Кіріспе

терминнің тілдік мағынасы. Аударма саласында аударма бірлігі – аудармашының эквиваленттілікті орнату мақсатында мәтіннің бір бөлігін жеке танымдық бірлік ретінде қарастыратын сегменті. Ол жеке сөз, тіркес, бір немесе бірнеше сөйлем, тіпті одан да үлкен бөлік болуы мүмкін. Аудармашы мәтінді аударма бірліктеріне бөлгенде, осы бірліктердің көлемі неғұрлым ірі болса, аударманың табиғи да, дұрыс та болу ықтималдығы соғұрлым артады. Бұл тек қана адам жасаған аудармаға ғана емес, сондай-ақ адам аудармашылары компьютерлік көмек қолданғанда, мысалы, аударма естеліктерінен пайдаланғанда, және машиналық аударма жүйелері арқылы жасалған аудармаларға да қатысты.

Бірлік ұғымы туралы түсініктер

Винай мен Дарбельнет аударма бірлігі ретінде жеке сөзді қарастыра бастағанда, Соссюрдің тілдік белгі туралы бастапқы идеяларын пайдаланды. Соссюрдың пікірінше, белгі өзіндігінен кездейсоқ болып табылады, сондықтан мағынаны тек сол жүйедегі басқа белгілермен салыстыру арқылы ғана ала алады. Дегенмен, орыс ғалымы Леонид Бархударов поэзияны мысалға келтіре отырып, аударма бірлігі толық мәтін болуы мүмкін екенін айтты. Бұл оның аударма бірлігі – бастапқы тілдегі мақсатты тілде баламасы бар ең кішкентай бірлік деген тұжырымымен байланысты, ал оның бөліктерін жеке қарағанда аудару мүмкін емес; мұндай бөліктер фонемалар немесе морфемалар сияқты ұсақ немесе толық мәтіндердей ірі болуы мүмкін. Сюзан Басснетт Бархударовтың поэзияға қатысты көзқарасын прозаға дейін кеңейтіп, осы типтегі аудармада мәтін – басты бірлік екенін, тіпті сөйлемдеп аударғанның өзінде маңызды құрылымдық ерекшеліктер жоғалуы мүмкін екенін қосты. Швейцария тіл білімі маманы Вернер Коллер Бархударовтың бірлік өлшемі туралы идеясын екі тілдің өзгешелігімен байланыстырып, олардың айырмашылығы неғұрлым үлкен болса, аударма бірлігі де соғұрлым ірі болады деді. Тіл білімі маманы Юджин Нида бірлік туралы соңғы пікірін жеткізді. Оның ойынша, аударма бірліктері – сөйлемдер құрайтын тілдің шағын топтары, ол «мағыналы тілдік тіркестер» деп атады.

Процесске бағдарланған POV

Осы көзқарас бойынша аударма бірлігі – мақсатты тілде тұтастай бейнеленуі үшін назар аударылатын мәтіннің бөлігі. Осы тұрғыдан алғанда, неміс тіл білімі маманы Вольфганг Лёршер қолдаған ой-қимыл протоколы тұжырымын қарастыруға болады: аударма жасаушы субъектілердің өзін-өзі баяндауы арқылы бірліктерді анықтау. Бұл сондай-ақ аудармашының тәжірибесіне де байланысты: тіл үйренушілер сөзді аударма бірлігі ретінде қарастырса, ал тәжірибелі аудармашылар мағыналық бірліктерді – сөз тіркестері, сөйлемдер немесе абзацтар түрінде бөліп аударады. 1996 және 2005 жылдардан бастап аударма процесін зерттеуде пернетақта тіркегіш (keylogging) және көзді іздеу (eyetracking) технологиялары қолданыла бастады. Бұл жетілдірілген және инвазивті емес зерттеу әдістері аударма бірліктерін бастапқы немесе мақсатты мәтінді оқу және мақсатты мәтінді теру циклдары ретінде егжей-тегжейлі бағалауға мүмкіндік берді. Аударма бірліктерінің циклдары аударманың жасалуына негіз болатын бірліктер деп есептеледі. Мысалы, Мальмкьер процеске бағытталған аударма бірліктерін – аудармашы өзі құрастырып жатқан мәтінде аударма эквиваленттерін алу үшін, кез келген сәтте есте сақтайтын бастапқы мәтіннің "кеңейтілген бөлігі" деп анықтайды (286-бет). Пернетақта тіркегіш және көз қозғалысының жазбалары аударма процесі деректеріндегі осы ақыл-ой құрылымдарының физикалық (көрінетін) мінез-құлқының іздерін зерттеуге мүмкіндік береді. Эмпирикалық аударма процесін зерттеу осы болжамды ақыл-ой бірліктерінің мінез-құлқының іздерін түсіндіру және модельдеу үшін көптеген теорияларды пайдаланды.

Өнімге бағытталған POV

Мұнда мақсатты мәтін бөлігін эквивалентті бастапқы мәтін бөлігімен салыстыруға болады. Гидеон Тьюри осы мәселе бойынша жағдайды зерттеген, онда 27 ағылшын-иврит студенттері жасаған аудармалар бастапқы мәтінге сәйкестендірілді. Аударма тәжірибесі аз студенттердің аудармаларында сөз және морфема деңгейіндегі шағын бөліктердің саны көп болды, ал аударма тәжірибесі бар бір студенттің мұндай бөліктері шамамен екі есе аз, көбінесе тіркес немесе сөйлем деңгейінде кездесті.