Мәргарет Олифант: Шотландия жазушысының өмірі мен шығармалары

Кіріспе

Шотланд романшысы, 1828–1897

Маргарет Олифант Уилсон Олифант (туған Маргарет Олифант Уилсон; 4 сәуір 1828 – 20 маусым 1897) – шотланд романшысы және тарихи жазушы, көбінесе миссис Олифант ретінде жазған. Оның көркем туындылары «тұрмыстық реализм, тарихи роман және мистикалық әңгімелерді» қамтиды.

Өмір

Маргарет Уоллифорд қаласында, Муссельбургке жақын жерде, Шығыс Лотианда, Маргарет Олифанттың (шамамен 1789 – 17 қыркүйек 1854) және Фрэнсис У. Уилсонның (шамамен 1788–1858), кеңсе қызметкерінің жалғыз қызы және ең кіші тірі қалған баласы ретінде дүниеге келді. Ол балалық шағын Лассваде, Глазго және Ливерпульде өткізді. Уоллифордтағы Олифант саябағы көшесі оның құрметіне аталған. Кішкентай кезінен бастап ол үнемі жазумен тәжірибе жасап отырды. Оның алғашқы романы – «Миссис Маргарет Мэтленд өмірінен эпизодтар» 1849 жылы жарық көрді. Бұл роман оның ата-анасы көзқарасын бөлісетін, Шотландияның еркін шіркеу қозғалысы туралы болды. 1851 жылы «Кейлеб Филд» романы жарық көрді, сондай-ақ ол Эдинбургте баспагер Уильям Блэквудпен танысып, «Блэквуд журналына» материалдарын жазуға шақырылды – бұл байланыс өмір бойы сақталды және 100-ден астам мақала, соның ішінде Натаниел Хоторнның «Қызыл әріп» романындағы Артур Диммсдейл кейіпкеріне жасаған сынды қамтыды. 1852 жылдың мамырында Маргарет өзінің туысы Фрэнк Уилсон Олифантқа Біркехедте үйленді және Лондондағы Камденде орналасқан Харрингтон скверінде қоныстанды. Оның күйеуі көбінесе витраждармен айналысатын суретші болды. Олардың алты баласының үшеуі нәресте кезінде қайтыс болды. Күйеуі туберкулезге шалдықты, оның денсаулығын жақсарту үшін 1859 жылдың қаңтарында Флоренцияға, содан кейін Римге көшіп барды, онда ол қайтыс болды. Бұл Олифантты қаржылық қиындыққа алып келді. Ол Англияға оралып, үш баласын асырау үшін жазумен айналысты. Ол сол кезде танымал жазушы болғандықтан, өзінің беделін сақтап қалу үшін тырысты. Алайда, оның отбасылық өмірі қайғы мен көңілі толумен өтті. 1864 жылдың қаңтарында оның жалғыз қалған қызы Мэгги Римде қайтыс болып, әкесінің қабіріне жерленді. Оның Канадаға эмиграциялаған ағасы көп ұзамай қаржылық қиындыққа тап болды. Олифант оған және оның балаларына баспана берді, бұл оның жүктемесін одан әрі ауырлатты. Виндзор оның өмірінің соңына дейін үйі болды. 30 жылдан астам уақыт бойы ол әртүрлі әдеби жолдарды іздеді, бірақ жеке бақытсыздықтары жалғасты. Оның ұлдарына деген үміттері орындалмады. Үлкен ұлы Кирилл Фрэнсис 1890 жылы қайтыс болды, соңғы тынысымен анасының «Ағылшын оқырмандары үшін шетелдік классикалар» жинағына енген Альфред де Мюссе өмірі туралы еңбегін қалдырды. Кіші ұлы Фрэнсис (ол оны «Чеччо» деп атады) Виктория дәуіріндегі ағылшын әдебиеті туралы еңбекте анасымен бірлесіп жұмыс істеді және Британ мұражайында жұмыс істеуге мүмкіндік алды, бірақ әйгілі дәрігер сэр Эндрю Кларк оны қабылдамады. 1894 жылы қайтыс болды. Балаларының соңғысынан да айырылған ол өмірге деген қызығушылығын жоғалтты. Оның денсаулығы нашарлап, 1897 жылдың 20 маусымында Уимблдонда қайтыс болды. Ол Етон қаласында ұлдарының қасына жерленді. Олифант тарихи романдар да жазды. «Магдален Хепберн» (1854) романы Шотландия реформациясы кезінде өтеді, онда Мэри, Шотландия королевасы және Джон Нокс кейіпкерлер ретінде бейнеленген.

Margaret was born at Wallyford, near Musselburgh, East Lothian, as the only daughter and youngest surviving child of Margaret Oliphant (c. 1789 – 17 September 1854) and Francis W. Wilson (c. 1788–1858), a clerk. She spent her childhood at Lasswade, Glasgow and Liverpool. Oliphant Gardens, a street in Wallyford, is named after her. As a girl, she continually experimented with writing. She had her first novel published, Passages in the Life of Mrs. Margaret Maitland, in 1849. This dealt with the relatively successful Scottish Free Church movement, with which her parents sympathised. Next came Caleb Field in 1851, the year she met the publisher William Blackwood in Edinburgh and was invited to contribute to Blackwood's Magazine – a tie that continued for her lifetime and covered over 100 articles, including a critique of the character of Arthur Dimmesdale in Nathaniel Hawthorne's The Scarlet Letter. In May 1852, Margaret married her cousin, Frank Wilson Oliphant, at Birkenhead and settled at Harrington Square, now in Camden, London. Her husband was an artist working mainly in stained glass. Three of their six children died in infancy. Her husband developed tuberculosis and for his health they moved in January 1859 to Florence and then to Rome, where he died. This left Oliphant in need of an income. She returned to England and took up literature to support her three surviving children. She had become a popular writer by then and worked notably hard to sustain her position. Unfortunately, her home life was full of sorrow and disappointment. In January 1864 her one remaining daughter Maggie died in Rome and was buried in her father's grave. Her brother, who had emigrated to Canada, was shortly afterwards involved in financial ruin. Oliphant offered a home to him and his children, adding their support to already heavy responsibilities. Windsor was her home for the rest of her life. Over more than 30 years she pursued a varied literary career, but personal troubles continued. Her ambitions for her sons remained unfulfilled. Cyril Francis, the elder, died in 1890, leaving a Life of Alfred de Musset, incorporated in his mother's Foreign Classics for English Readers. The younger, Francis (whom she called "Cecco"), collaborated with her in the Victorian Age of English Literature and won a position at the British Museum, but was rejected by Sir Andrew Clark, a famous physician. He died in 1894. With the last of her children lost to her, she had little further interest in life. Her health steadily declined and she died at Wimbledon on 20 June 1897. She was buried in Eton beside her sons. Oliphant also wrote historical fiction. Magdalen Hepburn (1854) is set during the Scottish Reformation, and features Mary, Queen of Scots and John Knox as characters.

Шығармалары

Олифант 120-дан астам шығарма жазды, оның ішінде роман, саяхаттар мен сипаттамалық кітаптар, тарихтар және әдеби сын жинақтары бар. "Данте" (1877), "Бронте әпкелері". "Виктория патшайымның билігіндегі әйелдер-романшылар" (1897).

Олифант қайтыс болған кезде, ол әлі де "Блэквуд" фирмасының даму жолы мен жетістіктерін баяндайтын "Баспа үйінің жылнамасын" аяқтамай жатқан еді, ол осы фирмамен ұзақ жылдар бойы байланыста болды. Оның жанға тиетін үйдегі алакөздігін көрсететін "Автобиографиясы мен хаттары" 1899 жылы жарық көрді. Ол бастапқыда автобиографияны ұлына арнаған, бірақ ол оны аяқтауға үлкермей қайтыс болды, сондықтан тек бір бөлігі ғана кең аудиторияға арналған.

Сыни қабылдау

Олифанттың шығармаларына қатысты пікірлер екіге бөлінген, кейбір сыншылар оны «тұрмыстық романист» деп санайды, ал басқалары оның шығармаларын Виктория дәуірі әдебиетінің каноны үшін ықпалды және маңызды деп есептейді. Олифанттың замандастары арасындағы сындық пікірлер де екіге бөлінген. Олифантты жақтамайтындардың бірі Джон Скелтон болды, ол Олифанттың тым көп және тым жылдам жазғанын айтты. «Блэквуд журналында» жарияланған «Миссис Олифант туралы қысқа әңгіме» атты мақаласында ол: «Егер миссис Олифант өзінің күштерін шоғырландырғанда, қандай жетістіктерге жетер еді? Бізде тағы бір Шарлотта Бронте немесе тағы бір Джордж Элиот болуы мүмкін еді» деп сұрады. Дегенмен, замандастарының пікірлерінің бәрі жағымсыз болған жоқ. М.Р. Джеймс Олифанттың мистикалық туындыларын жоғары бағалап, «Діни арбалар туралы әңгіме, оны қалай атасақ та, «Ашық есік» және «Қоршауға алынған қала» романдарынан жақсы жазылмаған» деген қорытындыға келді. Мэри Баттс Олифанттың «Кітапхана терезесі» атты арбалы әңгімесін «сабырлы сұлулықтың шедеврі» деп сипаттады. Директор Джон Туллок оның «үлкен қабілеттерін, рухани көрегендігін, ой-өрісінің тазалығын және қоғамдық өміріміз бен мінез-құлқымыздың ең жақсы жақтарын айқын ажырата білуін» мақтады. Олифанттың шығармаларын зерттеген қазіргі заманғы сыншылардың бірі Вирджиния Вулф болды, ол «Үш Гвинея» еңбегінде Олифанттың автобиографиясы оқырманды «Миссис Олифанттың миын, оның өте керемет миын сатуға, мәдениетін жезөкшелікке айналдыруға және зиялық еркіндігін құлдыққа салуға» алып келеді дейді. Алайда, тіпті қазіргі заманғы сыншылардың да пікірлері екіге бөлінген. Гилберт және Губар авторлары Олифантты әйелдер прозасының «Ұлы дәстүріне» қоспады, себебі ол өмір сүрген және жазған кезеңде патриархатқа қарсы сұрақ қоймады немесе сын танытпады. Ал «Вираго Пресс» баспасы Карлингфорд сериясына және Энтони Троллоптың туындыларымен тақырыптық ұқсастықтарға назар аударды. 1999 жылы «Penguin Books» баспасы «Мисс Марджорибанкс» (1866) романын қайта басып шығарды. 2003 жылы «Oxford World's Classics» баспасы «Hester» (1873) романын қайта жариялады. 2007–2009 жылдары Глостердегі «Dodo Press» баспасы Олифанттың алты туындысын қайта басып шығарды. 2010 жылы Британ кітапханасы мен «Persephone Books» баспасы «Миссис Бленкарроудың құпиясы» (1890) романын қайта басып шығарды, соңғысы «Королева Элеонора және әсем Розамунд» (1886) повесімен бірге, ал Шотландия әдебиетін зерттеу қауымдастығы «Кирстин» (1890) романының жаңа басылымын шығарды. BBC Radio 4 1992 жылдың тамыз-қыркүйек айларында «Мисс Марджорибанкс» және 1995 жылдың мамырында «Фиби Жуниор» романдарының төрт сағаттық радиоспектакльдарын көрсетті. 2014 жылдың қаңтар айында Radio 4 арнасында «Hester» романының 70 минуттық бейімделуі эфирге шықты. Рассел Хобан 2003 жылы жарық көрген «Оның аты Лола» романында Олифанттың туындыларына сілтеме жасайды.

Opinions on Oliphant's work are split, with some critics seeing her as a "domestic novelist", while others recognise her work as influential and important to the Victorian literature canon. Critical reception from Oliphant's contemporaries is divided as well. Among those who were not in favour of Oliphant was John Skelton, who took the view that Oliphant wrote too much and too fast. Writing a Blackwood's article called "A Little Chat About Mrs. Oliphant", he asked, "Had Mrs. Oliphant concentrated her powers, what might she not have done? We might have had another Charlotte Brontë or another George Eliot." Not all of the contemporary reception was negative, though. M. R. James admired Oliphant's supernatural fiction, concluding that "the religious ghost story, as it may be called, was never done better than by Mrs. Oliphant in "The Open Door" and A Beleaguered City". Mary Butts lauded Oliphant's ghost story "The Library Window", describing it as "one masterpiece of sober loveliness". Principal John Tulloch praised her "large powers, spiritual insight, and purity of thought, and subtle discrimination of many of the best aspects of our social life and character". More modern critics of Oliphant's work include Virginia Woolf, who asked in Three Guineas whether Oliphant's autobiography does not lead the reader "to deplore the fact that Mrs. Oliphant sold her brain, her very admirable brain, prostituted her culture and enslaved her intellectual liberty in order that she might earn her living and educate her children." However, even modern critics are divided on Oliphant's work. Authors Gilbert and Gubar did not include Oliphant in their "Great tradition" of women's writing because she did not question or challenge the patriarchy at the time of her life and writing. and Virago Press, centred on the Carlingford series and some similarities of subject matter with the work of Anthony Trollope. Penguin Books in 1999 published an edition of Miss Marjoribanks (1866). Hester (1873) was reissued in 2003 by Oxford World's Classics. In 2007–2009, the Gloucester publisher Dodo Press reprinted half a dozen of Oliphant's works. In 2010, both the British Library and Persephone Books reissued The Mystery of Mrs. Blencarrow (1890), in the latter case with the novella Queen Eleanor and Fair Rosamund (1886), and the Association for Scottish Literary Studies produced a new edition of the novel Kirsteen (1890). BBC Radio 4 broadcast four hour dramatisations of Miss Marjoribanks in August/September 1992 and Phoebe Junior in May 1995. A 70 minute adaptation of Hester was broadcast on Radio 4 in January 2014. Russell Hoban alludes to Oliphant's fiction in his 2003 novel Her Name Was Lola.