Кіріспе
Похара () – Непалдың Гандаки провинциясындағы мегаполистік қала, сонымен қатар Непалдың туризм астанасы және Гандаки провинциясының орталығы. 2021 жылы 120 594 үй шаруазылығында 599 504 адам тұрады, бұл Катмандудан кейін Непалдың екінші ең көп халқы бар қаласы. Похара Непалдың астанасы Катмандудан батысқа қарай орналасқан. Қала Фева көлінің жағасында, теңіз деңгейінен шамамен 822 метр биіктікте орналасқан. Әлемдегі ең биік он шыңның үшеуі – Дхаулагири, Анапурна I және Манаслу – Анапурна аймағының ішінде, аңғарға жақын орналасқан. 2024 жылы Похара Непалдың туризм астанасы деп жарияланды, Гималайдағы Аннапурна тауларының Аннапурна қорғаныс аймағы арқылы Аннапурна айналымын жүргізетін саяхатшылар үшін база ретінде қызмет етеді. Қалада сонымен қатар көптеген элиталық Гуркха сарбаздары да қызмет етеді, олар Оңтүстік Азияда туған, Непал азаматтарынан құралған және Ұлыбритания армиясы, Непал армиясы, Үндістан армиясы, Сингапур Гуркха контингенті, Бруней Гуркха резервтік бөлімшесі, БҰҰ бейбітшілік күштері және әлемнің соғыс аймақтарында қызмет етеді.
Pokhara ( ) is a metropolitan city in central Nepal, which serves as the capital of Gandaki Province and the tourism capital of Nepal. It is the second most populous city of Nepal after Kathmandu, with 599,504 inhabitants living in 120,594 households in 2021. Pokhara is located west of the capital, Kathmandu. The city is on the shore of Phewa Lake, and sits at an elevation of approximately 822 m. The Annapurna Range, with three out of the ten highest peaks in the world—Dhaulagiri, Annapurna I and Manaslu—is within of the valley. In 2024, Pokhara was declared the tourism capital of Nepal, being a base for trekkers undertaking the Annapurna Circuit through the Annapurna Conservation Area region of the Annapurna ranges in the Himalayas. The city is also home to many of the elite Gurkha soldiers, soldiers native to South Asia of Nepalese nationality recruited for the British Army, Nepalese Army, Indian Army, Gurkha Contingent Singapore, Gurkha Reserve Unit Brunei, UN peacekeeping forces and in war zones around the world.
Этимология
Непал тіліндегі "Покхари" сөзі "көл" дегенді білдіреді. Покхара қаласында көптеген көлдер болғандықтан, бұл сөз "Покхари" сөзінің бір түрі болып табылады.
Тарих
Радиоуглеродтық талдау және Покхара аңғарының аллювиалды шөгінділерін зерттеу арқылы зерттеушілер б.з. 1000, 1255 және 1344 жылдары кем дегенде үш ірі ортағасырлық жер сілкінісі болғанын анықтады. 9 куб километрге дейінгі конгломераттар, массивті саз және лай Анапурна жотасындағы Сабче Циркінен шыққан бір немесе бірнеше мегасу тасқынының белгілерін көрсетеді. Покхара Қытай мен Үндістан арасындағы маңызды ежелгі сауда жолында орналасқан. 17 ғасырда ол Шах әулетінің бір тармағы билеген Чаубиси раджа (24 Непал патшалығы, चौबिसे राज्य) құрамындағы Каски патшалығының бөлігі болды. Покхара төңірегіндегі көптеген төбелерде сол кезден қалған ортағасырлық қиратындар бар. 1786 жылы Горкха патшалығының соңғы билеушісі және Непал патшалығының бірінші монархы Притви Нараян Шах Покхараны өз патшалығына қосты. Ол кезде ол Катмандудан Джумлаға және Үндістаннан Тибетке дейінгі жолдардағы маңызды сауда орталығына айналған еді. Аңғардың алғашқы қоныстануы 14 ғасырдың ортасында Каскидің бірінші патшасы Куламандан Шах Хад (сонымен қатар Бичитра Хан және Джагати Хан деп те аталады) аңғардың солтүстік жағындағы Батулечаурды қысқы резиденциясы еткен кезде болды деп есептеледі. Бұл жерге қоныстанғандардың арасында Биндхьябасини храмын күтуге шақырылған Паражули брахмандары бар еді, оларға сол жерде Бирта деп аталатын жер берілді. Дхоби Гауда – Каскидің соңғы патшасы 1770 жылдары Катмандудан (Бхактапур) он алты невар отбасын әкеліп, қазіргі нарықты (яғни ескі нарықты) дамыту үшін Покхара аңғарында дамыған алғашқы сауда орталығы болды. Бұрын адамдар шеткі төбелерде қоныстанған. Покхараны Каски патшасы 18 ғасырдың ортасында сауда орталығы ретінде қарастырды. Бхактапурдың неварлары патшаның шақыруымен Покхараға көшіп келіп, Биндхьябасини храмы, Налакомух және Бхайраб Толе сияқты негізгі сауда орындарының жанында қоныстанды. Покхараның көп бөлігінде сол кезде негізінен Хастар (брахмандар, чхетирилер, такурилер және далиттер), гурунгтар мен магарлар тұрды. Қазіргі уақытта Хастар, гурунгтар (Таму) және магарлар Покхараның басым бөлігін құрайды. Қалада сонымен қатар невар халқының көп саны бар. Покхараның солтүстігіндегі Батулечаурда Гандарвалар немесе Гаайнэйлер (музыканттар тайпасы) тұрады. Покхара төңірегіндегі төбелерде гурунг ауылдары орналасқан, олардың ішінде Хастарға тиесілі жерлер аз. Шағын магар қауымдастықтары да көбінесе оңтүстік шеткі төбелерде кездеседі. Покхара қаласының шегінен тыс шеткі төбелердегі ауылдарда невар қауымы дерлік жоқ. 1959 жылдан 1962 жылға дейін Қытайдың Тибетті басып алуынан кейін 300 000-ға жуық адам Непалға қашқан. Тибеттік қашқынның көп бөлігі Дхарамшала және Үндістандағы басқа да тибеттік қашқын қауымдастықтарында пана тапты. БҰҰ-ның қашқын агенттігінің мәліметінше, 1989 жылдан бері жыл сайын шамамен 2500 тибеттік Непал шекарасын кесіп өтеді, олардың көпшілігі Покхараға, әдетте, Үндістандағы тибеттік қашқын қауымдастықтарына транзит ретінде келеді. Непалда шамамен 50 000 – 60 000 қашқын тибеттік тұрады, ал олардың шамамен 20 000-ы 12 консолидацияланған лагерьлердің бірінде тұрады, сегізін Катмандуда, төртеуін Покхарада және оның айналасында. Покхарадағы төрт тибеттік қонысы – Джампалинг, Палжорлинг, Таши Линг және Таши Палхель. Бұл лагерьлер жақсы салынған елді мекендерге айналды, олардың әрқайсысында гомпа (буддистік монастырь), хортен және ерекше архитектурасы бар, ал тибеттіктер қалада көрінетін азшылыққа айналды. 1960 жылдардың соңына дейін қалаға тек жаяу ғана кіруге болатын және ол Катмандудан да мистикалық орын деп есептелді. Алғашқы жол 1968 жылы (Сиддхартха тас жолы) салынып бітті, содан кейін туризм дамыды және қала тез өсті. Фева көлінің бойындағы Лейксайд деп аталатын аймақ Непалдың маңызды туристік орталықтарының біріне айналды.
География
Халық тығыздығы жоғары және табиғи апаттар жиі болатын Непалдың батысы әлемдегі апаттарға ең осал аймақтардың бірі саналады. Покхара жер сілкінісі мен су тасқынына ерекше сезімтал, себебі Сети Гандаки өзені қаланың ішінде ағып өтеді. Мысалы, аймақтағы ең күшті жер сілкінісі 2015 жылы Непалда болған жер сілкінісі. Покхара Гималайдың Пахад аймағында орналасқан Сети Гандаки аңғарының кеңейген бөлігі – Покхара аңғарының солтүстік-батыс бұрышында жатыр. Бұл аймақта таулар өте тік көтеріледі, соның салдарынан биіктік күрт өседі. Биіктіктің мұндай күрт өсуінен Покхара ауданы елдегі ең жоғары жауын-шашын мөлшеріне ие (аңғарда 3350 мм/жыл немесе 131 дюйм/жыл, ал Лумледе 5600 мм/жыл немесе 222 дюйм/жыл). Тіпті қала ішінде де оңтүстік және солтүстік арасында жауын-шашын мөлшерінде айқын айырмашылық бар: тау етегіндегі солтүстік бөлікте жауын-шашын мөлшері пропорционалды түрде жоғары. Сети Гандаки – қала арқылы ағатын басты өзен. Сети Гандаки (Ақ Гандаки) және оның салалары Покхара мен төңірегінде көптеген шатқалдар мен каньондарды жасаған, олар қала мен айналасындағы аудандарға ұзын террасалық құрылымдарды сыйлаған. Бұл ұзын террасалар жүздерше метр тереңдіктегі шатқалдармен бөлінеді. Сети шатқалы Покхара арқылы солтүстіктен оңтүстікке, содан кейін батыстан шығысқа қарай созылады; кейбір жерлерде шатқалдың ені небары бірнеше метрді құрайды. Солтүстік және оңтүстік бөліктерде каньондар кеңірек. Оңтүстік жағынан қала Фева Тал (немесе Фева көлі) (4,4 км²) көлімен шектеседі, теңіз деңгейінен шамамен биіктікте орналасқан, ал Покхараның солтүстігіндегі Лумле ауылы Аннапурна тау тізбегінің етегіне тіреледі. Көлдер қаласы Покхара – Катмандудан кейін Непалдың екінші ірі қаласы. Қаладан үш шыңды (Дхаулагири, Аннапурна, Манаслу) көруге болады. Махапучхре (Балыққұйрығы) шыңы, биіктігі шамамен, қалаға ең жақын орналасқан. Покхара аңғарының кеуекті жер асты құрылымы үңгірлердің пайда болуына қолайлы жағдай жасайды, сондықтан қаланың ішінде де, жақын маңдағы қалаларда да көптеген үңгірлерді кездестіруге болады. Қаланың оңтүстігінде Фева көлінен шығатын Сети Гандаки өзенінің саласы Патале Чхангоға (पाताले छाँगो, непали тілінде "Тозақ сарқырамасы", сондай-ақ, ішінде суға түсіп кеткен адамның атымен аталған Дэвис сарқырамасы) жер асты шатқалына құлайды, содан кейін оңтүстікке қарай қайта пайда болады.
Климат
Қаланың ауа райы ылғалды субтропиктік климатты, бірақ биіктігі температураны қоңыржай ұстайды. Жаз айларында температура шамамен 25-35 °C аралығында, қыс айларында -2-ден 15 °C дейін болады. Покхара және жақын аудандарда жауын-шашын мөлшері көп. Покхара қаласының орталығынан 25 шақырым қашықтықта орналасқан Лумледе елдегі ең көп жауын-шашын жауады (жылдық 5600 мм-ден асады немесе 222 дюйм). Арадағы жазықта қар байқалмайды, бірақ қыс айларында төңіректегі төбелерде кейде қар жауады. Жаз ылғалды және қоңыржай болады, жауын-шашынның көп бөлігі муссон маусымында (маусым-қыркүйек) түседі. Қыс және көктемде аспан көбінесе ашық және күннөлді болады. Покхарадағы ең жоғары температура 2013 жылдың 4 мамырында, ал ең төменгі температура 2012 жылдың 13 қаңтарында тіркелген.
Экономика
1990 жылдан бері Покхарада қарқынды қала құрылысы жүріп келеді. Осының нәтижесінде қызмет көрсету секторының өнімдері жергілікті экономикаға үлкен үлес қосып, дәстүрлі ауыл шаруашылығын артта қалдырды. Қала құрылысының салдары ретінде жылжымайтын мүліктің бағасы күрт өсті, ол елдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Покхара экономикасына ең көп үлес қосатын салалар – туризмді қоса алғанда, өндіріс және қызмет көрсету секторы, сондай-ақ ауыл шаруашылығы мен шетелден және іштен түсетін ақшалай аударымдар. Туризм, қызмет көрсету және өндіріс секторы экономиканың шамамен 58%-ын, ақшалай аударымдар – 20%-ын, ал ауыл шаруашылығы – 16%-ын құрайды.
Туризм
1950 жылы Қытайдың Тибетті басып алуынан және 1962 жылғы Үнді-Қытай соғысынан кейін Тибеттен Покхара арқылы Үндістанға бағытталған ежелгі сауда жолы тоқтатылды. Бүгінде Багарға тек Мустангтан келген бірнеше керуендер ғана жетеді. Соңғы онжылдықтарда Покхара маңызды туристік орталыққа айналды: ол Непалдың туризм астанасы деп есептеледі. Қалада екі 5 жұлдызды қонақүй және шамамен 305 басқа қонақүй бар, олардың ішінде бір 4 жұлдызды, бес 3 жұлдызды, он бес 2 жұлдызды және жұлдызсыз қонақүйлер бар. Қала қала мен төңіректегі панораманы тамашалау үшін екі маңызды төбені ұсынады: 1996 жылы Фева көлінің оңтүстік жағалауында салынған Әлемдік бейбітшілік пагодасы және қаланың солтүстік-батысында орналасқан Сарангкот. 2004 жылдың ақпан айында Ратопахирода Халықаралық Тау мұражайы (IMM) ашылып, қаланың туризмін дамытуға септігін тигізді. Басқа мұражайлар: Покхара аймақтық мұражайы; этнографиялық мұражай; флора мен фаунаның сақталған үлгілерін ұсынатын және әсіресе Непалдың Батыс және Аннапурна қорық аймағында табылған көптеген көбелектердің кең жинағы бар Аннапурна табиғи тарих мұражайы; және Гурка сарбаздарының тарихын көрсететін Гурка мұражайы.
Қонақ үйлер
Қазір шамамен 375 туристік деңгейдегі қонақ үй бар, және одан да көптері салынуда.
Кабельді көліктер
Аннапурна кабельдік жолы туристерді Лейксайдтан Сарангкотқа және кері тасымалдайды. Тағы бір кабельдік жол салынып жатыр, ол Фева көлін Әлемдік бейбітшілік ступасымен қосыстырады.
Әскери
Покхара аймағында өте қатайы әскери дәстүр бар, оның көптеген ер адамдары Непал армиясында қызмет етеді. Непал армиясының Батыс дивизиясының бас штабы Биджаяпур, Покхара қаласында орналасқан, ал оның жауапкершілік аймағы (AOR) Непалдың бүкіл Батыс даму аймағын қамтиды. Осы дивизияның АОЖ-ы 29 398 км² құрайды және оның қарауындағы аудандардың саны 16. Батыс дивизиясының АОЖ-ының халқы 4 571 013 адамды құрайды. Покхарада Ұлыбритания және Үндістан армияларының аймақтық жұмысқа алу және зейнеткерлерге көмектесу лагерлері бар. Ұлыбританиялық Гуркха лагері Покхара қаласының солтүстік-шығысындағы Діп Хайтс орналасқан жерде, ал Үндістандық Гуркха зейнетақы лагері қаланың оңтүстік-батыс жағында, Рамбазарда орналасқан.
Электр және сумен жабдықтау
Покхара қаласындағы электр энергиясын реттеу және тарату Непал электр энергиясы басқармасы (NEA) жүзеге асырады. Сумен жабдықтау және санитарлық-гигиеналық қызметтерді Непал сумен жабдықтау корпорациясы (NWSC) қамтамасыз етеді.
Білім
Покхарада 800-ден астам жеке және мемлекеттік білім берудің жоғары деңгейдегі мекемелері бар. Әлеуметтік ғылымдар, бизнес, ғылым және технология салаларында докторантура деңгейіне дейін білім беретін бірнеше жоғары оқу орындары бар.
Қоғамдық көлік
Покхара қаласының ішінде, оған іргелес қалалар мен жақын ауылдарда кеңінен жекеменшік қоғамдық көлік жүйесі жұмыс істейді. "Похара Маханагар автобус бебасая саммити" (жасыл, қоңыр және көк автобустар), "Мама Бханжа Транспорт" (көк автобустар), "Биндабашини саммити" (көк автобустар), "Фева автобус бебасая саммити" (шағын микроавтобустар) және "Лехнат автобус бебасая саммити" (жасыл және ақ автобустар) – Похара аңғары мен төңірегінде қоғамдық автобус тасымалын ұсынатын жеке компаниялар. Қоғамдық көлік құрамына негізінен қалалық және қала маңы автобустары, микроавтобустар және таксометрлі таксилер кіреді.
Қалааралық байланыс
Покхара тұрақты жол және әуе байланыстары арқылы елдің қалған бөлігімен жақсы байланысты. Көліктің басты түрлері – көліктер, мотоциклдер, қоғамдық автобустар мен таксилер. Ел бойынша қатынайтын автобустардың негізгі торабы – Пурано автобус паркі. Барлық мезгілде жұмыс істейтін Покхара әуежайынан Катманду мен Мустанға үнемі рейстерді түрлі ішкі және бірнеше халықаралық әуе компаниялары орындайды. Қаланың оңтүстік-шығысында жаңа Покхара халықаралық әуежайы да бар, ол қалааралық және халықаралық саяхаттарды жеңілдетуде. Катмандудан Покхараға ұшуға шамамен 30 минут уақыт кетеді.
Өзендер мен көлдер
Покхара аңғары су көздеріне бай. Покхараның және оның төңірегіндегі ірі су объектілері:
Өзендер
Сети Гандаки (Сети Хола), Кахун Хола, Бижайпур Хола, Фурсе Хола, Кали Хола, Ямди Хола, Марди өзені, Харпан Хола, Хади Хола.
Спорт және демалыс
Спорттық іс-шаралар негізінен Рамбазардағы көп мақсатты стадион Похара Рангасала (немесе Аннапурна стадионы) төңірегінде шоғырланған. Футбол, крикет, волейбол, баскетбол, жекпе-жек және т.б. – бұл халық арасында ең танымал спорт түрлері. Сахара клубы қаладағы футболды дамытумен айналысатын ең белсенді ұйымдардың бірі және Оңтүстік Азия клубтық деңгейіндегі жылдық турнир – Aaha Gold Cup турнирін ұйымдастырады. Сонымен қатар, Каски аудандық футбол қауымдастығы (KDFA) Сафал Похара алтын кубогын ұйымдастырады, ол да Оңтүстік Азия клубтық деңгейлі турнир болып табылады, ал ANFA жергілікті Каски аудандық клубтық деңгейдегі Балам К.С. еске алу футбол турнирін өткізеді. B 13, Sangam және LG – Покхарадағы ең күшті футбол клубтары. Бірнеше теннис корты бар. Гималай гольф алаңы өзінің ерекше дизайнымен халықаралық баспасөздің назарына ілікті. 1100 метр биіктікте, Сарангкотт төбесіне қарай жол бойындағы тау спортының бір түрі – парапланеринг, туристер мен отандық саяхатшылар үшін тартымды жатпайды. Сарангкотт төбесінің жанында парапланеринг және skydiving сияқты экстремалды спорт түрлеріне арналған тамаша орынға айналды. Покхара қалалық марафоны мен биік тау марафоны – көптеген адамдардың қатысуын қамтамасыз ететін іс-шаралар. Базалық секіру, парапланеринг, каньонға түсу, тауға өрмелеу, банжи секіру сияқты экстремалды спорт түрлері туристерге бағытталған. Покхара Ринос командасы Эверест премьер лигасына қала атынан қатысады.
Музыка
Непал музыкасында қолданылатын әмбебап аспаптарға мадал (кішкентай тері барабан), бансури (бамбук сырнай) және саранги жатады. Бұл аспаптар Покхарадағы дәстүрлі халық музыкасының (лок гит немесе лок гет) маңызды элементтері болып табылады, ол Непал лок гитінің батыс (Гандаки, Дхаулагири және Лумбини) тармағы есептеледі. Бұл аймақтың музыкалық үлгілерінің мысалдары – Решам Фирири (रेशम फिरिरी) және Кхаяли Тун (ख्याली धुन). Лок гит 1950 жылдары Radio Nepal арқылы тарала бастады, ал Жалакман Гандарва және Дхарма Радж Тапа сияқты әртістер осы лок гитті бұқаралық ақпарат құралдарына енгізушілер ретінде танылады. 1990 жылдардың басында және соңында Покхарадан шыққан Nepathya тобы дәстүрлі халық музыкасын батыс рок және поп музыкасымен табысты үйлестіре бастады. Осыдан кейін Непалдағы көптеген музыкалық топтар жыл сайын ондаған альбомдар шығара отырып, лок поп/рок стилін қабылдады. Батыс Непалдың, демек Покхараның мәдени музыкасының тағы бір маңызды бөлігі – Панче Баджа (पञ्चे बाजा), дәстүрлі музыкалық ансамбль, оны дамаи музыканттары көбінесе тойларда орындайды. Покхарадағы музыкалық мәдениет өте динамикалық, соңғы жылдары батыс рок-н-ролл, поп, рэп және хип-хоп жиі өткізілетін концерттермен үлкен танымаллыққа ие болды. Алайда, дәстүрлі лок және заманауи (жартылай классикалық) непал музыкасы халық арасында басымдыққа ие. Еліміздегі басқа қалалармен салыстырғанда, Покхарада көбірек музыкалық концерттер өткізіледі.
БАҚ және байланыс
1990 жылға дейін бұқаралық ақпарат құралдары мен байланыс мүмкіндіктері өте шектеулі болды. Бірақ, келесі онжылдықта жеке басылымдар, радио және теледидар кеңінен тарады. Покхара аңғарында 19 жекеменшік FM станциясы бар. Катмандудан тағы 4 FM станциясының ретрансляциялық станциялары Покхарада орналасқан. Алты қоғамдық радиостанция және бес теледидар станциясы жұмыс істейді. Қалада непали тілінде 14 ұлттық күнделікті газет, сондай-ақ бірнеше апталық және ай сайынғы жаңалықтар журналдары шығарылады. Катмандуда жарияланатын барлық ірі ұлттық газеттер Покхарада да таратылады. Покхарадан бірнеше онлайн жаңалықтар порталдары, сонымен қатар кейбір ойын-сауық веб-сайттары жаңартылып тұрады. Танымал технологиялық веб-журнал "TechSansar" да Покхарада құрылды. Покхарада Nepal Telecom, Smart Cell және Ncell компанияларының 4G желісі бар. Қала тұрғындарының көпшілігі интернетке ұялы телефондар, көптеген киберкафелер және жергілікті сымсыз интернет-провайдерлер арқылы қол жеткізеді. Көптеген туристік мейрамханалар мен қонақүйлер де WiFi қызметін ұсынады. 2014 жылдың ақпан айында Nepal Telecom компаниясы Wi MAX технологиясын қолданатын Wi-Fi хот-споттарын іске қосты, олар қаланың көп бөлігінде ақылы түрде қолжетімді. Абоненттік интернет бірнеше жеке интернет-провайдерлермен қамтамасыз етіледі.
Покхараның танымал адамдары
Покхара қаласында тұратын немесе бұрын тұрған адамдар Покхарели деп аталады. Демографиялық тұрғыдан қарағанда, гурунгтар басым этникалық топ болып табылады, олар Покхара төңірегіндегі Сиклс, Армала, Галель Гаун, Гхандрук, Лумле сияқты жерлерден шыққан. Сангжадан келген брахмандар, неварлар және магарлар Покхара халқының қалған бөлігін құрайды. Покхарада Гуркха сарбаздарының саны ең көп, олардың көпшілігі гурунг және магар этникалық топтарынан шыққан, ал британдық армия оларды жауыгерлік нәсіл деп санаған.