Кіріспе

Кабельді тартқан бұқаралық көлік жүйесі (Cable car) – (Түндік Америкадан тыс жерлерде кабельдік трамвай деп аталады) – бұл көптеген жолаушыларды тасымалдауға арналған кабельдік темір жолдың бір түрі, онда вагондар тұрақты жылдамдықпен қозғалатын үздіксіз кабельмен тартылады. Жеке вагондар қажет болған кезде кабельді босату және ұстау арқылы тоқтап, қозғалады. Кабельдік вагондар, вагондары кабельге тұрақты бекітілген фуникулерлерден ерекшеленеді.

Тарих

1826 жылы Fawdon Wagonway – көмір шахтасының темір жолы болды. 1840 жылы Англияның шығысында жолаушылар тасымалы үшін ашылған Лондон және Блэкуолл темір жолы да осындай жүйе қолданды. Сол кездегі арқан тез тозығысқа ұшырағандықтан, сегіз жылдан кейін осы жүйеден бас тартып, бу локомотивтеріне көшті. Америкада алғашқы кабельдік көлік жүйесі, мүмкін, Нью-Йорктегі Вест-Сайд және Йонкерс Патент темір жолы болды, оның алғашқы жоғары орналасқан темір жолы 1868 жылдың 1 шілдесінен 1870 жылға дейін жұмыс істеді. Бұл жоғары орналасқан теміржолда қолданылған кабельдік технологияда жағалы кабельдер мен қысқыштармен жабдықталған вагондар болды, бұл қиындық тудырды. Желі жабылып, қайта құрылды, содан кейін бу локомотивтерімен қайта ашылды. 1869 жылы П. Г. Т. Борегар Нью-Орлеанда кабельдік көлікті көрсетті және оған патент алды. Бұл желінің құрылысын Эндрю Смит Халлиди Уильям Эппельсхаймердің жобалау жұмысымен ілгерілетуге тырысты, алғашқы сынақ 1873 жылы өтті. Бұл қысқыштардың табысы осы желіні басқа кабельдік көлік жүйелерінің үлгісіне айналдырды, және бұл үлгі көбінесе Hallidie Cable Car деп аталады. 1881 жылы Дунединдегі кабельдік трамвай жүйесі Жаңа Зеландияның Дунедин қаласында ашылды және Сан-Францискодан тыс алғашқы осындай жүйе болды. Дунедин үшін Джордж Смит Дункан Холлиди моделін одан әрі жетілдіріп, тартымды қисық пен тежегішті енгізді; алғашқысы қисықтардан вагондарды тартуға мүмкіндік берді, өйткені Дунединнің қисықтары жағалауға мүмкіндік бермейтіндей өткір болды, ал екіншісі вагонды тоқтату үшін кабельдік ойыққа кенеді. Бұл екі жаңалықтың да басқа қалалар, соның ішінде Сан-Франциско қабылдады. Австралияда Мельбурн кабельдік трамвай жүйесі 1885 жылдан 1940 жылға дейін жұмыс істеді. Бұл әлемдегі ең кең таралған жүйелердің бірі болды, онда 15 бағыт бойынша 103 км (64 миль) жолмен 1200 трамвай мен тіркемелер жұмыс істеді. Сиднейде де бірнеше кабельдік трамвай бағыттары болды. Кабельдік көліктер тез арада басқа қалаларға тарады, бірақ көптеген адамдар үшін ең бастысы – ат арбаларын (немесе қашар тартылатын) алмастыру мүмкіндігі болды, емес, төбелерге көтерілу мүмкіндігі. Көптеген адамдар сол кезде аттармен тасымалдануды қажетсіз қатыгездік деп есептеді, ал әдеттегі ат күніне төрт-бес сағат қана жұмыс істей алатындықтан, оларды тамақтандыру, баспана беру, күту, дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ету және демалдыру қажет болатын үлкен астық үйлерді күтіп-ұстау қажет болды. Осылайша, бір кезде экономика тіпті салыстырмалы түрде жазық қалаларда да кабельдік көліктерге пайдалы болды. Мысалы, Чикаго қалалық теміржолы, оны Эппельсхаймер де жобалаған, 1882 жылы Чикагода ашылды және ең ірі және ең табысты кабельдік көлік жүйесіне айналды. Көптеген қалалардағыдай, Чикагодағы мәселе көлденең емес, көлік сыйымдылығы болды. Бұл тұтқалы автомобиль мен тіркемелердің комбинациясына басқаша көзқарас тудырды. Көптеген қалалар сияқты тұтқалы автомобиль мен бір тіркемені пайдаланудың орнына немесе тұтқа мен тіркемені San Francisco California Cars сияқты бір көлікке біріктірудің орнына, Чикаго үш тіркемелі пойыздарды тарту үшін тұтқалы автомобильдерді қолданды. 1883 жылы Нью-Йорк және Бруклин көпірінің теміржолы ашылды, оның ерекшелігі: кабельдік жүйе болғанымен, вагондарды терминалдарға кіргізу және шығару үшін бу локомотивтерін қолданды. 1896 жылдан кейін жүйе әр пойызға терминалдарда маневр жасау үшін моторлы вагон қосылған жүйеге ауыстырылды, ал жолда пойыздар әлі де кабельмен қозғалды. 1883 жылдың 25 қыркүйегінде Ливерпуль трамвай компаниясы Ливерпульдің Киркдейл қаласында кабельдік көлік жүйесін сынады. Бұл Еуропадағы алғашқы кабельдік көлік жүйесі болар еді, бірақ компания оны іске асырудан бас тартты. Оның орнына, бұл құрмет 1884 жылғы Highgate Hill Cable Tramway-ге тиді, Арчвейден Хайгейтке дейінгі бағытқа, солтүстік Лондонда, Хайгейт төбесінің 1:11 (9%) көтерілісінде үздіксіз кабель мен қысқыш жүйесі қолданылды. Бұл орналым сенімді болмады және 1909 жылы электрлік сүйреумен ауыстырылды. Дегенмен, Еуропада басқа да кабельдік жүйелер іске асырылды, олардың ішінде 1896 жылы алғашқы жер асты кабельдік жүйесі – Глазго округінің метросы болды. (Лондон, Англияның алғашқы терең деңгейлі түтік теміржолы, Сити және Оңтүстік Лондон теміржолы, бұдан бұрын да кабельдік жүк тасымалы үшін салынған, бірақ 1890 жылы ашылғанға дейін электрлік сүйреуге айналдырылған болатын.) Біріккен Корольдікте, Португалияда және Францияда тағы бірнеше кабельдік көлік жүйесі салынды. Еуропалық қалалардың көшелерінде қисықтар көп болғандықтан, олар американдық қалаларға қарағанда кабельдік көліктерге қолайсыз болды. Кейбір жаңа кабельдік көлік жүйелері әлі де салынып жатса да, 1890 жылға қарай электр қуатымен жұмыс істейтін троллейбустар немесе трамвайлар құрылысы арзан және пайдалануы оңай болғандықтан, кабельдік көлік жүйелерін ығыстыра бастады. Бір кезде гибридтік кабельдік/электрлік жүйелер жұмыс істеді, мысалы, Чикагода, электрлік вагондарды тізбек аймағынан өткенде тұтқалы вагондармен тартуға тура келді, себебі онда троллейбус сымдары болмады. Ақырында, Сан-Франциско қолмен басқарылатын жүйелердің жалғыз қалды – Дунедин, мұндай вагондармен екінші қала, 1957 жылы жұмысын тоқтатты.

Жақында қайта жаңғыру

20-ғасырдың соңғы онжылдықтарында әртүрлі кабельдік жетегіштерге деген қызығушылық шектеулі түрде қайта жанданды, олар көбінесе курорттарда, әуежайларда (мысалы, Торонто әуежайы), ірі аурухана кешендерінде және кейбір қалалық аймақтарда қолданылатын автоматты жолаушылар тасымалдау құралдары ретінде пайда болды. Көптеген жүйелерде вагондар кабельге бекітілген болса, Poma/Leitner Group компаниясының Minimetro және DCC Doppelmayr Cable Car компаниясының Cable Liner жүйелері компьютерлік бақылау арқылы вагондарды кабельден автоматты түрде ажыратуға мүмкіндік беретін нұсқаларды ұсынады, осылайша оларды кабельдік жолдың заманауи түрі деп санауға болады.

Операция

Кабельдің өзі кабель үйінде немесе электр станциясында орналасқан стационарлық қозғалтқышпен немесе мотормен қуаттанады. Оның қозғалу жылдамдығы кез келген уақытта кабельді ұстап тұрған бірліктердің санына байланысты салыстырмалы түрде тұрақты болады. Кабельдік вагондар қозғала бастайды, егер вагондағы бекітілген қысым құрылғысы (“қаптама”) қозғалатын кабельге қысым жасаса. Керісінше, кабельге қысымды босату арқылы (толық ажыратумен немесе онсыз) және тежегіштерді қолдану арқылы автомобиль тоқтатылады. Бұл ұстап алу және босату әрекеті қолмен, барлық ертедегі кабельдік вагондар жүйелерінде немесе автоматты түрде, кейбір жаңа кабельдік адам тасымалдау жүйелерінде болуы мүмкін. Ұстап тұрғанда машинаны тым тез жылдамдыққа жеткізуден және жолаушыларды секіргізіп алудан сақтау үшін ұстап тұруды біркелкі және біртіндеп қолдану қажет. Қолмен басқарылатын жүйелерде тұтқа өте үлкен қысқышқа ұқсайды, ал машинаны басқару үшін айтарлықтай күш пен дағды қажет. Көптеген алғашқы кабельдік вагондар операторларының тәжірибесі көрсеткендей, егер тұтқа дұрыс қолданылмаса, ол кабельді зақымдауы мүмкін, тіпті нашар болса, кабельге ілініп қалуы мүмкін. Соңғы жағдайда, кабельдік вагондар тоқтамай, кабельдік үй апатты байқап, кабельді тоқтатқанша, жолы бойы қиратуға себеп болуы мүмкін. Кабельдік вагондардың бір артықшылығы – оның салыстырмалы энергия тиімділігі. Бұл орталықтандырылған электр станцияларының экономикасына және төмен түсетін вагондардың жоғары көтерілетін вагондарға энергия беру мүмкіндігіне байланысты. Дегенмен, бұл артықшылық кабельді көптеген бағыттағы роликтердің үстінен және астынан, сондай-ақ көптеген дөңгелектердің айналасынан жылжытуға қажетті үлкен энергия тұтынумен толығымен жоққа шығарылады. Сан-Франциско жүйесіндегі тартылыс күшінің шамамен 95%-ы төрт кабельді жылжытуға жұмсалады. Регенеративті тежегіштері бар электрлік вагондар кабельді жылжыту мәселесінсіз артықшылықтарды ұсынады. Алайда, тік беткейлерде кабельдік тартылыстың басты артықшылығы – дөңгелектер мен рельстер арасындағы жабысуға тәуелді емес. Сонымен қатар, кабельге ілінетін вагондарды ұстап тұрудың артықшылығы бар, бұл вагондардың төмен жылдамдығын кабельдің жылдамдығымен шектейді. Тұрақты және салыстырмалы түрде төмен жылдамдық болғандықтан, кабельдік вагондардың апат кезінде зиян келтіру әлеуеті бағаланбауы мүмкін. Тіпті кабельдік вагондармен тек қана жылдамдықпен қозғалғанда да, вагондардың массасы және кабельдің күші мен жылдамдығы соқтығысу кезінде ауқымды зақымдануға әкелуі мүмкін.

Фуникулермен байланысы

Кабельдік жол сырттай фуникулерге ұқсас, бірақ осы жүйеден айырмашылығы, оның вагондары кабельге тұрақты бекітілмейді және өздігінен тоқтай алады, ал фуникулерде вагондар қозғалтқыш кабельге тұрақты бекітілген, ол тоқтатылып, қайта іске қосылады. Кабельдік жол фуникулер сияқты тік беткейге көтеріле алмайды, бірақ бір кабельмен көптеген вагондарды пайдалануға болады, бұл оны икемдірек етеді және жоғары сыйымдылықты қамтамасыз етеді. 1883 жылы Сан-Францискодағы Маркет-стрит теміржолындағы ең жұмбақ уақытта әр 15 секунд сайын бір вагон терминалдан шығатын. Көшедегі қозғалыста жұмыс істейтін бірнеше фуникулерлік теміржолдар бар, сондықтан олар жиі кабельдік жолдар деп қате сипатталады. Мұндай операциялардың мысалдары және одан туындайтын шатасу: Уэльстегі Лланддунодағы Үлкен Орме трамвай жолы. Португалияның Лиссабон қаласындағы бірнеше көше фуникулерлері. Одан да қызығы, Жаңа Зеландияның Веллингтон қаласындағы алғашқы Веллингтон кабельдік жолы гибридті кабельдік жол/фуникулер желісі болған. Бұл желіде вагондар кабельдік жол тұтқасын пайдаланып ұстайтын үнемі жүк таситын кабель және желінің жоғарғы жағындағы қозғалмайтын шкив арқылы екі вагонға тұрақты бекітілген теңгерім кабелі болған. Төмен түсетін вагон жүк таситын кабельді ұстап, төмен тартылса, теңгерім кабелімен жоғары көтерілетін вагонды (ұсталмай) жоғары көтеріп тартқан. Бұл желі 1979 жылы қайта жаңартылып, қазір стандартты фуникулер болып табылады, бірақ ол өзінің ескі кабельдік жол атауын сақтап қалған.

Дәстүрлі канат көлігі жүйелері

Қазіргі кездегі ең танымал канат жолы жүйесі – Калифорния штатының Сан-Франциско қаласындағы Сан-Франциско канат жолы жүйесі. Сан-Францисконың канат көліктері тұрақты түрде жұмыс істейтін ең көне және ең ірі жүйе болып табылады, сондай-ақ дәстүрлі тәсілмен, көшедегі қозғалыс ағынында қолмен басқарылатын көліктердің санатындағы аз қалған жүйелердің бірі. Кабельмен қозғалатын жүйелердің басқа мысалдарын Солтүстік Уэльстегі Ұлы Ормде және Португалияның Лиссабон қаласында кездестіруге болады. Дегенмен, бұл жүйелердің барлығы Сан-Францискодан сәл өзгеше, себебі олардағы вагондар кабельге бекітілген.

Филиппин

Манила (1900-жылдардың басында, 1930-жылдарға дейін, Манила-Малабон темір жолы.)