Кіріспе
Доң немесе су жинау аймағының түрі. Кули немесе кулее ('/k//uː//l//eɪ/ немесе '/k//uː//l//iː/') – әртүрлі жер бедерлеріне қолданылатын термин, олардың барлығы бір доң немесе су жинау аймағын көрсетеді. Кули сөзі канадалық француз тілінен келген, француз тілінде "ағу" деген мағынаны білдіреді. Бұл термин Ұлы жазықта көлдерден бастап ағындарға дейінгі кез келген су нысаны үшін жиі қолданылады. Луизиананың оңтүстігінде кули (кейде кули деп те жазады) сөзі бастапқыда құрғақ немесе уақыт-уақыт пайда болатын, бірақ жаңбырлы ауа-райында кеңейетін шатқалды немесе жыраны білдірген. Өзен арналары қазылғанда немесе каналданғанда, бұл термин көбінесе байулардан кіші, жыл бойы суы бар өзендерге қолданылатын болды. Сондай-ақ, бұл термин батпақтағы кішкентай каналдар мен арықтарды да білдіреді. АҚШ-тың солтүстік-батысында кули – базальт үстіртінде ойылып жатқан үлкен, тік беткейлі, шұңқыр тәрізді ойыс, сондай-ақ су төгілетін жерлер мен тасқын каналдарын да қамтиды.
Coulee, or coulée ('/k//uː//l//eɪ/ or '/k//uː//l//iː/) is a term applied rather loosely to different landforms, all of which refer to a kind of valley or drainage zone. The word coulee comes from the Canadian French coulée, from French couler 'to flow'. The term is often used interchangeably in the Great Plains for any number of water features, from ponds to creeks. In southern Louisiana the word coulée (also spelled coolie) originally meant a gully or ravine usually dry or intermittent but becoming sizable during rainy weather. As stream channels were dredged or canalized, the term was increasingly applied to perennial streams, generally smaller than bayous. The term is also used for small ditches or canals in the swamp. In the northwestern United States, coulee is defined as a large, steep walled, trench like trough, which also include spillways and flood channels incised into the basalt plateau.
Түрлері мен мысалдары
Гранд Кули және Мозес Кули сияқты шығыс Вашингтонның Скаблендс аймағындағы мұздық суларының ағызуынан пайда болған құрғақ, өрілген арналар. Мозес Кули және Ленор каньоны, төменгі Гранд Кулиде, ілініскен аңғарлар бар, онда су тасқынына дейінгі салалар кем дегенде арнаның төменгі жағынан жоғарырақ орналасқан жерлерде арнаға құяды. Солтүстік Дакотадағы Гассман Кули 2011 жылдың маусым айында Сорис өзенінің тасуына ықпал еткен болуы мүмкін.
Геоморфология
Жанартау шығуынан пайда болғандарын қоспағанда, кулилер көбінесе эрозияның нәтижесінде қалыптасқан тік беткейлі каньондар болып табылады. Осы типтегі кулилер көбінесе АҚШ-тың солтүстік-батысы мен Канаданың оңтүстік-батысында кездеседі. Америка батысында соңғы мұз дәуірінің соңында мұздықтардың жылдам еруі нәтижесінде катастрофалық су тасқыны болды, ол үлкен мөлшерде тау жыныстарын алып тастап, терең каньондарды құрды. Кейбір кулилер маусымдық түрде құрғақ болуы мүмкін немесе кішкентай арналарға ие болуы мүмкін, бірақ бұл кішкентай, сәйкес келмейтін арналар мұндай кең ауқымды эрозияны қалыптастыруға қажетті күшке ие емес. Висконсин штатында олар мұздықтардың әсеріне ұшырамаған шамамен жарты миллион жылдық эрозияның нәтижесі болып табылады (Driftless Area қараңыз). Қабырғаның төменгі жағындағы бос тастар "скри" деп аталатын беткейлерді құрайды. Бұл беткейлер каньон қабырғасынан тас сынып түсуінен пайда болады. Аңғарлар өздеріне қалғанда көбінесе орманды болады, ал жоталар жайылымға айналмаған немесе егістік дақылдары үшін пайдаланылмаған жағдайда биік шөптік далаға айналады. Кулилер желден қорғаныш пен ксерофит шалба жаңбырлы даласында тіршілік етуге күресетін өсімдіктерге шоғырланған сумен қамтамасыз етеді. Ағаштар көбінесе кулилердегі өзендер мен олардың қабырғаларының түбіндегі су жағалауындағы орталарда кездеседі.