Кіріспе

Ливияның бірінші және жалғыз патшасы 1951 жылдан 1969 жылға дейін Мұхаммед Идрис бин Мұхаммед әл-Махди әс-Сенуси (إدريس; 13 наурыз 1890 жыл – 25 мамыр 1983 жыл) – Ливияның саяси және діни қайраткері, 1951 жылдың 24 желтоқсанынан бастап 1969 жылдың 1 қыркүйегіндегі төңкерілгенге дейін Ливия патшасы болды. Ол 1951 жылдан 1963 жылға дейін Ливияның Біріккен Корольдігін басқарды, содан кейін ел Ливия Корольдігі деп аталды. Идрис 1920 жылдардан 1951 жылға дейін Киренаика және Триполитанияның әмірі қызметін атқарды. Ол Сенуси мұсылман орденінің басшысы болды. Идрис Сенуси ордені отбасында дүниеге келді. Оның інісі Ахмед Шариф әс-Сенуси орденнің басшысы лауазымынан бас тартқанда, Идрис оның орнын иеленді. Сенусилердің науқаны жүріп жатты, британдықтар мен итальяндықтар орденмен күресті. Идрис жаушылықты тоқтатып, Акрома келісімі арқылы Османдықтардың қорғауынан бас тартты. 1919 және 1920 жылдар аралығында Италия Идрис Италияның егемендігін мойындағандығы үшін Киренаиканың көп бөлігінде Сенусилердің билігін мойындады. Содан кейін Идрис өзінің орденімен Триполитан Республикасының шығыс бөлігін басып алуға сәтсіз тырысты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы Ливияға тәуелсіздік беруді ұсынды. Ол Киренаика, Триполитания және Феззанды біріктіру арқылы Ливияның Біріккен Корольдігін құрды және Идрис патша ретінде басқаруға тағайындалды. Кедей елде саяси ықпалы зор болған ол саяси партияларды тыйым салып, 1963 жылы Ливияның федералды жүйесін унитарлық мемлекетке ауыстырды. Ол Батыс державаларымен байланыс орнатып, Ұлыбритания мен АҚШ-қа экономикалық көмек алмасу шартымен елде әскери базалар ашуға рұқсат берді. 1959 жылы Ливияда мұнай табылуынан кейін ол экономикалық өсуге үлкен үлес қосып, дамып келе жатқан мұнай өнеркәсібінің қалыптасуын бақылады. Идрис режимі Ливиядағы араб ұлтшылдығы мен араб социализмінің күшеюімен, сондай-ақ елдегі жоғары деңгейдегі жемқорлыққа және Батыс елдерімен тығыз байланысқа наразылықтың артуынан әлсіреді. Түркияда емделуде болғанда, Идрис 1969 жылғы төңкеріс кезінде Муаммар Каддафи басқарған әскери офицерлер тарапынан тақтан алынды.

Ерте өмір

Идрис 1889 жылдың 12 наурызында Сенуси қозғалысының бас штабы Аль-Джахбубта дүниеге келді (кейбір дереккөздер 1890 жыл деп көрсетеді), ол Саид Мұхаммед әл-Махди бин Саид Мұхаммед әл-Сенуси мен оның үшінші әйелі Айша бинт Мукарриб әл-Барасаның ұлы еді. Ол Саид Мұхаммед ибн Әли әс-Сенусидің немересі, Сенуси мұсылман суфи орденінің және Солтүстік Африкадағы Сенуси тайпасының негізін қалаушы. Идристің отбасы ислам пайғамбары Мұхаммедтің қызы Фатима арқылы тарағанын айтты. Сенусилер – қазіргі Ливияның шығысындағы Киренаика аймағында негізінен орналасқан, жаңғыртушы сунниттік ислам сектасы. Осман сұлтаны Абдул Хамид II өзінің әскери атташесі Азмзаде Садик Эль Муайедті 1886 жылы Джагхбубқа, ал 1895 жылы Куфраға Сенусилермен жақсы қарым-қатынас орнату және Африка үшін Батыс Еуропа елдерінің күресіне қарсы тұру үшін жіберді. Он тоғызыншы ғасырдың соңында Сенуси ордені Киренаикада үкімет құрып, тайпаларын біріктірді, қажылық және сауда жолдарын бақылады және салық жинады. 1916 жылы Идрис өзінің туысы Саид Ахмет Шариф әс-Сенусинің орнынан бас тартуынан кейін Сенуси орденінің басшысы болды. Ол британдықтар тарапынан Киренаика аумағының «эмірі» деген жаңа атақпен мойындалды, бұл мәртебе 1920 жылы итальяндықтар тарапынан да расталды. 1922 жылдың 28 шілдесінде ол Триполитанияның әмірі болып тағайындалды.

Сенусси орденінің басшысы: 1916-22

1913 жылы Regio Esercito (Италия Корольдік Армиясы) Ливияға кең көлемде шабуыл жасағанда, Киренаикаға да шабуыл жасады. Осыған жауап ретінде Сенусси ордені оларға қарсы күресті. Орденнің басшысы Ахмед Шариф әс-Сенусси лауазымынан бас тартқан соң, оның орнына туысы Идрис келді. Осман империясының қысымымен Ахмед көршілес Мысыр сұлтандығында (1914 жылдың желтоқсанына дейін Мысыр Хедевати деп белгілі болған) орналасқан британдық әскери күштеріне қарсы қарулы шабуылдар жасады. Идрис билікке келгеннен кейін бұл шабуылдарды тоқтатты. Оның орнына ол Британ империясымен жасырын келісімге келді, бұл келісім жарты ғасырға созылып, орденіне де-факто дипломатиялық мәртебе берді. Британдықтарды делдал ретінде пайдаланып, Идрис 1916 жылдың шілдесінде итальяндықтармен келіссөздер жүргізді. Нәтижесінде 1916 жылдың сәуірінде әл-Зувайтинада және 1917 жылдың сәуірінде Акрамада екі келісімге қол қойылды. Соңғы келісім Киренаиканың көп бөлігін Сенусси орденінің бақылауында қалдырды. Сенусси ордені мен жаңадан құрылған Триполитания Республикасы арасындағы қарым-қатынас шиеленіскен болды. Сенуссилер өздерінің билігін шығыс Триполитанияға кеңейтуге тырысты, бұл Бани Валидтегі қақтығысқа әкеп соқты, нәтижесінде Сенуссилер Киренаикаға қайта шегінуге мәжбүр болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Осман империясы Ливиядағы өзінің талаптарын Италия Корольдығына өткізді. Алайда Италия ішкі экономикалық, әлеуметтік және саяси проблемаларға тап болды және Ливиядағы әскери операцияларды қайта бастауға дайын болған жоқ. Ол 1919 жылдың маусым айында Триполитания Республикасы үшін, ал 1919 жылдың қазан айында Киренаика үшін Legge Fondamentale деп аталатын жарлықтарды шығарды. Бұл жарлықтар ливиялықтардың барлығына Италия-Ливия азаматтығын беруге мүмкіндік берді, сонымен қатар әр провинцияның өз парламенті мен басқару кеңесі болуын қарастырды. Сенуссилер бұл келісімге риза болды және Идрис жаңа келісімді жариялау тойының бөлігі ретінде Римге сапар шекті. 1920 жылдың қазан айында Италия мен Киренаика арасындағы келіссөздер Аль-Раджма келісіміне әкелді, онда Идрис Киренаика әмірі атағын алды және Куфра, Жалу, Джахбуб, Авжила және Аждабия маңындағы оазистерді дербес басқаруға рұқсат берілді. Келісімнің бір бөлігі ретінде итальян үкіметі оған ай сайын жалақы төледі, сондай-ақ Сенусси бақылауындағы аумақтарда тәртіп сақтау және басқару үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Келісімде сондай-ақ Идрис Legge Fondamentale талаптарын орындау үшін Киренаика әскери бөлімдерін таратуы керек екені айтылды, бірақ ол бұл талапты орындамады. 1921 жылдың соңына қарай Сенусси ордені мен Италия үкіметі арасындағы қарым-қатынас қайтадан нашарлады. 1920 жылдың тамызында Триполитания басшысы Рамазан Ассуэли қайтыс болғаннан кейін республика азаматтық соғысқа ұшырады. Аймақтағы көптеген тайпа басшылары бұл келіспеушілік аймақтың Италиядан толық тәуелсіздік алу мүмкіндігін әлсірететінін түсінді және 1920 жылдың қарашасында олар зорлық-зомбылықты тоқтату үшін Гарьян қаласында кездесті. 1922 жылдың қаңтарында олар тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін Идрис Киренаика әмірлігін Триполитанияға кеңейтуді сұрауға келісті; олар бұл өтінішті 1922 жылдың 28 шілдесінде ресми түрде ұсынды. Идрис кеңесшілері оның ұсынысты қабылдауы керек пе, әлде жоқ па деген мәселеде екіге бөлінді. Мұндай қадам Аль-Раджма келісімін бұзуға және Киренаика мен Триполитанияның саяси бірігуіне қарсы болған Италия үкіметімен қарым-қатынасты нашарлатуға әкелуі мүмкін еді. Дегенмен, 1922 жылдың қарашасында Идрис бұл ұсынысқа келісті.

Шет елге жер аударылу: 1922-1951

Келісімнен кейін Эмир Идрис Италияның жаңа фашистік көшбасшысы Бенито Муссолинидің Сенуси орденіне қарсы әскери қимылдарынан қауіптеніп, 1922 жылдың желтоқсанында жаңа құрылған Мысыр Корольдігіне (бұрын Мысыр Сұлтандығы деп аталған) жер аударылды. Көп ұзамай Италия Ливияны қайта басып алды, ал 1922 жылдың соңына қарай оккупацияға қарсы тиімді антиколониалды қарсылық Киренаиканың ішкі аймақтарында шоғырланды. Италиялықтар Ливия халқын бағындырды; Киренаиканың малдары қырылды, халықтың көп бөлігі концлагерьлерге қамалды, ал 1930 және 1931 жылдар аралығында Regio Esercito (Италия Корольдік Армиясы) 12 000-ға жуық киренаикалықты өлімге кесті. Италия үкіметі «демографиялық отарлау» саясатын жүзеге асырды, нәтижесінде ондаған мың итальяндықтар Ливияға көшіріліп, көбінесе шаруашылықтар құру үшін орналастырылды. 1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Идрис елінің итальяндық оккупациядан азат ету үмітімен Ұлыбританияны қолдады. Ол итальяндықтар жеңіске жетсе де, Ливия халқының жағдайы соғысқа дейінгі жағдайдан ешқандай айырмашылығы болмайды деп мәлімдеді. Киренаика және Триполитания делегаттары Идрис британдықтармен келісім жасауы керек екеніне келісті, оған сәйкес соғыс кезінде қолдау көрсеткені үшін тәуелсіздік алатын еді. Жеке өзі Идрис Ливияның тәуелсіздігі туралы идеяны британдықтарға ұсынбады, оның орнына Трансиордания сияқты британдық протекторатқа айналуын ұсынды. Ливия араб күштері, еріктілерден құралған бес жаяу әскер батальонынан тұратын, британдық соғыс күштеріне көмек көрсету үшін құрылды. Бенгазиге жақын жердегі бір әскери қақтығыстан басқа, бұл күштердің рөлі қолдау және жандармерия міндеттерінен аспады. Италия әскерлері жеңіліске ұшырағаннан кейін Ливия британдық және француз әскерлерінің әскери бақылауында қалды. Олар 1907 жылғы Гаага конвенциясына сәйкес 1949 жылға дейін аймақты басқарды. 1946 жылы тәуелсіздікке негіз салу үшін Ұлттық Конгресс құрылды, оған Сенуси ордені басымдық берді. Ұлыбритания мен Францияның қысымымен Италия 1947 жылы елге егемендік талабынан бас тартты, бірақ оларға Триполитанияға сенімгерлік беруге рұқсат етілетініне үміттенді. Еуропалық державалар Бевин-Сфорца жоспарын жасады, онда Франция Феццанда, Ұлыбритания Киренаикада және Италия Триполитанияда он жылдық сенімгерлікке ие болады деп ұсынды. 1949 жылдың мамырында жоспарлар жарияланғаннан кейін, Триполитания мен Киренаикада зорлық-зомбылық демонстрациялары болды және АҚШ, Кеңес Одағы және басқа араб мемлекеттері наразылық білдірді. 1948 жылдың қыркүйегінде Ливияның болашағы мәселесі Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясына көтерілді, ол Бевин-Сфорца жоспарының қағидаларын қабылдамады, оның орнына толық тәуелсіздікті қолдады. Ол кезде Ұлыбритания да, Франция да Ливияның бірігуін қолдамады, Франция Феццандағы отарлық бақылауды сақтауға ұмтылды. 1949 жылы британдықтар Киренаиканы тастап, Идрис басқаруымен тәуелсіздік беретінін жариялады, осылайша оның өздерінің ықпал аймағында қалатынына сенді. Сол сияқты, Франция 1950 жылдың ақпанында Феццанда уақытша үкімет құрды. 1949 жылдың қарашасында БҰҰ Бас Ассамблеясы Ливияның тәуелсіздігі туралы резолюция қабылдады, онда ол 1952 жылдың қаңтарына дейін іске асырылуы керек екені айтылды. Резолюция Ливияның Ливияның патшасы болып жарияланатын Идрис басқаруымен біртұтас мемлекет болуын талап етті. Ол бұл лауазымды қабылдауға ықыласты болған жоқ. Ұлыбритания мен АҚШ – Оңтүстік Жерорта теңізінде кеңестік ықпалдың өсуіне жол бермеуге мүдделі болғандықтан – өзінің суық соғыстағы стратегиялық себептерімен келісті. Олар өздерінің мүдделерін қолдайтын тәуелсіз Ливия мемлекетінде әскери базалар құруға болатынын мойындады, бірақ Ливия БҰҰ-ның сенімгерлік басқаруына өткен жағдайда мұны істей алмайтын еді. Триполитандықтар – көбінесе Селим Мунтассер мен Біріккен Ұлттық Фронтпен біріккен – Еуропаның отарлық үстемдігін одан әрі болдырмау үшін осы жоспарға келісті. Патшалықтың идеясы Ливия қоғамына жат болар еді, себебі отбасыға, руға, аймаққа немесе жалпы мұсылман қауымдастығына деген адалдық Ливия ұлттығының кез келген түсінігінен гөрі әлдеқайда күшті болды.

Ливияның патшасы: 1951-1969

1951 жылдың 24 желтоқсанында Идрис Бенгазидегі әл-Манар сарайында Ливия Біріккен Корольдігінің құрылғанын жариялады. Елде шамамен бір миллион адам тұратын, олардың көпшілігі арабтар, бірақ берберлер, тебулер, сефардтық яһудилер, гректер, түріктер және итальяндықтар да аз санында өмір сүрді. Жаңа құрылған мемлекет ауыр проблемаларға тап болды: 1951 жылы Ливия әлемдегі ең кедей елдердің бірі болатын. Соғыс кезінде инфрақұрылымының көп бөлігі қиратылған, саудасы өте төмен, жұмыссыздық жоғары, нәресте өлімі 40% және сауатсыздық 94% құрады. Ливия жерінің бар болғаны 1% ғана егістікке жарамды, ал тағы 3-4% мал шаруашылығына пайдаланылды. Үш провинция біріккенімен, олардың ортақ ұмтылыстары шамалы болды. Корольдік федеративтік принцип бойынша құрылды, Киренаика мен Феззан Триполитанияның үстемдігінен қауіптеніп, осыны талап еткен еді, себебі Ливия халқының үштен екісі осы аймақта тұрды. Керісінше, Триполитаниялықтар біртұтас мемлекетті жақтады, оның үкіметі ұлттық мүддеде тиімді әрекет ете алады деп сенді және федеративтік жүйе Ливияда британдық және француздық үстемдікті күшейтеді деп қорқады. Үш провинцияның әрқайсысының өз заң шығарушы органы болды: Феззанның құрамы сайланған лауазым иелерінен ғана тұрды, ал Киренаика мен Триполитанияда сайланған және сайланбаған өкілдердің араласы болды. Бұл конституциялық құрылым Ливияны әлсіз орталық үкімет және күшті провинциялық автономиямен қалдырды. Кезек-кезек премьер-министрлер экономикалық саясатты жүзеге асыруға тырысты, бірақ оларға түрлі провинциялар кедергі келтірді. Киренаика мен Триполитания арасындағы сенімсіздік сақталды. Бенгази мен Триполи бірлескен астаналар болып тағайындалды, елдің парламенті екеуінің арасында ауысып тұрды. Идрис Байда қаласына көшіп барғаннан кейін ол де-факто жазғы астанаға айналды. Журналист Джонатан Беерманның сөзіне сәйкес, король Идрис «атақты түрде конституциялық монарх» болған, бірақ іс жүзінде «автократиялық билікке ие рухани көшбасшы» болды, ал Ливия конституциялық монархия немесе парламенттік демократия емес, «монархиялық диктатура» еді. Жаңа конституция Идриске маңызды жеке билік берді және ол елдің саяси жүйесінде маңызды рөл атқара берді. Идрис сарайлық кабинет арқылы, атап айтқанда, оның патшалық диуаны арқылы басқарды, онда кабинет шебері, екі орынбасары және аға кеңесшілер болды. Бұл диван Ливия мемлекетінің саясатын анықтау үшін федералды үкіметпен кеңесе жұмыс істеді. Король Идрис өзін-өзі сыйлайтын, дінге берілген мұсылман еді; ол өзінің суретін Ливия валютасында бейнелеуге рұқсат бермеді және Триполи Идрис әуежайынан басқа ештеңе оның атымен аталмауын талап етті. Идрис режимі көп ұзамай саяси партиялардың елде жұмыс істеуіне тыйым салды, олардың ішкі тұрақсыздықты күшейтетінін мәлімдеді. 1952 жылдан бастап сайлауға барлық үміткерлер үкімет тарапынан тағайындалды. 1954 жылы премьер-министр Мустафа Бен Халим Ливияны федеративтік жүйеден унитарлық жүйеге ауыстыруды және Идриске өмір бойы президенттік мәртебе беруді ұсынды. Идрис бұл федерализмнің тудырған проблемаларын шешіп, оның мұрагерлігін қоршап тұрған Сенуси отбасы арасындағы интригаларды тоқтататынын мойындады. Ол Бен Халимнен осы жоспарлардың ресми жобасын жасауды өтінді, бірақ Киренаика тайпаларының басшыларының қарсылығынан бұл идея тоқтатылды. Король Идрис тұсында Ливия Батыс әсер аймағына кірді. Ол Батыс сарапшыларының тәжірибесі мен көмегін алды, ал 1959 жылдың соңына қарай АҚШ-тан 100 миллион доллардан астам көмек алды, бұл Америка көмегінің жан басына шаққандағы ең үлкен көлемі болды. АҚШ компаниялары Ливияның мұнай өнеркәсібінің дамуында жетекші рөл атқарды. Бұл қолдау өзара тиімділік принципі бойынша берілді, ал Ливия АҚШ пен Ұлыбританияға Уилюс және Әл-Адем әуе базаларын пайдалануға рұқсат берді. Батыс елдеріне тәуелділік Ливияны бүкіл араб әлеміндегі ұлтшылдық және социалистік сезімдердің өсуіне қарсы қойды. Радио Каир тараптан таратылған араб ұлтшылдығы Триполитанияда әсіресе жақсы қабылданды. 1967 жылдың шілдесінде Триполи мен Бенгазиде Батыс мемлекеттерінің Израильді Араб мемлекеттеріне қарсы қолдауына наразылық білдіріп, батысқа қарсы тәртіпсіздіктер болды. Ливияның көптеген мұнайшылары Израильге қарсы соғысып жатқан араб күштеріне қолдау білдіру үшін ереуілге шықты. 1950 жылдары бірқатар шетелдік компаниялар Ливияда мұнай іздеу жұмыстарын бастады, ел үкіметі бұл процесті реттеу үшін 1953 жылғы Минералдар заңы мен 1955 жылғы Мұнай заңын қабылдады. 1959 жылы Ливияда мұнай табылды. 1955 жылғы заң кіші мұнай компанияларына ірі корпорациялармен қатар мұнайды бұрғылауға мүмкіндік берді; әр концессияның бастапқы жарнасы төмен болды, ал жалдау тек бұрғылаудың сегізінші жылынан кейін ғана айтарлықтай өсті. Бұл кез келген компанияның елдің мұнай операциясына маңызды болуына кедергі келтіретін бәсекелестік ортаны жасады, бірақ бұл компанияларды мүмкіндігінше жылдам мұнайды көп өндіруге ынталандырды. Ливияның мұнай кен орындары Еуропадағы сұраныстың өсуіне серпін берді, ал 1967 жылға қарай Батыс Еуропа нарығына түсетін мұнайдың үштен бірін қамтамасыз етті. Бірнеше жыл ішінде Ливия әлемдегі төртінші ірі мұнай өндіруші елге айналды. Мұнай өндірісі Ливия экономикасына үлкен серпін берді; 1951 жылы жан басына шаққандағы жылдық табыс 25-35 доллар болса, 1969 жылға қарай 2000 долларға жетті. 1961 жылға қарай мұнай өнеркәсібі Ливия саясатындағы кез келген мәселеден үлкен ықпалға ие болды. 1962 жылы Ливия Мұнай экспорттаушы елдер ұйымына (ОПЕК) қосылды. Келесі жылдары Ливия мемлекеті өнеркәсіпке бақылауды күшейтті, 1963 жылы Мұнай істері министрлігін, ал кейін Ливия Ұлттық мұнай компаниясын құрды. 1968 жылы олар Ливиялық мұнай компаниясын (LIPETCO) құрды және кез келген жаңа концессиялық келісімдер LIPETCO-мен бірлескен кәсіпорындар болуы керек екенін жариялады. Ливияда заңсыздық пен жақын туыстық кеңінен таралды. Идрис үкіметінің жоғары деңгейлерінде әсер еткен бірқатар резонанстық сыбайлас жемқорлық оқиғалары болды. 1960 жылдың маусымында Идрис бұл сыбайлас жемқорлықты айыптайтын хат жариялады, парақорлық пен жезөкшеліктің «мемлекеттің өміршеңдігі мен оның ел ішінде де, сыртында да жақсы беделін жоятынын» мәлімдеді. 1963 жылдың 26 сәуірінде король Идрис Ливияның федеративтік жүйесін жойды. Провинциялық заң шығарушы жиналыстар мен провинциялық сот жүйелері де таратылды. Бұл оған экономикалық және әкімшілік жоспарлауды орталықтандырылған ұлттық деңгейде шоғырландыруға мүмкіндік берді, содан кейін барлық салықтар мен мұнай кірістері тікелей орталық үкіметке бағытталды. Бұл реформаның бір бөлігі ретінде «Ливия Біріккен Корольдігі» «Ливия Корольдігі» деп өзгертілді. Бұл реформа Ливияның көптеген провинцияларына ұнамады, олардың билігі шектелді. Тарихшы Дирк Вандевалле бұл өзгерісті «монархияның кеңседегі қызметінің барысындағы ең маңызды саяси актісі» деп атады. Бұл реформа Идриске бұрынғыдан гөрі әлдеқайда көп саяси билік берді. 1960 жылдардың ортасында Идрис елдің басқаруына белсенді қатысуын азайта бастады. 1955 жылы ұл тумағандықтан, ол әйелі Фатиманы, 20 жылға жуық бірге тұрған әйелін, екінші әйелге, Әлия Абдель Ламлунға, бай бедуин басшысының қызына үйлене беруге көндірді. Екінші неке 1955 жылдың 5 маусымында өтті. Екі әйел де жүкті болды және әрқайсысы оған ұл тартты.

Төңкеріс және жер аударылу

Патша Идрис мұнай ақшасын мемлекеттің экономикалық немесе саяси құрылысын дамытуға емес, монархияны қолдайтын отбасылық және тайпалық байланыстарды нығайтуға жұмсады. Вандеваллдің сөзінше, Идрис патша "үш провинцияны біртұтас саяси қауымдастық ретінде басқаруға ешқандай ықылас танытпады". Идрис режимінің Киренаиканың шегінен тыс жерде қолдауы шамалы болды. Елдегі кең таралған сыбайлас жемқорлық пен жақын туыстарды қызметке тағайындау, сондай-ақ 1967 жылғы Алты күндік соғыстан кейін күшейген араб ұлтшылдығы оның беделін әлсіретті. 1969 жылдың 1 қыркүйегінде, Идрис патша Түркияда емделуде болғанда, Муамар Каддафи басқаратын Ливия армиясының офицерлері оны төңкерілді. Монархия жойылды және республика жарияланды. Төңкеріс Идрис патшаның тақтан бас тарту ниетіне және ертеңгі күні оның мұрагерінің билікке келуіне кедергі келтірді. Түркиядан ол патшайымымен бірге кемемен Грекияның Камена-Вурла қаласына сапар шегіп, Мысырға жер аударылды. 1969 жылғы төңкерістен кейін Идрис патша Ливия халық сотында қатысусыз сотталып, 1971 жылдың қараша айында өлім жазасына кесілді. Муамар Каддафи режимі Идрис патшаның басқаруын әлсіз, тиімсіз, жемқор, көне және ұлтшылдыққа ұмтылмаған деп сипаттады, бұл бағалау кеңінен қабылданатын болды. 1983 жылы 93 жасында Идрис патша Каирдегі Докки ауданындағы ауруханада қайтыс болды. Ол Сауд Арабиясының Медина қаласындағы Әл-Бақи зиратына жерленді.

Мұра

Вандеваллдің айтуынша, король Идрис патшалығы Ливияны "өз азаматтарын саяси түрде қатыстырмау жолына түсіріп, терең деполитизацияға" алып келді, бұл ерекшелік 21-ші ғасырдың басында да елге тән болды. Ол АҚШ-тың Ливиядағы елшісіне және алғашқы зерттеушіге Ливияны біріктіруді шын ниеттен қаламағанын жеткізді. Мұхаммар Каддафидің мұнай саласына қатысты саясаты да технократиялық сипатта болды және король Идрис саясатына ұқсас көптеген ерекшеліктерді қамтыды. Король шет елде қайтыс болғанмен және көптеген ливиялықтар оның билігінен кейін дүниеге келгенімен, Ливия азаматтық соғысы кезінде Каддафиге қарсы наразылық білдірген көптеген адамдар, әсіресе Киренаикада, корольдің суреттерін көтеріп жүрді. Монархия кезеңінде қолданылған үш түсті ту революцияның символы ретінде жиі пайдаланылды және Ұлттық Кеңес тарапынан Ливияның ресми туы ретінде қайта қабылданды.