Кіріспе

Мисула көлі – Монтананың батысындағы ежелгі мұздық көл. Ол соңғы мұз дәуірі аяқталғанда, шамамен 15 000 мен 13 000 жылдар аралығында кезең-кезеңмен пайда болған. Көлдің ауданы шамамен алғанда және көлемі Мичиган көлінің жартысына жуық болған. Глециалдық Мисула көлі ұлттық табиғи ескерткіші Монтана штатының Миссула қаласынан солтүстік-батысқа қарай 110 километрдей жерде, Камас Прери алқабының солтүстік шетінде, Монтананың 382 тас жолы мен Макфарлейн ранчосының шығысында орналасқан. Ол 1966 жылы Ұлттық табиғи ескерткіш деп жарияланды, себебі онда үлкен толқындар (көбінесе биіктігі және ұзындығы 91 метр) бар, бұл J. Harlen Bretz-тің Вашингтон штатының каналды шұңқырлы жерлері бұрынғыдай миллиондаған жылдар бойы эрозия нәтижесінде емес, 2000 жыл ішінде қайталап болатын апатты су тасқындарынан пайда болды деген пікірін қуаттауға маңызды дәлел болды. Көл Кларк Форк өзеніндегі мұз бөгетінің нәтижесінде пайда болды, ол Кордильер мұздықтарының Идахо Панхэндліне оңтүстіктен енуінен туындаған (қазіргі Кларк Форк, Айдахо, Пенд Орейл көлінің шығыс жағында). Мұз бөгетінің биіктігі әдетте жақынға жететін, Монтананың батыс аңғарларын шамамен шығысқа қарай су басатын. Бұл – бұрынғыда болған ең үлкен мұз бөгетімен тоғысқан көл. Мұз бөгетінің мерзімі толыққанда жарылуы Мисула су тасқынына әкелді – 2000 жыл ішінде шығыс Вашингтон және Колумбия өзенінің шатқалынан шамамен 40 рет асып өткен апатты су тасқыны. Су тасқынының жиынтық әсері шығыс Вашингтонның каналды шұңқырлы жерлерінен шөгінді, базальт және лесс қазып алып, оны ағын бойымен төменге тасымалдау болды. Бұл су тасқыны каньондар мен басқа да ірі геологиялық нысандарды біртіндеп болатын процестер емес, катаклизмдер арқылы жасауымен ерекшеленеді. Сонымен қатар, Орта және Ерте плейстоценді Мисула су тасқынының шөгінділері, Ханфорд формациясы деп аталатын мұздық-флювиалдық шөгінділердің бір бөлігін құрайды, олар Отелло каналдарында, Колумбия өзенінің шатқалында, каналды шұңқырлы жерлерде, Куинси алқабында, Паско алқабында және Уолла-Уолла аңғарында кездеседі. Бұл шөгінділердің жасы осы мұздық-флювиалдық шөгінділердегі бірнеше мұз аралық калькреттердің болуымен, қалыпты және кері магнитостратиграфиямен шөгінділер тізбектерімен, оптикалық стимуляцияланған люминесценциялық талдаумен және сәйкессіздіктермен қиылысқан кластикалық жиектермен дәлелденген. Осы критерийлерге сүйене отырып, төртінші кезең геологтары плейстоцендік Мисула су тасқынының ең көнесі 1,5 миллион жыл бұрын болған деп есептейді. Ханфорд формациясындағы ескі плейстоцендік мұздық-флювиалдық шөгінділердің фрагментті болуына себебі, олар бірнеше рет эрозияға ұшырап, кейіннен Мисула су тасқынынан жойылған. Ескі мұздық-флювиалдық шөгінділердің фрагментті болуына байланысты, Плейстоцен кезінде болған ежелгі катаклизмдік су тасқыны деп аталатын ескі Мисула су тасқынының нақты санын сенімді түрде бағалау мүмкін емес. Мисула көлі ежелгі апатты су тасқынының көзі болғанымен, Ханфорд формациясындағы ескі шөгінділердің фрагментті болуы оларды жинаған су тасқынының нақты шығу тегін анықтауды өте қиын етеді.

Кларк Форк өзеніндегі мұз бөгет

Британдық Колумбиядан бастау алған Кордильер мұз қабаты таулардан шығып, оңтүстікке қарай кеңейді. Мұздың тілі Пурселл аңғары немесе Пурселл ойысы арқылы төмен қарай жылжып, Пенд Орейл көлінен оңтүстікке жетті. Бұл Purcell Lobe Кларк Форк өзенінің табиғи шығуын тосқауылдады. Кларк Форк, оның салаларымен қоса, Монтана штатының батыс бөлігіндегі ең маңызды өзен жүйесі болды. Кларк Форкты тиімді түрде тосқан мұз массасы шамамен 2000 фут (610 м) тереңдікте және кем дегенде 10 мильге созылды; кейбіреулер оның 30 мильге дейін созылғанын айтады. Мұз тосқауылы шығысқа қарай Кларк Форк арқылы Монтана штатының Кабинет қаласына дейін, ал оңтүстікке қарай таудың айналасымен Айдахо штатының Бейвью қаласына дейін, Фаррагут мемлекеттік саябағындағы Пенд Орейл көлінің оңтүстік ұшына жетті. Бұл жерде мұз қабаты 610 метрден асып, Миссула көлінен оңтүстікке қарай 40 шақырымға дейін созылды.

Флатхед алабы

Флатхед алабы мұз қаптамасының оңтүстік бетімен тігізе түсті. Осы кезеңнің көп бөлігінде мұздық мұз оңтүстікке қарай Полсонға жетіп, Флатхед көлінің барлық аумағын жапты. Алап Флатхед көлінің оңтүстік жағындағы Полсон моренасынан Раваллиге дейін оңтүстікке қарай ағып өтеді, оның негізгі тармағы Кіші Биттеррот өзені және Перма маңындағы Камас сағасы арқылы. Little Money Creek Gulch Fill – 96-шы шығу, US 93 тас жолымен солтүстікке қарай Раваллиге дейін. Миссула көлі тартылған кезде, қалың материалдар тар аңғардың бүйірлік шатқалдарын толтырды; сала шатқалдарындағы бұрқасынды ағыстар шөгінділерді жинады. Rainbow "Dog" көлі Кларк Форк өзеніне Плейнс маңында құяды. Миссула көлінің бар болған кезеңінде, көл деңгейі 3620 футтан (1103 м) жоғары болғанда Кіші Биттеррот алабы, ал көл деңгейі 3680 футтан (1122 м) асқанда Камас Прери алабы үшін су ағызу арнасы болды. Миссула көлінің ең терең нүктесінде аңғар 520 фут (158 м) енді су жолы болды. Rainbow көлі – 30 метрлік сарқымадан пайда болған, катаракталық артқа шегіну көлі деп саналады. Кларк Форк өзені Плейнс маңында 518 метрге төмендеп, Бойер Крик арқылы ағыс жасады. Төмендегі қабаты нашаррақ тау жынысынан құралғандықтан, сарқыманың шеті артқа шегінді. Аңғардың түбіндегі шөгінділер бұл туралы куәлік береді. Камас Прери мега-толқындары – Камас Прери, Пермадан солтүстікке қарай Камас сағасындағы кішкентай алап. 382 тас жолымен дала арқылы 13 шақырымдық белгідегі ақпараттық тақтаға дейін, ең жоғары су деңгейінде. Биіктігі 8 метр, арақашықтығы 30 метр болатын бірнеше ұзын шөгінді жоталар. Мұз бөгетінің бұзылуы кезінде судың ағып кетуінен пайда болған орташа биіктік. Камас Прери алабы Миссула көлінің деңгейі 844 метрге жеткенде толды. Миссула көлі бассейнінің суы көтерілгенде, бұл алап Көкжұлдыз көлі арқылы 1094 м (3588 фут); Уиллис Гулч – 1021 м (3349 фут); Маркл асуы – 1022 м (3352 фут); және Үлкен Гулч – 1047 м (3435 фут) биіктігінде қосымша арналарға ие болды. Markle Pass Kolks – Монтананың 382 тас жолы Камас Прери мен Кіші Биттеррот аңғары арасындағы Маркл асуынан өтеді. Колкс – Миссула көлі үлкен су тасқыны кезінде тез сарқылып кеткенде пайда болған күшті су астындағы бұрқасынмен тау жынысынан қазылған ойыстар. Торнадоға ұқсас ағымдар су жолының түбіне жеткенде, тау жыныстарының бөліктері түбінен жұлынып шықты. Бұл шөгінділер Камас Прери және Берджесс көліне қарай ағып жатыр.

Гамильтон алабы

Бассейн Коннердің оңтүстігінен солтүстікке қарай 92 шақырым (57 миль) қашықтықтағы Лолоға дейін созылады. Батыс жағасын Ащы түбір таулары, ал шығыс жағасын Сапфир таулары құрайды.

Блэкфут өзенінің алабы

Потомак, Грингау және Овандо Хелмвилл аңғарлары Миссуланың шығысындағы Блэкфут өзені арқылы байланыстырылған. Екінші бөлігі, Кливвотер өзені бойымен, Кливвотерде Блэкфут өзенімен қосылады. Бұл алап Боннерде Кларк Форк өзеніне құяды. Кливвотер-Блэкфут өзендері бассейндерінің жоғарғы аңғарлары Сили көлінен басталып, Монтананың 83 және 200 тас жолдарымен Браунс көліне дейін 634 шақырымға (394 миль) созылады.

Жоғарғы Кларк бұрышы

Колумбия өзенінің Кларк саласы Миссуладан шығысқа қарай 130 миль (209 км) жердегі Батт қаласының жанында бастау алады. Миссула көлі аңғар бойымен, шамамен 55 миль (89 км) шығысқа қарай, I-90 тас жолымен Голд-Крикке дейін, Голд-Крик шығысына жеткен. Кішігірім салалар Голд-Крик салаларында, Флинт-Крик бойымен 13.5 миль (22 км) жоғары, 8 миль (13 км) алапты құрайтын, Төменгі Уиллоу-Крик және Рок-Крик бойымен 20 миль (32 км) жоғары пайда болды.