Кіріспе

Британдық мемлекет қайраткері, дипломат және отарлық әкімші (1841-1917)

Эвелин Бэринг, Кромердің 1-ші графы, (26 ақпан 1841 – 29 қаңтар 1917) – британдық мемлекет қайраткері, дипломат және отарлық әкімші. Ол 1879 жылы Мысырда британдық бас контролер болып қызмет етті, бұл 1876 жылғы Мысырдың банкроттығынан кейін Мысыр қаржысын бақылаған халықаралық бақылаудың бір бөлігі болды. Кейіннен 1883-1907 жылдары Ураби көтерілісінен кейін британдық оккупация кезінде Мысырда агент және бас консул болып тағайындалды. Бұл лауазым Барингке Мысырдың қаржысын және басқаруын де-факто бақылауға мүмкіндік берді. Барингтің бағдарламалары Мысырдың белгілі бір салаларында шектеулі экономикалық дамуға алып келді, бірақ оның ақша дақылдарына тәуелділігін күшейтті, сондай-ақ оның әлеуметтік дамуының кейбір аспектілерін (мысалы, мемлекеттік мектеп жүйесін) регреске ұшыратты.

Ерте өмір және әскери мансап

Баринг Генри Барингтің екінші әйелі Сесилия Энннің (құрметті аты – Уиндхэм) тоғызыншы ұлы болды. Барингтер отбасының ағылшын тармағы 1717 жылы Германиядан көшіп келген Иоганн Барингтен (кейіннен «Джон» деп аталған) тараған. Джонның ұлы, сэр Фрэнсис, «Барингс» банкін құрды. Генри – сэр Фрэнсистің үшінші ұлы. 1848 жылы ол қайтыс болған соң, жеті жасар Эвелин интернатқа жіберілді. 14 жасында ол Корольдік әскери академияға түсіп, 17 жасында Корольдік артиллерияда лейтенант шенімен бітірді. Алғашқыда ол Корфу аралындағы батареяға бекітілді. Корфуда болғанда Баринг өзінің білім жетіспеуін сезініп, өзіндік білім алуға кірісті, грек тілін үйреніп, итальян тілін еркін меңгерді. Ол сондай-ақ бір әйелмен қарым-қатынасқа түсіп, Луиза София есімді қызын заңсыз тудырды. 1862 жылы ол Иония аралдарының жоғары комиссары сэр Генри Сторкстің жеке хатшысы лауазымын қабылдады. Бұл лауазым 1864 жылы Корфу Грекиямен біріккен кезде аяқталды. Кейіннен 1864 жылы Сторкс Мальта губернаторы болып тағайындалды және Барингті тағы да жеке хатшысы ретінде жұмысқа алды. Келесі жылы Баринг Сторкспен бірге Ямайкаға сапарлады, онда Сторкс Морант шығанағы көтерілісіне қатысты ресми тергеуді басқарды. 1868 жылы Баринг Армия штаб колледжіне қабылданды және 1869 жылдың соңында бітірді. Содан кейін ол екі жыл бойы Соғыс министрлігінде жұмыс істеді, Қырым соғысынан кейінгі реформаларды жүзеге асыруға көмектесті. 1871 жылы ол екінші капитан шеніне көтерілді. Әскери мансап оған ұнамағандықтан, Баринг 1872 жылы Үндістан вице-королі, кузені Лорд Нортбруктың жеке хатшысы ретінде Үндістанға барды және өзінің әкімшілік қабілетін жақсы байқады. Нортбрук 1876 жылы отставкаға шыққаннан кейін Баринг Англияға оралды және сэр Роуленд Эррингтонның (11-ші баронет) қызы Этель Эррингтонға үйленді. Ол 1878 жылы «Үндістан жұлдызы» орденінің серігі (CSI) болып тағайындалды және майор шеніне көтерілді. Келесі жылы ол әскерден кетті.

Мысырдағы британдық бас бақылаушы

Баринг алғаш рет Мысырға 1877 жылы келгенде, елдің қаржы жағдайы қиын еді. Мысырдың хедиві Исмаил-паша, Суэц каналын салу жобалары, жеке шығындары мен үнемі туындайтын салық тапшылығын жабу үшін еуропалық қаржыгерлерден миллиондаған фунт стерлинг қарыз алды. Оның қаржысы Америка Азамат соғысы кезінде гүлдеген Мысырдың мақта өнеркәсібінен түскен ақшаға тәуелді болды. Бірақ содан кейін, американдық мақта еуропалық нарыққа қайта оралғанда, мақта бағасы күрт төмендеді. Осының салдарынан Мысыр мақтасы бұрынғыдай табыс көзі болмай қалды. Исмаил-паша қарызының тіпті пайызын да төлей алмайтын жағдайға жетті. Бастапқыда Исмаил парламенттен салықты көбейтуге рұқсат сұрады, бірақ парламент, көбінесе жеңіл салық төлейтін ірі жер иелерінен құралғандықтан, қарсылық көрсетті. Сараңдыққа ұшыраған Исмаил қаржылық қиындықтарын шешу үшін еуропалық державалардан көмек сұрады. Біраз қиын келіссөздерден кейін, екіталай басқару жүйесі құрылды, оған сәйкес Мысырдың қаржысын бақылау үшін француз және британ бақылаушылары тағайындалды. Сэр Эвелин Бэринг британдық бақылаушы болып тағайындалды. Мысыр тарихшысы Афаф Луфти әл-Сайид Марсот, Исмаилдың еуропалық көмек алуға жасаған бұл әрекеті Мысырдың қаржысына шетелдік бақылаудың жолын ашқанын және Мысырдың Британ империясына енуіне әкелгенін айтады. Сэр Эвелиннің отбасы арқылы Barings Bank-пен байланысы және банктың Мысыр қарызындағы маңызды үлесіне қарамастан, оның тағайындалуындағы мүдделер қақтығысы туралы ешқандай алаңдаушылық болған жоқ; сондай-ақ, оның аралас ниеттері үкіметті Барингтің экономикалық бағдарламаларын қолдаудан қайтарған жоқ. Баринг пен оның әріптес бақылаушылардың Мысырдың қаржысын де-факто бақылауы, олардың Мысыр және британ үкіметтеріне айтарлықтай ықпал еткенін білдірді. Исмаил банкроттық жариялаудан бас тартқанда, Баринг үкіметін Исмаилды тақтан түсіруге мәжбүрледі, олар 1879 жылы осыны істеді. Мысыр халқы елдің қаржылық қиындықтары үшін Исмаилды айыптады және оның орнынан алынуына қуанышпен қарсы алды. Исмаилдың орнын оның ұлы Тауфик басты, ол еуропалық консулдармен ынтымақтасты.

Мысырдың бас консулы

Ураби көтерілісі, Ахмет Ураби бастаған, өрбудегі египеттік полковник, хадиватты қауіпке тілді. Британдықтардың Александрияға араласуынан және 1882 жылғы Англо-Египет соғысынан кейін Баринг Үндістаннан Мысырға британдық агент және бас консул ретінде "шағын реформалар жасау және британдық әскерлерді дереу шығару туралы тапсырмамен" оралды. Бірақ Баринг Мысырдың толыққанды басып алуын жақтады және египеттіктердің тәуелсіздік талаптарын мойындамады. Барингтің бас консул ретінде жасаған алғашқы қадамы – Дуфферин есебін бекіту болды, ол мәні бойынша нақты билігі жоқ қуыршақ парламент құруды көздеді. Есепте елге қажетті реформалардың британдық бақылауда болуы қажеттігі айтылды. Сондай-ақ, Суэц каналы аймағының мүдделері әрқашан сақталуы керек екені де көрсетілді. Баринг египеттік әкімшіліктің тиімсіздігіне байланысты, кез келген реформа үшін ұзақ мерзімді оккупация қажет деп сенді. Ол Мысыр үшін Гранвилл доктринасы деп аталатын жаңа басшылық қағиданы орнатты (Сыртқы істер министрі лорд Гранвиллдің атымен аталған). Бұл доктрина Барингке және басқа британдық шенеуніктерге үкіметті британдықтармен ынтымақтасатын египеттік саясаткерлермен толтыруға, ал британдық директиваларды қабылдаудан бас тартқан египеттік министрлерді қызметтен босатуға мүмкіндік берді. Барингтің басшылығымен британдық шенеуніктер маңызды министрліктерге орналастырылды және "Жасырын протекторат" деп аталатын жаңа жүйе енгізілді. Шын мәнінде, үкімет – тек сыртқы көрініс. Египеттік министрлер сыртқы бейнесін құрады, бірақ нақты билік британдық шенеуніктердің қолында болды. Осылайша, Баринг 1907 жылға дейін Мысырдың нақты билеушісі болып қалды, және бұл келісім британдықтардың басқаруының алғашқы он жылында жақсы жұмыс істеді, себебі Тауфик паша үкіметтік жауапкершіліктен бас тартуға дайын болған әлсіз адам еді. Баринг бұрын кедивке қарсы көтерілістерге байланысты мүлдем сенімсіз деп санаған египеттік армия таратылды және британдық үлгіде жаңа армия құрылды (Үндістандағыдай). 1887 жылы египеттік қаржы тұрақталғаннан кейін, Баринг Каирдегі үкіметті Суданды қайта басып алу туралы кез келген ниеттен бас тартуға мәжбүр етті, одан Египет Махдишілік көтерілістен кейін бақылауын жоғалтқан еді. Бюджетті сақтықпен және кейде қисық басқару, сондай-ақ суару жобаларын ілгерілету Египетке айтарлықтай экономикалық өркендеу әкелді. Баринг болашақта Ұлыбританияның Египеттің үстінен бақылауы аяқталып, толық тәуелсіздік қайта орналасады деп сенді, бірақ египеттік халық дұрыс өзін-өзі басқаруды үйренгеннен кейін ғана. Әл-Сайид Марсот Барингтің тұсында египеттік ұлтшылдар белсенді болмағанын және көптеген египеттіктер Ұлыбританияның "құтқару және зейнеткерлікке шығу" саясатына сенгенін айтады, бірақ Баринг мұны істеуге ниеттенбеген, өйткені, Әл-Сайидтің сөзіне сүйенсек, "Баринг "бағынышты халықтардың" өзін-өзі басқаруға мүлдем қабілетсіз деп сенді, оларға шын мәнінде өзін-өзі басқару қажет емес немесе қажет емес, оларға шын мәнінде қажет болған нәрсе – "қарны тоқ" саясаты, ол оларды тыныш ұстады және элитаға ақша табуға мүмкіндік берді, соның арқасында олар оккупациялық билікпен ынтымақтастық". 1892 жылы Тауфик қайтыс болды және оның орнына Аббас Хилми II келді. Жаңа, амбициялы хадив шетелдік ықпалды қуып жібергісі келді және осы мақсатта ұлтшыл қозғалысты қолдады, бірақ ол Барингті ескере алмады, ол оны тез қорқытып, мойынсұндырды. Алайда зерттеулер көрсеткендей, египеттік ұлтшыл қозғалыс 1890 жылдардың соңына дейін белсенді болды, негізінен жаңа хадивтің айналасындағы құпия қоғамдардан. Бұл қозғалыстарды жас ұлтшыл көшбасшы Мустафа Камил басқарды және оларды шетелдік жергілікті топтар, әсіресе Египеттегі француз және грек қауымдастықтары қолдады. Лорд Кромердің Үндістанда жағымсыз тәжірибесі болды, онда жоғары білім үнділік ұлтшылдыққа әкелді, ол Раджды қатты сынға алды. Египетте Кромер білім беру бюджетін қысқартты, көптеген мамандандырылған орта білімнен кейінгі оқу орындарын жапты және оқу бағдарламасын кәсіптік пәндерге қайта бағыттады. Оқу ақысының енгізілуі көптеген египеттіктер үшін білім алу мүмкіндігін төмендетті. Баринг 1906 жылғы Деншавай оқиғасынан кейін египеттік шаруаларға қатаң жазалар тағайындалғаннан кейін Мысыр мен Ұлыбританияда да дау-дамайға ұшырады, тіпті ол сол кезде елден тыс болса да, тікелей қатысы болмады. Премьер-министр сэр Генри Кэмпбелл Баннерменнің басшылығымен жаңа либералды үкімет Мысырға қатысты жеңілдетілген саясат ұстануға шешім қабылдады, және Баринг аяқталып бара жатқанын сезіне отырып, 1907 жылдың сәуір айында отставкаға кетті. Оның кетуінің ресми себебі – денсаулық мәселелері. 1907 жылдың шілдесінде Парламент оған Мысырдағы "ерекше қызметтері" үшін 50 000 фунт стерлинг сыйлық берді.

Құрметтер

1901 жылғы тамыз айында Баринг Нортумберленд графтығындағы Гексхэм виконты Эррингтон және Норфолк графтығындағы Кромер графы титулына ие болды. 1902 жылғы маусымда Оксфорд университетінен құрметті докторлық дәрежесін (D. C. L.) алды, ал 1906 жылы король Эдуард VII Барингті "Еңбегі үшін орден" мүшесі етті.

Бойдақ, әйелдер және ислам

Баринг Шығысқа, әсіресе Мысырға қатысты «дәстүрлі шығыстанушылық» көзқарас ұстанып, батыстықтардың мысырлықтардан әр түрлі жағынан жоғары тұрғанына сенді. Эдвард Саидтың айтуынша, Баринг «Шығыс» пен оның халқының батыс әлемі тарапынан бағындырылып, тәртіпке келтірілуі керек деп ойлаған. 1901 жылы Баринг бастауыш мектептерге түсушілердің санының артуы орта мектептерге түсуге деген сұраныстың өсуіне себеп болғанын анықтады. Әйелдер мен ерлер мемлекеттік қызметке орналасу және әлеуметтік жағдайының жақсаруы үшін жоғары білім алуға ұмтыла бастады. Бірақ мысырлықтардың білім алу мүмкіндіктерін кеңейтудің орнына, Баринг субсидияланған білім беру мемлекеттің құзырына жатпайды деп санайды және оқушылар санын азайту үшін бар болған бастауыш мектептердегі оқу ақысын көтерді. Барингтің жаңа заңдары әйелдер мен ерлердің оқу орындарына да зиян келтірді, себебі ол білімді жұмысшы табының отаршылдық үкіметке қарсы қауіпті ұлтшылдық сезімдерді оятуы мүмкін деп қорқыды. Баринг мысырлықтарды әйел дәрігерлердің ерлерге қарағанда нашар білімді екеніне және батыс әлемінде дәрігерлік практикада ерлерге көбірек сенетініне көндіруге тырысты. Мысырлықтар жұмыс орындарының жетіспеушілігіне шағымданғанда (мұның басты себебі білім алуға қол жеткізудің шектеулі болуы еді), Баринг мысырлық ұлттықтың бар екенін жоққа шығарды. Ол әйелдердің жұмысқа орналасу мүмкіндіктерін шектеу үшін жұмыс істеді. Өзінің шығыстанушылық көзқарасына сәйкес, Баринг мысырлық қоғам мен ислам әлемінің батыс әлемінен кемтар екеніне сенді. Оның пікірінше, бұл мәдениет төменгі саналы, төменгі ойлы адамдарды өсірді. Барингтің ойынша, Мысыр тек исламды мәдениетінен жойған жағдайда ғана қазіргі әлемде табысқа жете алады. Баринг, әсіресе, Шығыс мәдениетінің бағыныштылығы әйелдерге қатысты қарым-қатынаста айқын көрінеді деп санайды. Баринг батыстық христиан діні әйелдердің мәртебесін көтергенін, ал ислам әйелдерді хиджап пен жыныстық бөліну арқылы кемсітуге үйреткенін айтты. Барингтің сегрегация және әсіресе хиджап туралы пікірлері әйелдер мен ислам мәселелеріне қатысты кең таралған және академиялық пікірталасқа әсер етті. Баринг Мысырда жұмыс істеген кезінде хиджапты шешу кампаниясын бастады. Француз білімді, жоғары орта тапқа жататын заңгер Қасым Амин хиджапты қанаушылық деп қарағандықтан, алғашқы феминистердің бірі саналды – бұл пікір Барингтің бастапқы аргументіне негізделген. Аминнің еңбектері, Барингтің идеяларының ықпалымен, әйелдерді және исламдағы олардың «құлдыққа түсуін» отаршылдық билік пен батыстану туралы кең таралған пікірталасқа енгізген әдебиеттің негізін құрады. Жазбалардан басқа, суретші Якуб Сануа (Амин сияқты Еуропада білім алған) саяси карикатуралар салды, олардың бірінде Мысыр, Ресей, Франция және Ұлыбританияны бейнелейтін әйелдер көрсетілген, ал мысырлық әйел толығымен жабынған. Оның саясаты кейбіреулер тарапынан «ақ адамның ауыртпалығы» көзқарасын көрсетеді деп есептеледі.

Кейінгі жылдар

66 жасында Британияға оралып, бір жыл бойы денсаулығын қалпына келтірді. 1908 жылы ол екі томдық «Қазіргі Египет» кітабын жариялады, онда 1876 жылдан бері Египет пен Судандағы оқиғалар баяндалған. 1910 жылы «Ежелгі және қазіргі империализм» еңбегін шығарды, онда британдық және римдік империялар салыстырылған. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, Египет хадиві Аббас II Осман империясын қолдады және британдықтар оны тақтан түсірді. Бұл Барингке 1915 жылы хадиф Аббас II туралы ойларын жариялауға мүмкіндік берді. Классикалық әдебиетті жақсы көретін Баринг грек, латын, итальян, француз және түрік тілдерін білген, бірақ Египеттің қара халықтың тілі болған араб тілін үйренуге ешқашан тырыспады. ХХ ғасырдың басында Египетте ұлтшылдық қозғалыс пайда бола бастады, бірақ жасымен бірге уақтап, суыққан Баринг оны маңызды емес деп санады. Баринг саясатқа белсенді қатысты. 1892 жылы лорд Кромер атанғаннан кейін, Баринг Лордтар палатасында отыруға құқылы болды. Ол Юнионист партиясының еркін саудалық қанатына қосылды. Баринг 1908 жылы әйелдерге сайлау құқығына қарсы ерлер лигасының президенті болды, ал 1910–1912 жылдары әйелдерге сайлау құқығына қарсы Ұлттық лиганың президенті қызметін атқарды. 1916 жылы, 75 жасқа толғанда Кромер Дарданелл комиссиясын басқаруға тағайындалды, бірақ бұл оған тым ауыр жүк болды. Денсаулығы нашар болғандықтан, егер оған үйден шығуға тыйым салынса, ол үйде отырып мәжілістер өткізетін. Тарихшы Джон Григг комиссияның салдарынан ол «іс жүзінде қаза тапты» деп жазады. Баринг 1917 жылдың 29 қаңтарында қайтыс болды; ол Уимборн-роуд зиратында, Борнмут қаласында, сол кезде Гэмпширде, қазір Дорсетте жерленген.

Отбасы

Оның бауырларының арасында Эдвард Бэринг, 1-ші Барон Ревелстоук, дипломат Уолтер Бэринг және банкир Том Бэринг болды. Кромердің жалғыз қызы Луиза София 1859-1864 жылдар аралығында дүниеге келді. Оның үш ұлы болды: Роуленд Бэринг, 2-ші Кромер графы (1877–1953), оның атағын мұрагерлік етті; құрметті Виндэм Бэринг (1880–1922), Бэринг Бразерс банкінің директоры; және Эвелин Бэринг, Глендейлдің 1-ші бароны Ховик (1903–1973), Оңтүстік Африканың жоғары комиссары және Кенияның губернаторы.

Кітаптар мен журналдар

Харрисон, Роберт Т. (1995). Гладстоунның Мысырдағы империализмі: үстемдік ету тәсілдері. Greenwood

Марлоу, Джон (1970). Мысырдағы Кромер. Praeger, 332 бет.
Марлоу, Джон (1965). Қазіргі Мысыр тарихы және англо-мысыр қарым-қатынастары: 1800–1956. Archon Books,
Мейер, Карл Э. және Shareen Blair Brysac (2008). Патша жасаушылар: Қазіргі Таяу Шығыстың тууы. W. W. Norton.
Аль-Сайид Марсот, Афаф Лутфи (1969). Мысыр және Кромер: Англо-мысыр қарым-қатынастарын зерттеу. Praeger

Тигнор, Р. Л. (1966). Мысырдағы модернизация және британдық отаршылдық билеуі, 1882–1914.
Тигнор, Р. Л. (2011). Мысыр: Қысқаша тарих. 229-беттен бастап онлайн.
Тигнор, Роберт Л. "Лорд Кромер: Империализмнің тәжірибешісі және философы". Британдық зерттеулер журналы 2.2 (1963): 142–159. онлайн.