Кіріспе

Ливиялық суфилік мистикалық орден, сүнни исламында Сенусия, Сенуси немесе Сануси (السنوسية) – Ливияда және оның төңірегіндегі аймақтарда 1837 жылы Меккеде алжирлік Мұхаммед ибн Әли әл-Сануси құрған, Ұлы Сануси (السنوسي الكبير, Sanūssiyy al Kabīr) аталған мұсылмандық саяси-діни суфилік орден және руы. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сенусилер Солтүстік Африкада нацистік және фашистік итальяндық әскерлерге қарсы британдық Сегізінші армияға маңызды көмек көрсетті. Ұлы Сенусидің немересі 1951 жылы Ливияның Идрис I патшасы болды. 1969 жылы Муаммар Каддафи бастаған Ливия төңкерісі оны тақтан түсіріп, Ливия монархиясын жойды. Каддафи үкіметінің тұрақты қудалауына қарамастан, бұл қозғалыс белсенділігін сақтап келді. Сенуси рухы мен мұрасы бүгінгі Ливияда, әсіресе Киренаикада маңызды рөл атқаруда.

Зәуия жүйесі

Зәуия жүйесі және оның ықпалы. Зәуия жүйесі негізінен діни болғанымен, Сенусси мемлекетінде зәуия экономикалық, білім беру және әскери орталық ретінде дамыды. Онда тактика, жауынгерлік дағдылар, мылтық қолдану, араб тілі, экономика және түрлі жұмыс салалары оқытылды. Зәуия жүйесі шейхты (зәуия басшысы) және оның Шура кеңесін отбасымен бірге Ливиядан Сенусси бақылауындағы аймақтарға көшіру арқылы кейбір түрлерінде колониализмге қарсы тұрды, көшірілгендердің саны кейде жүзге жететін. Бұл жүйе Ливия Корольдығы кезеңіне дейін сақталды, содан кейін Каддафи тарапынан жойылды.

Ливияның Идрис патшасы

1917 жылдан бастап 1933 жылы қайтыс болғанға дейін Әхмед Шарифтың Сенуси басшылығы көбінесе формалды болды. Ливияның Идрис, Мұхаммед ибн Әли әл-Санусидің немересі, Ұлы Сенуси, 1917 жылы Әхметтің орнын басып, Орденнің нақты басшысы болды және ливиялық тайпаларды біртұтас Ливия мемлекетіне біріктірген Сенуси көшбасшысы ретінде маңызды рөл атқарды. Идрис британдықтармен жасырын одақ құрды, бұл итальян билеушілерімен екі келісімге әкелді, олардың бірі Киренаиканың ішкі аймақтарын Сенусидің де-факто бақылауына енгізді. Нәтижесінде әл-Раджма келісімі итальяндықтармен одан әрі келіссөздер арқылы бекітіліп, Идрис Киренаика әмірі атағын алды, бірақ бұл нәзік тепе-теңдікті бұзатын жаңа шиеленістер көп ұзамай пайда болды. Көп ұзамай Киренаика ливиялық және Сенуси қарсыласының бекінісіне айналды. 1922 жылы Идрис ливиялық қарсыластың күшеюіне жауап ретінде Мысырға жер аударылды. Сенусилер қарсылықты жетекшілік еткендіктен, итальяндықтар Сенуси ханақаларын жапты, шейхтерді тұтқындады және мешіттер мен оларға тиесілі жерлерді тәркіледі. Ливиялықтар 1943 жылға дейін итальяндықтармен соғысты, оның салдарынан шамамен 250 000 адам қаза тапты. Тарихшы Әли Абдулла Ахмида атап көрсеткендей, Сенуси Ордені «этникалық және жергілікті тайпалық белгілерден» асып, итальяндық басқыншыларға қарсы күрескен ливиялықтарды біріктіруші күшке ие болды. Ливия қарсыласының белгілі батыры және Идрис досы Омар Мұхтар 1931 жылы итальяндықтар өлім жазасын орындаған Сенуси Орденінің көрнекті мүшесі және суфи мұғалімі болды. Соғыс аяқталғаннан кейін 1945 жылы Батыс державалары әлі де Сенуси Орденінің басшысы болған Идриске жаңа біріккен Ливияның басшысы болуға ықпал етті. 1951 жылы ел Біріккен Ұлттар Ұйымының қолдауымен тәуелсіздік алғаннан кейін Идрис оның королі, ал Фатима оның королевасы болды. Ислам ғалымы Мохаммед Аюбтың сөзіне сәйкес, Идрис билікке келуде маңызды рөл атқарса да, исламды «Солтүстік Африканың, әсіресе Мысырдың прогрессивті ағымдарының қысымына қарсы тұру үшін қалқан ретінде пайдаланды». 1969 жылдың 1 қыркүйегінде Муаммар Каддафи басқарған әскери төңкеріс Идрис билігінің аяқталуын белгіледі. Король Түркияда медициналық көмек алған кезде құлатты. Ол Грекияға, содан кейін Мысырға қашып кетті, онда 1983 жылы жер аударылып қайтыс болды. Осы орайда республика жарияланды, ал Идрис 1971 жылдың қараша айында Ливия Халық Соты тарапынан қатысусыз өлім жазасына кесілді. 1969 жылдың тамызында Идрис өзінің жүрегі жақын туысы Хасанды Сенусидің мұрагері етіп тағайындаған өкілдік хатқа қол қойды. Хат 2 қыркүйекте күшіне енуі тиіс болған, бірақ төңкеріс Идрис ресми түрде орнынан бас тартуынан бұрын болды. Идрис патшаның жүрегі жақын туысы және тәж мұрагері Хасан Сенуси, Идрис 1969 жылы медициналық көмек алу үшін Ливиядан кеткен кезде регент болып тағайындалған, Сенуси Орденінің басшылығына мұрагер атанды. Көптеген ливиялықтар Идриске зор құрметпен қарастырады, оны «Суфи патшасы» деп атайды. 2013 жылдың мамыр айында Идрис пен Омар Мұхтар Африка Одағының құрылғанына 50 жыл толуын атап өту кезінде Аддис-Абебада Сенуси көшбасшылары және Ливия тәуелсіздігіндегі маңызды тұлғалар ретіндегі рөлдері үшін еске алынды.

1969 жылдан бері болған оқиғалар

Каддафи сенусилер орденін тыйым салды, сенусилік топтарды жасырын қызметке көшірді және суфилік символдарды жою және Ливияның қоғамдық өмірінен сенуси дәстүрінің дауыстарын басу мақсатымен көрнекті сенуси тұлғаларын жүйелі түрде қуғынға түсірді. Қалған сенуси тайпалары революциялық үкімет тарапынан өз әрекеттерінде қатаң шектелді, сондай-ақ олардың мүліктеріне бақылаушы тағайындалды. Қызығы, Омар Мұхтар Каддафидің ең ықпалды тұлғаларының біріне айналды, оның сөздерін жиі келтіріп, ресми шараларда оның суретін жиі көрсетті. 1984 жылы Ливияның танымал Сенуси университеті Каддафинің бұйрығымен жабылды, бірақ халықаралық ғалымдар елге азамат соғысы басталарға дейін Сенуси тарихын және мұрасын зерттеу үшін келіп тұрды. Шындығында, 1980 жылдар бойы сенусилердің қатысуы мен қызметінің куәліктері тіркелді.

Сенусси ордерінің тұрақты маңызы

Суфи мұрасы мен рухы бүгінгі күнге дейін маңызды, ал оның сезімдері мен символдары 2011 жылғы Ливия революциясында көптеген адамға шабыт берді. Омар Мұхтардың бейнесі және оның танымал сөзі "Жеңілеміз немесе қаза табамыз" Триполиде және бүкіл Ливияда Каддафиді құлатуға көтерілгенде жақсырақ естілді. Исламдық плюрализм орталығының атқарушы директоры Стивен Шварц 2011 жылғы тамызда "Хаффингтон Пост" басылымында Ливия революциясының "суфи негізі" туралы ой бөлісті. Шварц Ливияның "ислам заңдарын сұрақсыз қабылдауға және жазбалардағы абсолютизмге қарсы тұратын, сондай-ақ еркіндік пен прогреске бағытталған суфизмнің ерекше орталықтарының бірі" ретінде қалып отырғанын атап өтті. Ол былай деп жазды: "Диктатура құлағаннан кейін Ливияның суфи өмірі оның болашағына оң әсер ете ала ма және қалай ете ала ма, соны талдау қажет". Суфи ғалымдарының қабірлері де экстремистердің шабуылына ұшырады. Ливияның жетекші діни ғалымдарынан құралған Ливияның Улемалар лигасы және суфи ғалымдары осы шабуылдарды үнемі айыптап, халықты діни және тарихи орындарды "күшпен" қорғауға шақырды және зорлық-зомбылықтың одан әрі күшеюіне және салафи топтарының жаңа шабуылдарына жол бермеу үшін биліктің араласуын талап етті.