Кіріспе

Ливия саясаты 2011 жылы Ливия Араб Жамахириясының құлауынан бастап және соңғы азамат соғысынан, сондай-ақ елдің бір бөлігін бақылайтын түрлі джихадистер мен тайпалық топтардан бері белгісіздікке толы. 2021 жылдың 10 наурызында Екінші Әл-Тани кабинеті мен Ұлттық келісім үкіметін біріктірген Ұлттық бірлік уақытша үкіметі (ҰБҮҮ) құрылды, бірақ Ливия саяси диалог форумы атысты тоқтатуды қамтамасыз еткенге дейін Ұлттық тұрақтылық үкіметінен жаңа қарсылықтар туды.

Ливиядағы саяси келісім (2015) және 2015 жылдан кейінгі саяси ахуал

2015 жылғы 18 желтоқсанда осы Өкілдер палатасының мүшелері мен Жаңа жалпы ұлттық конгресс саяси келісімге қол қойды. Келісім шарттарына сәйкес, тоғыз мүшеден тұратын Президенттік кеңес және он жеті мүшеден тұратын Уақытша Ұлттық Келісім Үкіметі құрылды, мақсаты – екі жыл ішінде жаңа сайлаулар өткізу. Алайда, бұл бірігу әрекеті сәтсіз аяқталды, себебі 2016 жылдың соңына қарай үш қарсыласатын үкімет әлі де сақталды, олардың арасындағы дау-дамайлар 2015 жылы Ұлттық Келісім Үкіметі (GNU) құрылғанға дейін жалғасты. Дегенмен, осы үкіметтік құрылым құрылғаннан кейін де елдің барлық аймақтарында адам құқықтарының кеңінен бұзылуына тап болдық; мұның себебі – Қаддафи билігінен кейін туған он жылдық қақтығысты реттеуге қабілетті орталық үкіметтің болмауы. Бірақ, ел демократиялық прогреске қадам жасады: Ливияның көрсеткіші 2011 жылдан 2013 жылға дейін PolityIV билік тенденциялары шкаласында өсті, 7-ден 1-ге дейін төмендеді, бұл оның «автократия» санатынан «анократия» санатына ауысуына әкелді.

Өкілдер Палатасы

Өкілдер палатасы 2014 жылдың маусым айында өткен сайлаулардың нәтижесінде құрылды, оған дейін Ливия революциясы таратылғаннан кейін аралық орган ретінде құрылған Бас Ұлттық Конгресс болған. Алайда, исламистер төмен деңгейде өткен сайлауда үлкен жетістікке жете алмады, ал исламистер жетекшілігіндегі Бас Ұлттық Конгресс мүшелері 2014 жылдың тамызында қайта жиналып, секуляристер мен федералистер басымдығы бар жаңа парламентті мойындаудан бас тартты. Жаңа Бас Ұлттық Конгресс жақтастары Ливияның конституциялық астанасы Триполиді жылдам басып алып, жаңадан сайланған парламентті Мысыр шекарасына жақын Тобрукқа, дерлік жер аударылуға мәжбүр етті. Өкілдер палатасы Ливияның ресми үкіметі ретінде кеңінен халықаралық танылуға ие. Бірақ Триполидегі Жоғарғы Сот оны заңсыз деп жариялап, 2014 жылдың қараша айында сайлау нәтижелерін күштен шығарды. Бұл сот шешімін Бас Ұлттық Конгресс және оның қолдаушылары құттықтады, бірақ Өкілдер палатасы мен оның жақтастары оны жарамсыз деп есептеді. Осы бөліністің фонында Ирак және Левант Ислам мемлекеті мен Ансар әл-Шария, сондай-ақ діни және тайпалық сипаттағы басқа да экстремистік топтар Ливияның бірнеше қалалары мен аудандарын, әсіресе теориялық түрде Тобрук үкіметі бақылауындағы Киренаиканы басып алды. Көптеген сарапшылар Ливияны сәтсіз мемлекет деп сипаттады немесе оның сәтсіздікке бет қадап бара жатқанын айтты.

Жалпы ұлттық конгресс

Жалпы ұлттық конгресс (кейде Жалпы ұлттық кеңес деп те аударылады) 200 мүшеден тұрды, оның 80-і пропорционалды өкілдік жүйесі арқылы партиялық тізім бойынша сайланды, ал 120-ы көпмандатты округтерде тәуелсіз кандидаттар ретінде сайланды. Атқару билігі ЖҰК (Жалпы Ұлттық Конгресс) тағайындады және Премьер-министр басқарды, ал ЖҰК Президенті, Декларацияда нақты айтылмаса да, іс жүзінде мемлекет басшысы болды. ЖҰК-нің басты міндеті – Ливияның тұрақты конституциясын жазу үшін конституциялық ассамблея құру болды, оны референдум арқылы бекіту қажет еді. Ливия заңдары шариғатқа негізделген. 2014 жылдың 30 наурызында Жалпы ұлттық конгресс өзін Жаңа Өкілдер палатасымен алмастыруға дауыс берді. Жаңа заң шығарушы орган әйелдерге 30 орын бөліп, барлығы 200 орынға ие болады (адамдар саяси партиялардың мүшелері ретінде қатыса алады) және шетелдік азаматтығы бар ливиялықтардың да сайлауға түсуіне рұқсат берді. Сайлау өткізіліп, заң шығарушылар қызметке кіргенімен, бұрынғы Жалпы ұлттық конгресс нәтижелерді мойындамады және жаңа парламентке қарсылық көрсету үшін қайта жиналды, ол қазір Ливияның шығысындағы Тобрук қаласында отырыс өткізеді.

2011 жылғы Азамат соғысынан кейінгі өзгерістер

Ливияда саяси партиялар 1972 жылдан бастап Каддафи үкіметі құлағанға дейін тыйым салынды, ал барлық сайлаулар заң бойынша партиялық сипатта болмады. Бірақ, революция кезінде 2011 жылдың 27 ақпанында Каддафиге қарсы күштер құрған Ұлттық ауысу кеңесі (ҰАК), «революцияның саяси бет-бейнесі» ретінде әрекет ету үшін, көппартиялық демократияны өз күнтәртібінің басты қадамы етті. 2011 жылдың маусым айында Сейф әл-Ислам Каддафи әкесі халықаралық бақылаудағы жалпы сайлауға келісетінін, егер жеңіліске ұшыраса, орнынан кететінін мәлімдеді, бірақ оның ұсынысын көтерілісшілер қабылдамады, ал БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі назарға алмады. 8 наурызда ҰАК өзін «Ливияның барлық аймақтарындағы жалғыз өкілі» деп жариялаған мәлімдеме жасады. 23 наурызда кеңес уақытша басқару органы құрды. 20 қазанға дейін 100 ел Каддафи билігімен барлық қарым-қатынасты үзіп, Ұлттық ауысу кеңесін Ливияның заңды өкілі деп мойындап, толық қолдау білдірді. 2011 жылдың 3 тамызында ҰАК Ливияның демократиялық мемлекет екенін жариялаған Конституциялық декларация қабылдады, онда ислам мемлекеттік дін ретінде бекітілді, мемлекет заң үстемдігін, тәуелсіз сот жүйесін, сондай-ақ азаматтық және адам құқықтарын (дін бостандығы мен әйелдер құқықтарын қоса алғанда) кепілдейді, және 2013 жылға дейін президенттік республикаға, сайланған ұлттық жиналысқа және демократиялық негізде бекітілген конституцияға өту кезеңдерін қамтиды. Кеңес төрағасының орынбасары Абдул Хафиз Гога 2011 жылдың 23 қазанында Ливия «азат етілді» деп жариялап, соғыстың ресми аяқталғанын мәлімдеді. Ливия төрағасы Мустафа Абдул Жалил Каддафи қайтыс болғаннан кейін Ливияның ислам демократиясына айналатынын айтты, бірақ ислам заңдарының ықпалын сайланған заң шығарушылар анықтайтын болады. Гога кейін Ливияның көтеріліске дейін қол қойған барлық халықаралық келісімдерді сақтауын жалғастыратынын растады. 2012 жылдың 7 шілдесінде Жалпы ұлттық конгресс (ЖҰК) сайлауы өтті. 200 орынға 2501 үміткер тіркелді – саяси партиялардан 136, тәуелсіз үміткерлерден 64. Шамамен 300 үміткердің көзқарастары қабылданбай, тізімнен шығарылды, олардың жеңілген Джамахирия күштеріне симпатия танытқандары күдіктелді. Ливиялық азаматтардың дауыс беруіне мүмкіндік беру үшін Берлин және Париж сияқты үлкен ливиялық қауымдастықтары бар Еуропа қалаларында аккредиттеу орталықтары ұйымдастырылды. 2012 жылдың 8 тамызында ҰАК ресми түрде таратылып, билікті Жалпы ұлттық конгресске тапсырды.

Саяси партиялар мен сайлаулар

2012 жылдың 7 шілдесінде заң шығару органы – Жалпыұлттық конгресс сайланды.

Халықаралық ұйымға қатысу

Ұлттық ауыспалы кеңес Ливияның 2012 жылғы сайлауға дейін халықаралық міндеттемелерін орындауға уәде берді. Ливия ABEDA, AfDB, AFESD, AL, AMF, AMU, AU, CAEU, ECA, FAO, G 77, IAEA, IBRD, ICAO, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, Inmarsat, Intelsat, Interpol, IOC, ISO, ITU, MONUC, NAM, OAPEC, OIC, OPEC, PCA, БҰҰ, UNCTAD, ЮНЕСКО, UNHRC (тоқтатылған), UNIDO, UPU, WCO, WFTU, ДСҰ, WIPO, WMO, UNWTO және UNHABITAT-тың мүшесі болып табылады.

Муамар Каддафидің Ливия саясаты

1969 жылы әскери төңкеріс арқылы билікке келгеннен кейін полковник Муаммар Каддафидің Ливияны басқаруы оның 1970 жылдардың ортасында жаңа үкімет түрінің негізі ретінде тараулар бойынша жариялаған «Жасыл кітабының» ілімдеріне ден қоюмен еректелді. Ол жамахирия деп атаған бұл жүйе, 2700 негізгі халық конгресінің өкілдерінен тұратын Жалпы халық конгресі мен Бас хатшы басқарған, Премьер-министр мен Президентке есеп беретін Атқарушы Жалпы халық комитеті арасында билікті теңдестіретін тікелей демократияның бір түрі болуға тиіс еді. Алайда, Каддафи барлық билікті дерлік өзінде сақтап, 1969 жылы құрылған әскери хунтаның қалдықтарын басқаруды жалғастырды. Каддафидің бұрынғы монархиялық құрылымнан ауысқан авторитарлық билігі Самуэльстің әскери төңкерістердің көбінесе демократиялық емес үкімет түрінен басқасына өтуге себеп болатынын көрсетуімен сәйкес келеді. Каддафи өзінің 42 жылдық билігі барысында әскери/персоналистік көшбасшы ретінде әрекет етті, бұл режим түрі үшін саяси ғалым Барбара Геддестің 1999 жылғы зерттеуінде көрсетілгендей, орташа билік ету мерзімін (15,1 жыл) үш есеге арттырды. Дегенмен, Каддафи режимі Геддестің атап көрсеткен әскери/персоналистік ерекшеліктердің көпшілігін сақтады: көшбасшысының өлімінен кейін күйреу, билік үшін тұрақсыз жеке байланыстарға сүйену және билік кезінде әскери қарсылыққа тап болу. 2011 жылғы Ливия төңкерісі, Каддафи билігін аяқтады, ол ішінара Тунис пен Мысырдың демократияға жасаған талпыныстарынан шабыттанды, бұл «көршілік әсерін» көрсетті – елдердің режим түрлерін қабылдағанда көрші елдердің ықпалына түсуі мүмкін деген теория.

Қажетті сандар

2011 жылғы 4 наурызда Интерпол "қауіпті адамдар мен активтердің ықтимал қозғалысы" туралы қауіпсіздік ескертуі жариялады. Бұл ескерту БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 1970-ші қаулысына негізделген, ол саяхатқа тыйым салу және активтерді тоңдату шараларын енгізді. Ескертуде Каддафидің өзі және оның үкіметінің 15 маңызды мүшесі тізімделген:
Муаммар Каддафи: Демонстрацияларды басуға және адам құқықтарын бұзуға тапсырыс бергені үшін жауапкершілік. *2011 жылғы 20 қазанда Сыртта қаза тапты*
Доктор Бағдади Махмуди: Революциялық комитеттердің байланыс кеңсесінің басшысы. Революциялық комитеттер демонстрацияларға қарсы зорлық-зомбылыққа қатысқан. Әбузед Омар Дорда: Сыртқы қауіпсіздік ұйымының директоры. Үкіметке адал. Сыртқы барлау қызметінің басшысы. Генерал-майор Әбу Бакр Юнис Джабр: Қорғаныс министрі. Қарулы күштердің әрекеттеріне толық жауапкершілік. Айша Каддафи: Муаммар Каддафидің қызы. Үкіметпен тығыз байланыста болды. Ханнибал Муамар Каддафи: Муаммар Каддафидің ұлы. Үкіметпен тығыз байланыста болды. Мутассим Каддафи: Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесші. Муаммар Каддафидің ұлы. Үкіметпен тығыз байланыста болды.
Әл Саади Каддафи: Арнайы күштердің командирі. Муаммар Каддафидің ұлы. Үкіметпен тығыз байланыста болды. Демонстрацияларды басуға қатысқан әскери бөлімдерге басшылық етті. Сайф әл-Ислам Каддафи: Каддафи қорының директоры. Муаммар Каддафидің ұлы. Үкіметпен тығыз байланыста болды. Демонстрацияларға қарсы зорлық-зомбылықты қоздыратын сөздер айтты. Абдулқадыр Юсеф Дибри: Муаммар Каддафидің жеке күзетінің басшысы. Мемлекеттік қауіпсіздікке жауапкершілік. Оппозицияға қарсы зорлық-зомбылықты ұйымдастырғаны туралы мәліметтер бар. Матук Мохаммед Матук: Коммуналдық қызметтер министрі. Үкіметтің жоғары лауазымды мүшесі. Революциялық комитеттермен байланысы бар. Бұрынғы оппозицияны басу және зорлық-зомбылыққа қатысқан. Сайид Мохаммед Каддаф Аль-Дам: Муаммар Каддафидің туысы. 1980 жылдары Сайид оппозициялықтарды өлтіру науқанына қатысып, Еуропада бірнеше адамның өліміне жауапты болды деп күдіктелді. Ол сондай-ақ қару-жарақ сатып алумен де айналысқан болуы мүмкін. Хамис Каддафи: Муаммар Каддафидің ұлы. Үкіметпен тығыз байланыста болды. Демонстрацияларды басуға қатысқан әскери бөлімдерге басшылық етті. Мұхаммед Каддафи: Муаммар Каддафидің ұлы. Үкіметпен тығыз байланыста болды. Сейф әл-Араб Каддафи: Муаммар Каддафидің ұлы. Үкіметпен тығыз байланыста болды. Полковник Абдулла Сенуси: Әскери барлау қызметінің директоры. Әскери барлау қызметінің демонстрацияларды басуға қатысы бар. Әбу Селим түрмесіндегі жаппай қырғынға қатысқан деген күдік бар. UTA рейсін бомбалау ісі бойынша сотталды. Муаммар Каддафидің жекжаттысы. Ұлттық Кеңес Алжир және Нигермен келіссөздер жүргізіп жатыр, оларға үкімет мүшелері мен дезертир болған әскери командирлер қашқан. Олар Әл Саади Каддафи және басқаларды тұтқындап, экстрадициялауға тырысып жатыр. Осы лауазымды тұлғалардың ішінде Бағдади Махмуди мен Әбузед Омар Дорда тұтқындалды, ал Сейф әл-Араб Каддафи соғыс кезінде НАТО әуе шабуылынан қаза тапты, Хамис Каддафи Триполи түскеннен кейін шайқаста қаза тапты, ал Муаммар мен Мутассим Каддафи, сондай-ақ Әбу Бакр Юнис Джабр Сырт түскен кезде қаза тапты.