиканы Ливияның автономиялық аймағы деп жариялады.

География

Геологиялық тұрғыдан Киренаика миоцендік әктас тастардан тұрады, олар Жерорта теңізінен тік көтеріліп, ішкі аймаққа қарай тегіс төмендейді. Бұл масса екі бөлікке бөлінеді. Джебель Ахдар Сидра шығанағынан Бомба шығанағына дейін жағалау бойымен созылып, 882 метр биіктікке жетеді. Ұзындығы бойынша үздіксіз жазық жоқ, ең ұзын жолағы Сидра шығанағының ойысынан басталып, Бенгази арқылы Толмейтаға дейін барады. Одан кейін, Суза мен Дернадағы дельталық участалардан басқа, жағалаудың барлығы тік жарлы. Жағалау жазығын 300 метр биіктіктегі Марж жазығы деп аталатын салыстырмалы түрде тегіс платодан тік жарлы тау бөледі. Марж жазығының үстінде 700 метр биіктіктегі тілген плато орналасқан, онда тау жотасының ең биік шыңдары шоғырланған. Джебель Ахдар және оған іргелес жағалау Жерорта теңізі орманды-далалық аймағының құрамына кіреді және ыстық, құрғақ жаздары мен салыстырмалы түрде жұмсақ, жаңбырлы қыстарындағы Жерорта теңізі климатымен сипатталады. Киренаиканың осы бөлігіндегі өсімдік қауымдастықтарына орман, орманды жер, маки, гаррига, дала және еменді саванналар жатады. Гаррига бұталары ауыл шаруашылығына пайдаланбаған жағалау жазықтары мен жағалау жарларында өседі, басым түрлері – Саркопотериум спинозум, Асфоделус рамус және Артемизия герба альба. Макидің шағын аудандары теңізге қараған солтүстік беткейлерде кездеседі және төменгі платода кеңейеді. Juniperus phoenicea, Pistacia lentiscus, Quercus coccifera және Ceratonia siliqua – макиде өсетін кең таралған ағаштар мен ірі бұталар. Тарихи тұрғыдан, кең аумақтарда орман болған. Джебель Ахдардағы орманды аумақ соңғы онжылдықтарда азайып келеді. 1996 жылғы БҰҰ Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымына жасалған есепте орманды аумақтың 500 мың гектардан 320 мың гектарға дейін азайғаны, көбінесе егін салу үшін ағаштарды кесіп тастағаны көрсетілген. Джебель Ахдардың оңтүстік беткейлері Жерорта теңізінің құрғақ орманды-далалық аймағымен жабылған, бұл Солтүстік Африканың Жерорта теңізі климаты мен аса құрғақ Сахара арасындағы көпірлік аймақ. Төменгі Джебель-эль-Акаба Джебель Ахдардың оңтүстігінде және шығысында орналасқан. Екі жотадан депрессия бөліп тұрады. Ежелгі заманда Мармарика деп аталған бұл шығыс аймақ Джебель Ахдардан әлдеқайда құрғақ, мұнда Сахара жағалауға дейін жетіп отыр. Тарихи тұрғыдан, тұз жинау және губка балық аулау шаруашылықтан маңыздырақ болған. Бомба мен Тобруктың жақсы порты бар.

Ежелгі Мысыр дәуірі

Мысыр жазбаларында Мысырдың Жаңа патшалығы дәуірінде (б.з.д. XIII ғасыр), Киренаиканың Либу және Мешвеш тайпалары Мысырға жиі шабуыл жасағандығы айтылады.

Грек отарлауы

Киренаика гректермен біздің заманымыздан бұрын VII ғасырдан бастап отарланды және Киренаика деп аталды. Алғашқы және ең маңызды колония – Кирине, ол шамамен б.з.д. 631 жылы Тера аралынан келген отаршылармен құрылды, олар қатты ашаршылықтан қашқан болатын. Олардың қолбасшысы Аристотель ливиялық Баттос есімін қабылдады. Батиадтар деп белгілі болған оның ұрпақтары көршілес қалалардағы гректермен болған қақтығыстарға қарамастан, билікте болды. Провинцияның ірі елді мекендері жоқ шығыс бөлігі Мармарика деп аталды; ал батыс бөлігі маңыздырақ болды және Пентаполис деп аталды, себебі ол бес қаланы қамтыды: Кирена (қазіргі Шахат ауылының жанында) және оның порты Аполлония (Марса Суса), Арсиноэ немесе Таухеира (Токра), Эусперидес немесе Беренице (қазіргі Бенгазидің жанында), Балагре (Байда) және Барсе (Марж) – олардың арасында ең бастысы Кирена болды. Кирена грек әлемінің ең ірі интеллектуалдық және өнер орталықтарының біріне айналды, ол медицина мектебімен, білімді академиялармен және эллинистік стильдің ең үздік мысалдары бар сәулетімен танымал болды. Киреналық Аристипп адамның ләззаттарының жиынтығы ретінде бақытты жай-күйді анықтаған моральдық көңіл-күйдегі доктринаны уағыздаған ойшылдар мектебін құрды. Киренаның басқа да белгілі туғандары – ақын Каллимах және математиктер Теодор мен Эратосфен.

Христиандық

Синоптикалық Евангелияларға сәйкес, Киренелік Симон Иса Мәсіхтің айқышқа тартылуына арналған айқыш ағашын көтеріп әкелген. Бір дәстүр бойынша, Евангелист Марк Пентаполисте дүниеге келген, кейіннен апостол Пауылмен бірге Колоссада (Кол. 4:10) және Римде (Филип. 24; 2 Тим. 4:11) уағыз айтқаннан кейін оралған; Пентаполистен ол Александрияға бет түзеген. Ерте христиандық Пентаполиске Мысырдан тараған; Синезий Киринейлік (370–414), Птолемейдің епископы, Александриядағы Катехизикалық мектепте және Мусейонда білім алған, сондай-ақ ол соңғы язычник неоплатонист Гипатияға зор құрмет пен сүйіспеншілікпен қараған, оның сабақтарына қатысқан. Синезий 410 жылы Александрия патриархы Теофилмен епископқа бекітілген. 325 жылы Никея соборынан бастап Киренаика Александрия шіркеуінің провинциясы ретінде танылған. Копт шіркеуінің патриархы бүгінгі күнге дейін Пентаполисті өзінің құзыретіндегі аймақ ретінде атауына қосады. Батыс Пентаполистің епархиясы Копт Православие шіркеуінің бір бөлігі болған, өйткені Александрия Папасы Африка Папасы есептелген. Копт Православие шіркеуінің Киелі Синодындағы Пападан кейінгі ең жоғары лауазым Батыс Пентаполистің митрополиті болған, бірақ Александрия Папасы Иоанн VI тұсында ірі архиепископтық митрополия ретінде таратылғаннан бері, ол басқа епархияға қосылған титулярлық орын ретінде сақталған. Рим дәуірінде бірнеше рет қиратылып, қайта жаңғыртылғаннан кейін Пентаполис қарапайым қалашыққа айналды, бірақ бәрібір епархияның орны болды. Оның епископы Зопирус 325 жылы Никея соборына қатысқан. Ефесте (431) және Халкидонда (451) қойылған қолтаңбаларда тағы екі епископтың – Зенобий мен Феодордың есімдері көрсетілген. «Пентаполис» атауын сақтап қалғанымен, шіркеу провинциясы тек бес қаланы ғана емес, Киренаиканың барлық аумағын қамтыған. Пентаполис әлі де Копт Православие шіркеуі мен Александрия Грек Православие шіркеуі Папаларының атауында кездеседі.

Арабтар мен Осман империясының билігі

Киренаика 642 жылы екінші халифа Омардың тұсында Амр ибн әл-Ас басшылығымен мұсылман арабтары тарапынан басып алынды және провинциялық астанасы, ежелгі Барка қаласының атымен Барқа деп белгілі болды. Үмәйд халифалығының ыдырауынан кейін ол негізінен Мысырға қосылды, бірақ бұл аймақ Фатимид халифалары тұсында бұрынғы атымен сақталды. Аймақ қарақшылардың базасына айналды, олардың көпшілігі Фатимидтер үшін жекеменшік ретінде жұмыс істеді. 1051/52 жылдары Барқа әмірі Жаббара Фатимидтерге адалдығын Зиридтерге ауыстырды. 11 ғасырдың ортасында, Зиридтердің бақылауындағы Солтүстік Африка жағалауын бірнеше араб тайпалары, соның ішінде бедуин Бану Хилал конфедерациясы қиратты. Барқа Хилал шабуылынан зардап шекті және Бану Хилал батысқа қарай жорық жасағанда Бану Сулеймдер қоныстанды. Бұл шабуыл порты қалаларының және теңіз саудасының құлдырауына әкелді. Мысырдан батысқа көшіп кеткен Хилалилердің саны 200 000-ға жуық отбасы деп есептеледі. Араб тайпаларының көшіп келуі нәтижесінде Киренаика Арабияның ішкі аймағынан басқа араб әлеміндегі ең арабтанған аймаққа айналды. Айюбид әмірі Қарақұш Мағрибке жорық жасады және әл-Макризидің сөзіне сәйкес, Саладинның бұйрығымен провинцияны ауыл шаруашылығының базасы ретінде пайдалану мақсатымен Киренаиканы басып алды. Мамлюктер ешқандай маңызды бақылауды жүзеге асыра алмады және салық төлей отырып, жергілікті бедуиндермен одақтасып, олардың билігін тікелей қабылдауға мәжбүр болды. 1879 жылы Киренаика Осман империясының вилаятына айналды. 1888 жылы ол мутасаррифияға айналды және бес қадаға бөлінді. Алайда, Осман Триполитаниясының валиі әскери және сот істерін басқарды. Бюрократиялық құрылым Триполидегідей болды. Мутасаррифия итальяндық шабуылға дейін болды.

Италиялық отаршылдық билік

1911 жылы итальяндықтар Түрік-итальян соғысы кезінде Киренаиканы басып алды және 1912 жылғы 15 қазанда оны итальяндық протекторат деп жариялады. Үш күннен кейін Осман империясы провинцияны Италия патшалығына ресми түрде өткізді. 1919 жылғы 17 мамырда Киренаика итальяндық колония ретінде құрылды, ал 1920 жылғы 25 қазанда Италия үкіметі шейх Сиди Идристі Сенусилердің басшысы ретінде мойындады, оған 1929 жылға дейін әмірлік дәрежесі берілді. Сол жылы Италия оны және Сенусилерді мойындаудан бас тартты. 1934 жылғы 1 қаңтарда Триполитания, Киренаика және Феззан Италияның Ливия колониясы ретінде біріктірілді. Италия фашистері Киренаика мен Триполитания арасындағы шекараға жақын жағалауда империялық жеңіс аркасы ретінде Мармурлық арканы салды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Киренаикада одақтастар итальяндық армия мен нацистік Германияның Африка корпусына қарсы ауыр шайқастар жүргізді. 1942 жылдың соңында одақтас күштер Киренаиканы Остің оккупациясынан босатты, ал Ұлыбритания 1951 жылға дейін Ливияның көп бөлігін басқарды, осы жылы Ливия Корольдігі құрылып, тәуелсіздік алды.

Киренаика әмірлігі

1949 жылы Идрис әл-Сенуси британдықтардың қолдауымен Киренаика эмирлігін тәуелсіздікке жариялады. Бұл эмирлік Ливия Корольдігі құрылғанда оның құрамына енді, ал 1951 жылдың 24 желтоқсанында Идрис әл-Сенуси король Идрис атанды, және тәуелсіз патшалыққа айналды.

Қаддафидің араб республикасы

1969 жылдың 1 қыркүйегінен бастап, Муаммар Каддафи полковнигі Сенасси әулетін құлатып, Киренаика кейде Каддафидің әскери диктатурасына қарсы ұлтшыл қозғалыстарды, соның ішінде 1980 жылы Тобруктағы әскери көтерілісті бастан кешірді. 2007 жылы Сейф әл-Ислам Каддафи басқарған Жасыл тауды сақтау және дамыту басқармасы "Фостер және Партнерлер" фирмасы жасаған Киренаика үшін аймақтық жоспарды жариялады. "Кирена декларациясы" деп аталған жоспар Киренаиканың ауыл шаруашылығын жаңғыртуға, ұлттық саябақ құруға және аймақты мәдени және экологиялық туризм орталығы ретінде дамытуға бағытталған. Жарияланған пилоттық жобаларға үш қонақ үйдің жобалары кірді, оның ішінде Кирена қаласының қираған жерлеріне жақын орналасқан "Кирена Гранд" қонақ үйі. Ливия азамат соғысының көп бөлігінде Киренаика көбінесе Ұлттық ауысу кеңесінің бақылауында болды, ал Триполитания мен Феззан Каддафи үкіметінің бақылауында қалды. Кейбіреулер қақтығысты шешу үшін "екі мемлекеттік шешім" ұсынды, онда Киренаика тәуелсіз мемлекет болар еді, бірақ бұл идея екі тараптан да қабылданылмады. 2011 жылдың қазан айында үш аймақ қайта біріктірілді, өйткені көтерілісшілер Триполитания мен Феззанды басып алды және үкімет құлады.