Кіріспе

Венециялық зерттеуші және құл саудагері Альвизе Кадамосто (тегі, қараңыз: Ca' da Mosto, da Cadamosto, da Ca' da Mosto; португал тілінде Luís Cadamosto; мононимді Cadamosto) (алˈвизи kɐðaˈмоʃту; шамамен 1432 – 16 шілде 1483) – португал князі Генрих Теңізші жалдаған және 1455 және 1456 жылдары генуялық капитан Антониотто Усодимаремен бірге Батыс Африкаға екі саяхат жасаған венециялық зерттеуші және құл саудагері. Кейбір деректер бойынша, Кадамосто мен оның серіктері Гамбия өзенінен Геба өзеніне дейінгі (Гвинея-Бисаудағы) Гвинея жағалауындағы Кейп-Верде аралдарын және нүктелерді ашқан, бұл 1446 жылдан бергі Генрихтің ашылуларындағы ең ірі қадам болды. Кадамостоның саяхаттары туралы есептері, соның ішінде Батыс Африка қоғамдары туралы толыққанды бақылаулары тарихшылар үшін аса құнды деректер болып табылады.

Өмірбаян

Алвизе Венецияның Үлкен каналында орналасқан Ка' да Мосто сарайында дүниеге келді, оның есімі осы сарайдан шыққан. Оның әкесі Джованни да Мосто, венециялық мемлекеттік қызметкер және саудагер, ал анасы Элизабет Кверини, Венецияның көрнекті патриций отбасынан. Алвизе үш ұлдың үлкені болды, оның Пьетро мен Антонио деген кіші інілері болды. Алвизе өте ерте жасында Жерорта теңізінде венециялық галереялармен саяхаттайтын саудагер-авантюрист ретінде көзге түсті. 1442 жылдан 1448 жылға дейін Альвизе өзінің туысы Андреа Барбаригоның сауда өкілі ретінде венециялық галереялармен Барбария жағалауы мен Критке бірнеше сапар жасады. 1451 жылы ол Александрияға бағытталған галереядағы арбалетшілер корпусының ақсүйек офицері болып тағайындалды. Келесі жылы ол Фландрияға бағытталған венециялық галереяда сол қызметте болды. Ол отанына оралғанда, отбасының абыройы жойылғанын және мүлкінен айырылғанын көрді. Оның әкесі пара алу ісіне қатысы бар екені анықталып, Венециядан қуылды және Модена герцогтығында пана тапты. Оның Кверини туыстары осы мүмкіндікті пайдаланып, отбасының мүлкін тартып алды. Бұл оқиға Кадамостоның Венециядағы мансабының болашағына нұқсан келтірді және, әрине, оның отбасының атын және байлығын өз ерлігімен қайта жаңарту үмітін күшейтті.

Африкаға экспедициялар

1454 жылдың тамызында 22 жасында Альвизе және оның інісі Антонио Марко Зен басқарған венециялық сауда кемесіне мініп, Фландрияға жол тартты. Сапар барысында кеме Португалиядағы Сент-Винсент мүйісіне жақын жерде нашар ауа райынан тоқтады. Ауа райының жақсаруын күтіп отырғанда, жақын маңдағы Сагресте орналасқан португалдық принц Генрих Навигатор өзінің хатшысы Антуан Гонсалвес және жергілікті венециялық консул Патрицио ди Конти бастаған бірнеше сауда өкілін жіберіп, кемеде қалған венециялық саудагерлерді принцтің Мадейра аралынан қант және басқа тауарларға сауда келісімдерін жасауға қызықтыруға тырысты. Генрихтің Африкадағы жақындағы жаңа ашылымдары туралы келгендерден хабардар болған Кадамосто, "осы жаңадан ашылған аймақтарды көруге деген құштарлыққа толып", Генрихтің резиденциясында, Рапосейрада оның атынан экспедиция жүргізу үшін дереу өтініш білдірді. Генрих оны сол жерде-ақ жұмысқа алды. (Ескерту: 16 ғасыр португалдық шежірешісі Дамиао де Гойс, тарихшылар арасында ерекше, Кадамостоның кездесуі 1454 емес, 1444 жылы болды деп қате айтқан. Гойстің мәртебесін ескере отырып, бұл қате жазба басқалар тарапынан да келтірілді және кейінгі тарихтар мен жылнамалар үшін көптеген жаңылысуларға себеп болды.)

Бірінші сапар (1455)

Альвизе Кадамосто 1455 жылдың 22 наурызында ханзада Генри берген 43 тонналық каравельмен, кеме капитаны Висенте Диаспен бірге Порто-Санто және Мадейраға қарай жолға шықты, содан кейін Канар аралдары арқылы өтіп, Ла Гомера, Эль-Хиеро және Ла-Пальмада тоқтады. Кадамосто Аргуиндегі португалдық бекінісінің бар екенін байқады, бірақ өзі онда тоқтаған жоқ. Кадамосто Батыс Африка жағалауымен Сенегал өзенінің сағасына дейін (ол оны Рио до Сенега деп атады, бұл атау алғаш рет жазылған) жүзіп өтті. Ол мұнда тоқтаған жоқ, оның мақсаты оңтүстікке қарай, Grande Côte бойындағы Palma di Budomel деп аталатын тоқтау орнына (орналасқан жері белгісіз, шамамен Мборо маңында) жету болды. Кадамосто бұл жерді (немесе resgate) португал саудагерлері бұрыннан пайдаланғанын атап өтті. Ол Сенегал аймағындағы португалдар мен волофтар арасындағы сауда 1450 жылы ашылғанын айтады ("Мен осы сапарға шыққанға дейін бес жыл бұрын"). Тоқтау орнында Кадамостоны өзінің сүйегімен бірге Cayor Damel (ол оны Будомель деп атады) қарсы алды. Дамель оны сауда мәмілесі аяқталғанда ел ішіне шақырды. Кадамосто шамамен бір ай бойы ішкі ауылда болды, оны би Bisboror (Будомельдің немере інісі) қабылдады, сол кезде ол жергілікті ел мен салтымен танысып, ләззат алды. Кейордағы саудасын аяқтағаннан кейін, адам жүктісімен үйге қайтудың орнына, Кадамосто жағалау бойымен одан әрі, Кабо-Верде түбегіне қарай жүзуді шешті. Бұл таза зерттеу сапары болды, "жаңа елдерді ашу" үшін, атап айтқанда, құпия "Гамбра патшалығы", онда ханзада Генри алтын көптеп табылғанын естіген (бұрынғы құлдардан). 1455 жылдың маусымында Кабо-Верде маңында Кадамосто екі португалдық каравельді кездестірді, олардың бірін Генрих ханзадасының қызметіндегі генуэздік капитан Антониотто Усодимар, екіншісі Генрихтің үйінен шыққан аты-жөні белгісіз офицер басқарды. Олар күш біріктіруге келісіп, бірге оңтүстікке қарай жүрді. Кейбір аталмаған аралдарда (мүмкін, Îles des Madeleines) қысқа уақытқа балық аулаудан кейін Кадамосто, Усодимар және португалдық офицер оңтүстікке қарай, Petite Côte бойымен жүзіп, Серер (Серер халқы) қоныстанған Сине-Салум дельтасына жетті. Кадамосто Серерлер туралы жақсы пікірде емес, оларды "өте қатыгез" жабайы бейілділер деп сипаттайды (бірақ оның ақпараты негізінен волоф аудармашыларынан алынғанын ескеру керек). Кадамосто Салум өзенін Рио ди Барбачини деп атаған адам екенін айтады, осы атпен ол Еуропа карталарында мәңгілікке сақталды. Кадамосто мен Усодимар сол жерге кіруге тырысты, бірақ жергілікті Серер тұрғындарымен байланыс орнату үшін жағажайға түскен аудармашы сол жерде өлтірілгендіктен, одан бас тартты. Оңтүстікке қарай жылжуда Кадамосто мен Усодимар 1455 жылдың маусым айының соңында немесе шілде айының басында Гамбия өзенінің сағасын тапты. Олар өзенге қарай жүзуге бел буды, бірақ олардың жолына өзен бойында тұратын Мандинка халқының қарсылығы кедергі келтірді. Оларға қатты оқтар тиді, олар тұзаққа түсіріп, кемеге шабуыл жасауға тырысқан үлкен каноэ шабуылынан қиындықпен қорғалды. Кадамостоның аудармашыларының айтуынша, Мандинкалар португалдарды адам жейтіншілдер деп санайды, олар аймаққа қара адамдарды жеу үшін келген. Қорқып қалған экипаждардың өтінішімен (және әлдеқим, адам жүктісін сақтап қалуға ниеттенген - ол Кейордан бері құлдарды тасымалдап келген), Кадамосто одан әрі барудан бас тартты және өзеннен кері қайтты. Кадамосто Португалияға қайту сапары туралы ешқандай мәлімет бермейді. Гамбияның аузында Кадамосто солтүстік жұлдызының горизонтта жоғалып бара жатқанын байқады және оңтүстікке қарай жарқын шоқжұлдызды сызып көрсетті, бұл Оңтүстік Крест шоқжұлдызының алғашқы танымал суреті деп саналады (бірақ дұрыс орналастырылмаған және тым көп жұлдыздармен - толыққанды бейнелеу 1500 жылы Местре Жоао Фарасқа дейін күтілуі керек еді). Кадамосто оны "carro dell' ostro" (оңтүстік арбасы) деп атады. Флот жыл соңына дейін Португалияға оралғандығы белгілі болды, өйткені Антониотто Усодимар 1455 жылдың 12 желтоқсанында Генуядағы кредиторларына сапарының нәтижелері туралы (әлдеқим, асыра сипаттап, Кадамостоны атамай) хат жазды.

Жетістіктер

Алвизе Кадамостоға дейінгі португалдықтардың жаңа жерлерді ашулары Синэ-Салум дельтасынан әрі жүрмеген секілді. Кадамостодан бұрынғы ең алыс сапар, 1446 жылы Альвару Фернандестің жалғыз экспедициясы болған сияқты, ол Рошу түбегіне жеткен болуы мүмкін, бірақ одан әрі ізденіс жүргізілмеген. 1447 жылы Эстевау Афонсу бастаған экспедиция Гамбия өзенінің бастауынан асып түспеді, содан кейін Генрих ханзаданың бұйрығымен Кейп-Верден төменгі аймақтарға жасалған экспедициялар тоқтатылды. Португалдықтарға ең үлкен кедергі – Ниуми Бато (Ниоминка) және Ниуми Банта (Ниуми (Барра) мандінкалары) халқының соғысқұмарлығы болды, олардың екеуі де Ниумиманса атты бір патшаның басшылығында болды. Кадамосто 1455 жылы өткізген алғашқы экспедициясында осы қарсылыққа тап болды. Бірақ 1456 жылы екінші сапарында, белгісіз себептермен қарсылық мүлдем тоқтатылды, және ол Гамбия өзенімен жоғары қарай жүзіп өткен алғашқы еуропалық (Антониотто Усодимар және олардың аты-жөні белгісіз серіктерімен бірге) болды. Бұл бір жылдан екінші жылға қарай болған мінез-құлықтың өзгеруіне не себеп болғаны белгісіз – жаңа Ниумиманса ма, әлде Сенегамбия саясатындағы өзгеріс пе? Кейінірек сенімсіз Диого Гомес 1456 және 1458 жылдар аралығында Гамбияға барғанын және Ниумимансамен жеке өзі бейбітшілік туралы келісімге келгенін мақтанды, бірақ бұл ақиқаттан алыс болуы мүмкін. Гамбия өзенін ашқаннан кейін Кадамосто мен Усодимар Африкадағы Генрихтің келесі үлкен табысын жасады – Кабо-Верде аралдары, Касаманс өзені, Рошу түбегі, Кашеу өзені және, ақырында, Геба өзені мен Биссагос аралдары. Олар 1456 жылы ашқан жағалаудың ұзындығы португалдықтардың 1446 жылдан бергі ашқан ең үлкен жетістігі болды. Дәл сол жағалауды Диого Гомес 1458 жылы (мүмкін, тіпті 1456 жылы, Генрихтің Кадамостоның есебі бойынша жібергені) және 1462 жылы қайтадан зерттеді. Кадамостоның ең алыс көрсеткіші 1461-62 жылдары Педру де Синтра ғана басып өтті.

Венецияға оралу

1456 жылы қайтып келгеннен кейін Кадамосто көптеген жылдар бойы Лагоста өмір сүруді жалғастырды, бұл оның тікелей немесе жанама түрде Батыс Африка саудасымен айналыса бергенін көрсетеді. Кадамостоның өзі Африка жағалауына тағы сапар жасағаны белгісіз. Кадамосто 1456 жылдан кейін Педро де Синтраның 1462 жылғы экспедициясына дейін ешкімнің маңызды зерттеу саяхаттары болмағанын айтады. Кадамосто экспедиция қайтып келгеннен кейін Синтраның хатшысынан сол экспедиция туралы толық мәлімет алды. Кадамостоның меценаты, Генрих Теңізші 1460 жылдың қараша айында қайтыс болды, ал Африка саудасының монополиясы португал тәжіне қайта оралды және операциялар бірте-бірте Лагостан Лиссабонға көшірілді. Жаңа жағдайда өзіне болашақ көре алмағандықтан, Кадамосто Португалиядан кетіп, 1463 жылдың ақпан айында Венецияға оралды. Кадамосто өзімен бірге жазбалар, кемелік журналдар және бірнеше теңіз карталарын әкелгеніне сенімді. Кадамосто осыларды пайдаланып 1460 жылдардың ортасында өзінің танымал «Navigazioni» еңбегін жазды. «Navigazioni» португалдықтардың жаңалықтарын жоғары бағалап, Генрих ханзадасын мақтап тұрғанмен қатар, оның 1455 және 1456 жылдардағы және Педро де Синтраның 1462 жылғы саяхаттары туралы егжей-тегжейлі мәліметтер берді. Ол өзінің негізгі материалдарының көп бөлігін венециялық картограф Грациозо Беникасаға тапсырған деп есептеледі, осының нәтижесінде Беникаса 1468 жылы Батыс Африка жағалауын өте дәл бейнелеген атлас жариялады. «Navigazioni» еңбегі оның жетістіктерін жариялау және отбасының атын сақтап қалу мақсатымен жазылған болуы мүмкін. Отанына оралғаннан кейін Кадамосто туыстарынан отбасылық мүлкін қайтарып алды. Бірнеше жылдан кейін ол бай, бірақ денсаулығы нашар дворян әйелі – Элизабетта ди Джорджо Веньерге үйленді, бірақ ол оған бала тумады. Ол саудамен айналыса бастады, Испания, Александрия, Сирия және Англия сияқты алыс елдерде сауда мүдделері болды, сонымен қатар байлығы мен байланыстары қалпына келтіріліп, Венеция Республикасы үшін дипломатиялық және әкімшілік қызметтер атқарды. Кадамосто Каттарода, содан кейін Коронеде Венециялық провизор болып қызмет етті және Далмация мен Герцеговинаға дипломатиялық миссияларға жіберілді. 1470 жылы Негропонте түскеннен кейін Кадамостоға Османлылардан Албанияны қорғау жоспарын жасау тапсырылды. 1481 жылы Альвизе Кадамосто Венецияның Александрия галереялық флотының капитаны болып сайланды, осылайша теңіздік мансабын бастаған кемелерде аяқтады. Ол 1483 жылы Полесинеде, Ровигоға дипломатиялық миссияда болып, Феррара соғысында Феррара герцогы Эрколь I д'Эстеге қарсы жеңіліс арқылы Венеция Республикасы алған олжаны бағалау кезінде қайтыс болды. (бірақ кейбір деректерде оның қайтыс болған күні 1477 жылға дейін, ал кейбіреулерінде 1488 жылға дейін көрсетілген).

" Navigazioni " (Жұмыстар)

Португалияның Генрих Теңізшісі тұсындағы жаңалықтарды зерттеуші тарихшылар үшін Альвизе Кадамостоның «Навигациони» атты еңбегінің құндылығы өлшеусіз. Кадамостоның жазбалары, Гомес Эанес де Зурараның жылнамасы және Диого Гоместің естеліктері – Генрихтің ашылулары туралы замандас жазбаларының барлық қалдығы дерлік. Шындығында, 1552 жылы Жоао де Барростың «Азия онжылдықтары» (Зурараның жылнамасының қолжазба нұсқасына негізделген) жарияланғанға дейін Кадамостоның «Навигациони» португалдық жаңалықтар туралы Еуропада тараған жалғыз басылған еңбек болды. Кадамосто ханзада Генридің орталық рөлін баса көрсетті және Навигатор ханзаданың бейнесін кейінгі ұрпақ үшін қалыптастыруға зор үлес қосты. Агиографиялық сипаттағы Зурарамен және қателіктерге бой ұсынған Гоместен айырмашылығы, тарихшылар Кадамостоның сенімділігі мен егжей-тегжейлілігін жоғары бағалады, бұл Генрихтің кәсіпорнының қалай жүзеге асырылғанын толық және нақты көрсетеді. Кадамостоның жазбалары Африка тарихшылары үшін де құнды, өйткені ол бір ғасыр бұрын араб тарихшысы Ибн Батута тоқталған шекарадан тыс Сенегамбия аймағының алғашқы егжей-тегжейлі сипаттамаларын ұсынады. Кадамосто Батыс Африка туралы қазіргі еуропалық білімнің жиынтығын береді. Ол Мали империясы (Мелли) және Сахара арқылы жүзеге асырылатын сауда туралы, мысалы, бербер керуендерінің Тегхаза (Тегацца) сияқты шөлдік тұздықтың тұзын Тимбукту (Томбутто) сияқты шекаралық қалаларға қалай тасымалдайтынын сипаттайды. Малидің ортасынан шыққан алтынның үш бөлікке қалай бөлінетінін түсіндіреді: біреуі Кокияға (Кукия) және одан шығысқа қарай Мысырға, екіншісі Тимбукту арқылы Тоетке (Туат) және солтүстікке Туниске, ал үшіншісі де Тимбукту арқылы батысқа Ходенге (Уадан) барады, Мароккоға арналған, оның бір бөлігі Аргундағы португалдық бекінісіне жіберіледі. Кадамосто Сенегал өзенін танымал қазіргі атауымен (Рио ди Сенега) – «батыс Ніл» деп атамай, алғаш рет атады. Қызығы, Кадамосто Сенегалдың ежелгі географтардың (мысалы, Птолемей) Нигері болғанын айтады. Ол Сенегал және (нақты) Нигер өзендерінің біріккен, бір үлкен шығыс-батыс өзенін құрайды деген ежелгі қате пікірді қайталайды және оның Едем бағынан шығып, Эфиопия жерімен ағып өткен Гихон (Гион) Киелі кітаптағы үлкен өзеннің саласы болды деген аңызды баяндайды. Кадамосто Волоф (Гилофи) империясын сипаттайды, оның шығысында Фула Текрур/Тукулер (Тучусор) және оңтүстігінде Гамбия өзенінің (Гамбра) Мандинка мемлекеттері орналасқанын көрсетеді. Кадамосто Волоф мемлекеттерінің саясаты, қоғамы және мәдениеті туралы толыққанды мәлімет береді. Ол 1455 жылы өзі болған Кайор ауылының, Дамель сарайының, халқының, әдет-ғұрыптарының, экономикасының, жергілікті флорасы мен фаунасының және т.б. егжей-тегжейлі сипаттамасын келтіреді. Бұл деректер Кадамостоның зор қызығушылығын көрсетеді – ол сарайлық әдет-ғұрыптарды, үйлерді, ақша ретінде каури қабықтарын пайдалануды, тамақ пен сусынды, жергілікті нарықтардың жұмысын, мал шаруашылығы мен егіншілікті, пальма шарабын өндіруді, қару-жарақтарды, билер мен музыканы, еуропалық жаңалықтарға (киім, кемелер, зеңбіректер, сыбызғылар) реакцияны сипаттайды. Мұның бәрінде Кадамостоның баянында сол дәуірдегі еуропалыққа таңғажайып болуы мүмкін адал қызығушылық пен әділдік сезімі байқалады. Кадамосто Гамбия өзенінің мандинка халқы туралы да ұқсас егжей-тегжейлі мәлімет беруге тырысады, олардың көптеген мақталарына ерекше назар аударады (Волоф аймақтарында сирек кездеседі), бірақ оның қайықтарынан алыс кетпегендіктен, бұл сипаттама толыққанды болмайды. Ол Гамбия маңындағы ерекше жануарлардың көптігіне таңданысын жасыра алмайды, әсіресе бегемот (оны «ат балық» деп атайды) және таныс емес африкалық піл (оның етін татып көруге құштар болған) – ол оның бір бөлігін тұздап, Генрих ханзадаға Португалияға әкелген; сақталған піл аяғы Генрихтің әпкесі, Бургундия герцогинясы Изабеллаға жіберілетін.

Ақпарат көздері және қосымша оқу

J. Brotton (1998) Сауда аумақтары: ерте заманғы әлемді картаға түсіру, Корнелл университетінің баспасы
Bühnen, S. (1992) "Жер атаулары тарихи көз ретінде: Оңтүстік Сенегабия мен Германиядан алынған мысалдармен кіріспе", Африка тарихы, 19-том, 45–101-беттер
Castilho, A. M. de (1866) Descripção e roteiro da costa occidental de África, desde o cabo de Espartel até o das Agulhas. 2 том, Лиссабон: Impresa Nacional. 1-том
Cortesão, Armando (1931) "Кабо-Верде мен Гвинеяны ашу тарихына қатысты материалдар", Boletim da Agencia Geral das Colonias, No. 75. 1975 жылы қайта басылған, Esparsos, 1-том, Коимбра. онлайн
G. R. Crone, ред. (1937) "Кадамосто саяхаттары" және 15 ғасырдың екінші жартысындағы Батыс Африка туралы басқа құжаттар, Лондон: Hakluyt. da Mosto, Andrea (1883) "Alvise da Cà da Mosto-ға жатқызылған портулан", Bollettino della Società geografica italiana, 30-том, 540-бет.
Diffie, Bailey W. және George D. Winius (1977) Португалия империясының негіздері, 1415–1580. Миннеаполис, MN: University of Minnesota Press
Damião de Góis (1567) Принц Дом Иоамның шежіресі: осы патшалықтардың екінші есімді патшасы, оның туған күнінен бастап әкесі Дом Афонсу патша қайтыс болған күнге дейін болған маңызды оқиғалар туралы қысқаша баяндама, 1905 жылғы басылымы, A. J. Gonçálvez Guimarães ред. Коимбра: Университет баспасы. онлайн
Diogo Gomes De prima inventione Guineae (Габриэль Перейраның португал тіліне аудармасы (1898–99) "Гвинея және Азор, Мадейра және Кабо-Верде аралдарын ашу туралы қатынастар" деп аталады. Лиссабон Географиялық қоғамының бюллетені, No. 5 онлайн)
Hughes, A. және D. Perfect (2008) Гамбияның тарихи сөздігі, 4-басылым, Ланхам, Мэриленд: Scarecrow. LeGrand, G. (1928) "Гамбия: тарихи және географиялық жазбалар", Bulletin du Comité d'études historiques et scientifiques de l'Afrique Occidentale Française, шілде-қыркүйек, 432-бет.
Major, R. H. (1868) Тегі Navigator Генри ханзаданың өмірі. Лондон: Asher & Co. 1868 жылғы басылым. Mauro, Alessandra (1988) "Alvise da Ca' da Mosto-ның "Carro do Austro": астрономиялық байқаулар және баспа табысы", Revista da Universidade de Coimbra, 24-том, 463–75-беттер.
Michaud, Noah. (2024 [2023]) Алвизе Ка'да Мостоның "Навигация" еңбегін ерте заманғы Еуропа мен Африкада қарастыру. Магистрлік диссертация, 2-басылым. Гейнсвилл, Флорида: Флорида университеті. онлайн
Quintella, Ignacio da Costa (1839) Annaes da Marinha Portugueza, Лиссабон: Academia Real das Sciencias, 1-том. Russell, Peter E. (2000) Генри ханзада "Navigator": өмір. Нью-Хейвен, Коннектикут: Йель университетінің баспасы. C. Schefer (1895) "Кіріспе", Alvise de Ca' da Mosto-ның 1455–1457 жылдардағы Батыс Африка жағалауына жасаған саяхаттары туралы қатынастар, Париж: Leroux
Teixera da Mota, Avelino (1946) "Гвинеяны ашу", Португалия Гвинеясының мәдени бюллетені, 1-том. 1-бөлім, No. 1 (қаңтар), 11–68-беттер; 2-бөлім, No. 2 (сәуір), 273–326-беттер; 3-бөлім, No. 3 (шілде), 457–509-беттер. Teixira da Mota, A. (1972) Mar, além Mar: Estudos e ensaios de história e geografia. Лиссабон: Junta de Investigações do Ultramar
Verrier, F. (1994) "Кіріспе", Alvise Ca'da Mosto-ның (1455 және 1456) "Қара Африкадағы саяхаттары". Париж: Chandeigne. Zurla, P. (1815) Алвизе да Ка да Мостоның Африка саяхаттары мен зерттеулері, Патрицио Венето, Венеция. онлайн
Wright, D. (1976) Niumi: батыс Мандинка мемлекетінің тарихы XVIII ғасырға дейін. Индиана университеті.