Ливия халқының демографиясы және тарихы

Кіріспе

Ливияның демографиясы – Ливия халқының демографиялық сипаттамасы, оның ішінде халық тығыздығы, этникалық құрамы, білім деңгейі, денсаулық сақталуы, экономикалық жағдайы және діни нанымдары, сондай-ақ Ливия халқының басқа да ерекшеліктерін қамтиды. Ливия халқы Солтүстік Африкадағы Жерорта теңізі жағалауында орналасқан Ливия мемлекетінде тұрады, ол Мысырдың батысында және оған жапсарлас жатыр. Ливиялықтар Триполиде және Ливияның екінші ірі қаласы Бенгазиде тұрады. Триполи – елдің астанасы және қалалық халқы бойынша ең ірі қала.

Тарих

Тарихи тұрғыдан бербер халқының мекені болған Ливия ғасырлар бойы финикиялықтар, гректер, римдіктер, арабтар және итальяндықтар тарапынан басылып алынған. Финикиялықтар Ливияға зор әсер еткен. Ливияның көптеген жағалау қалалары мен елді мекендерін финикиялықтар Жерорта теңізінің оңтүстік жағалауындағы сауда орталықтары ретінде құрған, бұл аймақтағы финикиялықтардың сауда-саттық қызметін жеңілдету үшін жасалған. Б.з.д. 8-ші ғасырдан бастап Ливия финикиялық Карфагеннің билігінде болды. Римдіктер үшінші Пуникалық соғыста Карфагенді жеңгеннен кейін Ливия Триполитания деген атпен Рим провинциясы болды, бұл б.з. 7-ші ғасырына дейін сақталды. Одан кейін Ливияны араб мұсылмандары Солтүстік Африканы жаулап алудың бір бөлігі ретінде басып алды, содан бері арабтардың аймаққа көшіп келуі басталды. 11-ші ғасырда Арабия түбегінен Бану Хилал және Бану Сулейм тайпалары, сондай-ақ Шығыс Арабиядан келген көшпелі тайпалар Ливияға қоныс аударды. Осыдан кейін бірнеше ғасыр өткен соң, 1551 жылы Осман империясы Ливияны жаулап алды. Италия 1911 жылға дейін оның аумағын бақылауда ұстады, содан кейін ел Италияның билігіне көшті. 18-ші ғасырда Ливия түрлі қарақшылардың базасы ретінде пайдаланылды. Қазіргі Ливиядан шыққан араб тобы – Аулад Сулейман 19-шы ғасырда Чад көлінің солтүстік бөлігін басып алды. Орта ғасырлардан бері осы аймақтың халқы көшпелі өмір салтына тән жылдамдылықпен сақталған саяси, экономикалық және әлеуметтік байланыстарды бөліседі. Осы қиын ортада тіршілік етудің қиындықтарына байланысты өзгеріске ұшыраған бұл қарым-қатынастар әрқашан қақтығыстар мен ынтымақтастық арқылы құрылған, олардың екеуі де жылдам өзгеріп отыратын одақтарды тудырды. 18-ші ғасырдың ортасында Аулад Сулейман Сирт пен Феццанда қару күшімен және көршілес халықтармен, сондай-ақ Ливия әкімшілігімен одақтасып, өздеріне зор ықпал ету аймағын құрды. 1830-шы жылдардың соңында Триполиде Осман әкімшілігінен жеңілген Аулад Сулейманның қалғандары Ливиядағы табысқа жету үшін жағдай жасаған Чад көлінің бассейніне қашқан. Олар Сахара арқылы жүретін сауданы бақылап, Ливия қоғамымен байланыстарын сақтады. Француздық Чад пен итальяндық Ливияның отаршылдықтары өздерінің іс-әрекеттеріне шектеу қойғанына қарамастан, Аулад Сулейман отаршылдық кезеңінде аймақтық ықпалын сақтап, бүгін де сақтап отырған сияқты. Екінші дүниежүзілік соғыста Ливия Солтүстік Африкадағы негізгі шайқас алаңдарының бірі болды. Соғыс кезінде территория ағылшын-француз әскери үкіметінің бақылауында болды, бірақ 1943 жылы одақтастар тарапынан жеңіліске ұшырады. 1951 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы елге тәуелсіздік берді, оған Идрис патша билік етті. 1969 жылы Муамар Каддафи бастаған әскери төңкеріс патша Идрис I-ді құлатты. Каддафи Батысқа қарсы бағытталған басшылықты орнатты. 1970 жылы Каддафи барлық британдық және американдық әскери базаларды жабуға бұйрық берді. Ливия халқы 1969 жылдан кейін тез өсті. 1968 жылы олардың саны 2 миллионды құраса, 2006 жылы 5 миллионға жетті. 1969 жылдан бері Ливияға көптеген еңбекші мигранттар келді. Олардың арасында Тунистен келген құрылысшылар мен жұмысшылар, Мысырдан келген мұғалімдер мен жұмысшылар, Палестинадан келген мұғалімдер, Югославия мен Болгариядан келген дәрігерлер мен медбикелер болды. 1990 жылдары Ливияның Панафрикалық саясатына өзгерістер енгізілгеннен кейін Ливияға 1 миллионнан астам жұмысшы көшіп келді, олардың көп бөлігі Судан, Нигер, Чад және Мали сияқты Африканың басқа көршілес елдерінен келді. Каддафи мұнай сатудан түскен ақшаны халықтың тұрмыс жағдайын жақсартуға және палестиналық партизандарға израильдіктерге қарсы күресте көмек көрсетуге жұмсады. 1979 жылы Ливия Угандада Иди Амин үкіметін Уганда азамат соғысына көмектесу үшін соғысты, ал 1981 жылы Ливия-Чад соғысында қатысты. Ливия Аозу жолағын басып алды, бірақ 1990 жылы Халықаралық сот істі қарады және Чадқа аумақты толық қайтаруға рұқсат берді. 2008 жылдың қыркүйегінде Италия мен Ливия Италия Ливияны 30 жыл бойы басқарғаны үшін келесі 20 жылда 5 миллиард доллар төлейтіні туралы меморандумға қол қойды. 2011 жылдан бері елде Каддафиге қарсы көтерілісшілер мен Каддафиді жақтаған үкімет арасында 2011 жылы басталған, Каддафидің өлімімен аяқталған Ливия азамат соғысы жүріп жатыр. Дегенмен, Ливия бүгінге дейін аймақта және одан тыс жерлерде проблемалар тудырып, оның халқына және Еуропаға көшіп келушілерге үлкен әсерін тигізіп келеді. Каддафи билігінде елде мұнайдан түсетін табыс пен тұрақтылық деңгейі болды, бұл 2010 жылға қарай туу деңгейін 2,56-ға дейін төмендетті. Алайда, тұрақсыздық жағдайында Ливия үкіметі 2022 жылдың қазанында халық саны 7,7 миллионға жекенін хабарлады, бұл халықтың күрт өсуін және/немесе көші-қонды көрсетеді. Көші-қонның ықтималдығы төмен болғандықтан, туу деңгейі ескі режимнің қауіпсіздігін жоғалтқан әйелдердің салдарынан күтілгеннен 10-15%-ға жоғары болды.

Historically Berber, over the centuries, Libya has been occupied by the Phoenicians, Greeks, Romans, Arabs, and Italians. The Phoenicians had a big impact on Libya. Many of the coastal towns and cities of Libya were founded by the Phoenicians as trade outposts within the southern Mediterranean coast in order to facilitate the Phoenician business activities in the area. Starting in the 8th century BCE, Libya was under the rule of the Phoenician Carthage. After the Romans defeated Carthage in the Third Punic War, Libya became a Roman province under the name of Tripolitania until the 7th century CE when Libya was conquered by the Arab Muslims as part of the Arab conquest of North Africa, and Arab migrations to the region began since then. In the 11th century, major migrations of Banu Hilal and Banu Sulaym from the Arabian Peninsula to Libya began, with other nomadic tribes from Eastern Arabia. Centuries after that, the Ottoman Empire conquered Libya in 1551. It remained in control of its territory until 1911 when the country was conquered by Italy. In the 18th century Libya was used as the base for various pirates. The story of the Awlad Sulayman, an Arab group from present day Libya dominated northern Lake Chad in the 19th century. Since the Middle Ages, the populations of this region have shared close political, economic, and social ties maintained by the mobility specific to the nomadic way of life. These relationships, fluid due to the difficulties of surviving in this difficult environment, have always been structured in turn, through conflict and cooperation, both of which produced rapidly changing alliances. In the middle of the 18th century, the Awlad Sulayman carved out a vast area of influence for themselves in Sirte and Fezzan by force of arms and by their alliances with neighboring peoples and the Libian administration. Defeated by the Ottoman administration in Tripoli at the end of the 1830s, the survivors of the Awlad Sulayman took refuge in the Lake Chad basin where they reconstituted the conditions for their success in Libya; they controlled trans Saharan trade and maintained their links with Libian society. Despite the limits imposed on their action by the French colonization of Chad and the Italian colonization of Libia; the Awlad Sulayman retained regional influence during colonial times and appear to maintain it today. In the Second World War Libya was one of the main battlegrounds of North Africa. During the war, the territory was under an Anglo French military government until it was overrun by the Axis Powers, who, in turn, were defeated by the Allies in 1943. In 1951, the country was granted independence by the United Nations, being governed by King Idris. In 1969, a military coup led by Muammar Gaddafi resulted in the overthrow of King Idris I. Gaddafi then established an anti Western leadership. In 1970, Gaddafi ordered all British and American military bases closed. The Libyan population has increased rapidly after 1969. They were only 2 million in 1968, and 5 million in 2006. Many migrant workers came to Libya since 1969. Among the workers were construction workers and laborers from Tunisia, teachers and laborers from Egypt, teachers from Palestine, and doctors and nurses from Yugoslavia and Bulgaria. 1,000,000 workers, mainly from other neighboring African countries like Sudan, Niger, Chad and Mali, migrated to Libya in the 1990s, after changes were made to Libya's Pan African policies. Gaddafi used money from the sale of oil to improve the living conditions of the population and to assist Palestinian guerrillas in their fight against the Israelis. In 1979, Libya fought in Uganda to assist the government of Idi Amin in the Ugandan Civil War, and in 1981, fought in the Libyan Chadian War. Libya had occupied the Aozou Strip; however, in 1990 the International Court of Justice submitted the case and allowed the full recuperation of territory to Chad. In September 2008, Italy and Libya signed a memorandum by which Italy would pay $5 billion over the next 20 years to compensate Libya for its dominion over Libya for its reign of 30 years. Since 2011, the country is swept by Libyan Civil War, which broke out between the Anti Gaddafi rebels and the Pro Gaddafi government in 2011, culminating in the death and overthrow of Gaddafi. Nevertheless, even today Libya still continues to generate problems within the area and beyond, greatly affecting its population and the migrant route to Europe. Under Gaddhafi the country had oil income and a level of stability, allowing birthrates to fall to 2.56 by 2010. However, with instability, the government in Libya announced population of 7.7 million as of Oct 2022, indicating a substantial population boom and/or migration. Since migration is less likely, birthrates probably soared as women no longer afforded security of the old regime, about 10 15% higher than expected.

Халық саны

Ливияның аумағы үлкен, бірақ халқы аз. Халық тығыздығы Триполитания және Киренаиканың солтүстік аймақтарында шамамен 50 адам/км² (130/шаршы миль) құрайды, ал басқа жерлерде бір шаршы километрге бір адамнан да аз мекендейді. Халықтың 90 пайызы аумақтың 10 пайызынан кем жерінде, негізінен жағалау бойында тұрады. Халықтың шамамен 90 пайызы қалалық жерлерде, көбінесе Триполи, Бенгази, Мисрата және Байда сияқты төрт ірі қалада шоғырланған. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, халықтың 28 пайызы 15 жасқа дейінгі балалар екендігі есептелді, бірақ соңғы онжылдықтарда бұл көрсеткіш айтарлықтай төмендеді. Ливия халқының көп бөлігін арабтар құрайды. Жалпы халық саны (мыңдаған бірліктерде) 0–14 жастағы халық (%) 15–64 жастағы халық (%) 65 жастан асқан халық (%) 1950 1 029 41.9 53.4 4.7 1955 1 126 43.0 52.7 4.3 1960 1 349 43.3 52.7 4.0 1965 1 623 43.4 53.0 3.6 1970 1 994 45.2 52.1 2.7 1975 2 466 46.5 51.3 2.2 1980 3 063 47.0 50.7 2.2 1985 3 850 47.3 50.5 2.3 1990 4 334 43.5 53.9 2.6 1995 4 775 38.3 58.8 2.9 2000 5 231 32.4 64.2 3.4 2005 5 770 30.6 65.6 3.8 2010 6 355 30.4 65.3 4.3

Жас бойынша үлестірілуі

Жынысы мен жас тобы бойынша халық санының бағалауы (1. VII.2015) (Деректер тек Ливия азаматтарына қатысты):
Жас тобыЕр адамӘйелТүгел саны% Түгел саны 0–4 316 497 299 059 615 556 9.99 5–9 297 303 280 602 577 905 9.38 10–14 284 318 270 831 555 149 9.01 15–19 268 106 257 009 525 115 8.52 20–24 278 875 267 533 546 408 8.87 25–29 289 113 282 117 571 230 9.27 30–34 287 480 281 354 568 834 9.23 35–39 279 699 271 907 551 606 8.95 40–44 235 088 231 285 466 373 7.57 45–49 180 029 180 796 360 825 5.86 50–54 126 799 126 848 253 647 4.12 55–59 87 135 86 625 173 760 2.82 60–64 56 199 59 834 116 033 1.89 65–69 51 782 50 863 102 645 1.67 70–74 38 750 33 736 72 486 1.18 75–79 26 942 25 616 52 558 0.85 80–84 15 038 15 233 30 271 0.49 85+ 9 873 11 973 21 846 0.35Жас тобыЕр адамӘйелТүгел саныПайыздық үлесі 0–14 898 118 850 492 1 748 610 28.38 15–64 2 088 523 2 045 308 4 133 831 67.08 65+ 142 385 137 421 279 806 4.54

Халық санағы

Ливияда сегіз рет халық санағы жүргізілді, алғашқысы 1931 жылы, ең соңғысы 2006 жылы. 1931 жылдан 2006 жылға дейін халық саны алты есеге артты.

Жыл Ерлер (мың) Әйелдер (мың) Жалпы халық саны (мың) Жылдық орташа өсім (%)
1931 704 193 646 3.8
1954 564 524 1,089 1.4
1964 (31 шілде) 813 751 1,564 3.7
1973 (31 шілде) 1,192 1,057 2,249 4.1
1984 (31 шілде) 1,954 1,689 3,643 4.5
1995 (11 тамыз) 2,237 2,168 4,405 1.7
2006 (15 сәуір) 2,934 2,723 5,658 2.3

Өте маңызды статистика

Соңғы 60 жыл ішінде Ливияның демографиялық жағдайы едәуір өзгерді. 1950 жылдан бері өмір сүру ұзақтығы тұрақты түрде артты, ал нәресте өлімі азайды. Туу көрсеткіші 1980 жылға дейін жоғары деңгейде болды (1950-1955 жылдар мен 1980-1985 жылдар аралығында туған балалар саны үш есеге өсті), нәтижесінде халық саны үш онжылдық бойы өте жоғары қарқынмен өсті. Бірақ, 1985 жылдан кейін туылу көрсеткіші күрт төмендеді, 1980 жылдардың басында әйел басына 7 баладан 2005-2010 жылдары 3 баладан азыраққа дейін түсті. Туылу көрсеткішінің төмендеуіне байланысты халық өсімі баяулады, сонымен қатар 15 жасқа дейінгі ливиялықтардың үлесі 1985 жылы 45% болса, 2010 жылы 29% -ға төмендеді.

CIA World Factbook демографиялық статистикасы

Келесі демографиялық статистика ЦРУ-ның Дүниежүзілік фактілер кітабынан алынған.

Жас құрамы

0-14 жас: 33,65% (ерлер 1 184 755/әйелдер 1 134 084)
15-24 жас: 15,21% (ерлер 534 245/әйелдер 513 728)
25-54 жас: 41,57% (ерлер 1 491 461/әйелдер 1 373 086)
55-64 жас: 5,52% (ерлер 186 913/әйелдер 193 560)
65 және одан жоғары: 4,04% (ерлер 129 177/әйелдер 149 526) (2020 ж. болжамы)
0-14 жас: 25,53% (ерлер 882 099/әйелдер 842 320)
15-24 жас: 16,81% (ерлер 582 247/әйелдер 553 004)
25-54 жас: 47,47% (ерлер 1 684 019/әйелдер 1 522 027)
55-64 жас: 5,77% (ерлер 197 196/әйелдер 192 320)
65 жас және одан асқан: 4,43% (ерлер 147 168/әйелдер 152 107) (2018 ж. болжамы)

Орташа жасы

жалпы: 25,8 жыл. Әлем елдерімен салыстыру: 156-шы
еркек: 25,9 жыл
әйел: 25,7 жыл (2020 ж. болжамы)
жалпы: 29,4 жыл
еркек: 29,5 жыл
әйел: 29,2 жыл (2018 ж. болжамы)

Халық санының өсу қарқыны

1,65% (2022 ж. болжамы) Әлем бойынша елдермен салыстыру: 57-орын
1,45% (2018 ж. болжамы)

Туу көрсеткіші

21,56 туу / 1000 адам (2022 ж. болжамы) Әлеммен салыстырғанда: 62-орын
17,2 туу / 1000 адам (2018 ж. болжамы)

Өлім-жітім көрсеткіші

1000 адамға шаққанда 3,45 өлім (2022 ж. болжамы) Әлем елдерімен салыстырғанда: 221-ші орын. 1000 адамға шаққанда 3,7 өлім (2018 ж. болжамы).

Таза көші-қон деңгейі

1,61 көшіп келуші/1000 халық (2022 жылғы бағалау бойынша). Әлем елдерімен салыстырғанда: 161-орын.
0,9 көшіп келуші/1000 халық (2018 жылғы бағалау бойынша).

Тұқым қуалаушылықтың жалпы көрсеткіші

3,04 бала / әйел (2023 ж. болжамы) Әлеммен салыстыру: 48-ші орын
3,09 бала / әйел (2022 ж. болжамы) Әлеммен салыстыру: 46-шы орын
2,03 бала / әйел (2018 ж. болжамы) 2,12 бала / әйел (2012 ж. болжамы) 3,01 бала / әйел (2010 ж. болжамы) 3,71 бала / әйел (2000 ж. болжамы)

Контрацепция таралу деңгейі

2,77 % (2014 ж.)

Қалалық даму

Қала халқы: жалпы халықтың 80,1% (2018)
Қалалану деңгейі: жылына 1,68% өсім (2015-2020 шамамен)

Жыныстық қатынас

туылған кезде: 1,05 еркек / әйел
0–14 жас: 1,05 еркек / әйел
15–24 жас: 1,06 еркек / әйел
25–54 жас: 1,1 еркек / әйел
55–64 жас: 1,04 еркек / әйел
65 жас және одан жоғары: 1,01 еркек / әйел
жалпы халық: 1,07 еркек / әйел (2017 ж. бағасы)

Сәбилер өлім-жітімі

жалпы: 10,5 өлім/1000 тірі туған бала
еркек: 11,3 өлім/1000 тірі туған бала
әйел: 9,6 өлім/1000 тірі туған бала (2018 ж. бағаланған)

Қалалық даму

Қала халқы: жалпы халықтың 81,3% (2022)
Қалалану қарқыны: жылына 1,45% өсім (2020 ж. шамамен 25)

Этностық топтар

Ливия халқының 97% арабтар мен берберлерден тұрады, оның 92% арабтар, ал 5% берберлер. Ресми емес бағалаулар бойынша, Ливиядағы берберлердің саны шамамен 600 000-ға жетеді, бұл Ливия халқының шамамен 10% құрайды. Берберлердің топтарына Зувара және Нафуса тауларындағы бербер халқының азшылықтары жатады. Оңтүстік-шығыста тубу (тиббу) халқының шағын топтары бар. Олар елдің шамамен төрттен бір бөлігін мекендейді және сонымен қатар Нигер мен Чадта да тұрады. Шетелдік тұрғындардың арасында ең көп саны басқа африкалық елдерден келгендер, оның ішінде Солтүстік Африка елдерінің азаматтары (көбінесе египеттіктер) және Батыс Африкалықтар. Сонымен қатар, түркілер, черкестер, босниялықтар және албандар сияқты аралас этникалық топтарды қамтитын көптеген Короглу отбасылары да бар.

Шетелдік халық

2020 жылы шетелдік тұрғындардың саны 12% деп бағаланады, олардың көпшілігі Тунис пен Египеттен мұнай өнеркәсібіндегі мигрант жұмысшылар, сонымен қатар гректер, мальтийліктер, итальяндықтар, пакистандықтар, палестиналықтар, түріктер, үндістер және бұрынғы Югославиядан келген адамдар бар. Ливиядағы азаматтық соғыс салдарынан, осы мигрант жұмысшылардың көпшілігі өз елдеріне қайтып келді немесе басқа елге кетіп қалды, алайда Ливияда әлі де елеулі саны жұмыс істеп жатыр. Allafrica.com және Libya Herald жариялаған хабарларға сәйкес, Ливияда 1 миллионнан 2 миллионға дейін египеттіктер тұрады, ал судандықтар мен тунистіктердің саны жүзден мыңға дейін жетеді. Сонымен қатар, Ливияда негізінен Сахара аймағынан оңтүстік Африкадан келген шамамен 1 миллион құжатсыз мигрант та тұрады.

Y-хромосомасы

Y хромосомасының талдауы Ливия халқында J1 P58 (37,2%) және E M81 (33%) гаплотоптарының жоғары жиілігі кездесетінін көрсетті.

Ас мәзірі

Ливиялық ас негізінен араб және Жерорта теңізі ас мәдениетіне жатады, сонымен қатар итальяндық ықпалы да бар. Ерекше тағамдарының бірі – араб шорбасы (Шорба Арабия), ол қалың әрі дәмді, көптеген дәмдеуіштер қосылған сорпа. Басқа Мағриб елдері сияқты, кускус пен тажин Ливияның дәстүрлі тағамдары болып саналады. Базын – ливиялық дәстүрлі тағам, ол арпа ұны мен аздаған қарапайым ұн қосылып жасалады.