Непалдың бұрынғы Рапти аймағы

Кіріспе

Непалдың бұрынғы әкімшілік аймағы

Рапти аймағы () – Непалдың орталық-батыс даму аймағында орналасқан он төрт аймақтың бірі. Ол Рольпа, Пютан және Даң аудандарының бір бөлігін кесіп өтетін Батыс Рапти өзенінің атымен аталған. Даңның қалған бөлігі мен Сальян ауданының бір бөлігі Бабай өзенімен суға толы. Сальянның қалған бөлігі мен Рукум аудандарының барлығы Бхери өзенімен суғаруға жатады. Рапти аймағының орталығы Тұлсипур қаласы болса, ең ірі қаласы – Трибуваннагар (Горахи) еді. Рапти аймағының басқа да маңызды қалалары мен кенттері: Пютан-Халланга, Бижувар, Ливанг, Ламахи, Мусикот, Рукумкот (Шова) және Чурджахари.

География

Даң ауданы Үндістанмен шекарадан басталады. Шекара Дудхва жотасының оңтүстік жиегімен, Сивалик тауларының бір бөлігімен өтеді, сондықтан Непалдың Сыртқы Терайы негізгі Индо-Ганг жазығына дейін жетпейді. Даңда екі Ішкі Терай аңғары бар. Деухури Дудхвадан тысқары орналасқан, ал одан кейін екінші төменгі тау тізбегі – Данг жотасы – Деухуриді Данг аңғарынан бөліп тұрады. Данг аңғарынан ары қарай аудан биік Махабарат тауларының басына дейін созылады. Екі аңғарда көптеген тегіс және көлбеу жерлер, жақсы дамыған топырақ және мол жер асты сулары бар. Малярия оларды тек Tharu этносының ғана өмір сүруіне мүмкіндік берді, олар осы ауруға төзімділік танытқан. 1960 жылдары шыбын көбелектерін жою үшін ДДТ қолданыла бастады, бұл таудан келген қоныс аударушыларға жол ашты. Олар қарыз бен сот арқылы Tharu халқын ығыстырып, тіпті құлдыққа да салды. Даң аймақтың бес ауданының ішінде ең дамыған және ең жылдам дамитын аудан болып табылады. Непалдың басты шығыс-батыс бағытындағы Махендра тас жолы Деухури аңғары арқылы өтеді. Данг аңғарында екі маңызды қала – Трибуван-нагар және Тулсипур – және кез келген ауа райына төтеп бере алатын әуежай бар. Пютан, Ролпа және Сальян аудандары Махабарат тауларының басынан солтүстікке қарай созылған Орта таулы аймақта орналасқан. Пютанның Жимрук-Хола бойында күріш өсіруге қолайлы аллювиалды жазығы бар, оның төңірегінде күріш өсіретін Бахун және Четри шаруаларының ауылдары орналасқан. Ролпа ауданы негізінен Марди-Хола бойында жатыр, бұл Рапти өзенінің тағы бір ірі саласы, ол ішкі шатқалға тозып, дәстүрлі суару жүйелеріне қолайсыз. Пютан және Ролпа солтүстікке қарай Рапти алабының шекарасын белгілейтін 3-4000 метрлік таулы қырқаға дейін созылады. Хам Магарлар 2500 метрге дейінгі биік таулы аймақтарда кең аумақта өмір сүреді. Олар жазда қой, ешкі және сиыр малын бағады, солтүстікке қарай, Рукум ауданындағы батыс Дхаулагири Гималайына дейін, ал қыста Махабарат тауларына оралады. Хам сондай-ақ жеміс ағаштарын – шөптесін, цитрус және Азия алмұртын – ақша табу үшін өсіреді. 1970 жылдарға дейін заңсыз болғанға дейін олар есірткі өсіріп, мемлекеттік агенттер сатып алатын гашиш жасаған, оны монополиялық дүкендерде сатқан. Бұл келісімдердің тоқтатылуы Хам халқының жұмыс іздеп көшіп кетуіне және Шах режиміне наразылық тудыруына себеп болды. Сальян Пютанға ұқсас, күріш өсіретін төмендіктерде касталық индустар, ал биік жерлерде Хам халқы тұрады. Оны Бабай және Бхери өзендері кесіп өтеді. Рукум – Рапи аймағының ең солтүстік, ең таулы ауданы, оның ішінде Бахри өзенімен суға батып жатқан Дхаулагири Гималайының батыс бөлігі бар. Төменгі биіктікте Непалдың Бахун және Четри халқының ата-бабалары саналатын Хас индустар тұрады. Хам Магарлар жоғарырақ орналасқан. Ауданның географиялық орталығына жақын Рукумкот деген атақты аңғар бар. Рапти аймағы 20-ғасырдың ортасынан бері радикалды саясат тарихына ие, ал 1990 жылдары корольдік үкіметке және марқұм король Бирендра қолдаған әлсіз демократияға қарсы маоистік көтерілістің орталығы болды.

Dang District begins at the border with India. Since the border follows the southern edge of the Dudhwa Range—a subrange of the Siwaliks, here there is no Nepalese Outer Terai extending onto the main Indo Gangetic Plain. Dang has two Inner Terai Valleys. Deukhuri lies beyond the Dudhwas, then a second low subrange—the Dang Range—separates Deukhuri from Dang Valley. Beyond Dang Valley the district extends to the crest of the higher Mahabharat Range. The two valleys have abundant level and gently sloping land with fair to good soil development, and abundant groundwater. Malaria made them nearly uninhabitable except to the Tharu ethnic group that had evolved resistance. In the 1960s DDT came into use to suppress the mosquito vectors and the way was open to settlers from the hills who used debt and lawsuits to displace and even enslave Tharus. Dang is the most developed and most rapidly developing of the zone's five districts. Mahendra Highway, Nepal's main east west route, follows Deukhuri Valley. Dang Valley has two important towns, Tribuvan nagar and Tulsipur, and an all weather airport. Pyuthan, Rolpa and Salyan Districts are in the Middle Hills extending north from the crest of the Mahabharat Range. Pyuthan has a rice growing alluvial plain along Jhimruk Khola, surrounded by villages of rice growing Bahun and Chhetri farmers served by bazaar towns of Newar merchants. Rolpa district mainly lies along Mardi Khola, the other large Rapti tributary that is more eroded into an inner gorge and less suited to traditional irrigation projects. Pyuthan and Rolpa extend north to a rugged 3 4,000 meter ridgeline marking the limits of the Rapti Basin. Kham Magar live in Big Area throughout these highlands up to about 2,500 meters. They herd sheep, goats and cattle in high summer pastures as far north as the western Dhaulagiri Himalaya in Rukum district, moving south to the Mahabharat Range in winter. Kham also cultivate subtropical and temperate fruit trees such as mulberry, citrus and Asian pear as cash crops. Until it was outlawed in the 1970s they cultivated hemp and made hashish bought by government agents to be sold in monopoly stores. Termination of these arrangements increased Kham outmigration in search of employment and contributed to discontent with the Shah regime. Salyan resembles Pyuthan in having a mix of rice growing lowlands inhabited by caste Hindus, and uplands inhabited by Kham peoples. It is drained by the Babai and Bheri rivers. Rukum is Rapi Zone's northernmost, most mountainous district including the western part of Dhaulagiri Himalaya drained by the Bheri River. At lower elevations it is populated by Hindu Khas people said to be ancestral to most of Nepal's Bahuns and Chhetris living further east. Kham Magars live higher up. A notable valley called Rukumkot lies near the district's geographical center. Rapti Zone has a history of radical politics since the mid 20th century and in the 1990s became a center of the Maoist rebellion against the royal government and the fragile democracy that the late King Birendra eventually supported.

Экономикалық даму

Тарихи тұрғыдан алғанда, географиялық оқшаулану Рапти аймағындағы экономикалық дамуды тежеді. Транс-Гималай сауда жолдары шығыста Калигандаки өзені бойымен, батыста Бхери мен Карнали өзендері бойымен өтті. Бұған қарағанда, Рапти арқылы өтетін гипотетикалық трансгималай сауда жолы кең Ішкі Терайдың безгекке шаққан аймағымен, Рапти суайдынынан шығатын 4000 метрге дейінгі жоталармен, содан кейін Дхаулагири Гималайымен және Тибетке жетуден бұрын салыстырмалы түрде төменгі Кагмара және Тибет шекаралық қатарларымен тоқтатылар еді. Непалдың басқа аймақтарында Сыртқы Терай 1930 жылдардың ортасында дамуға бастады, себебі Рана әулеті шектеулі өнеркәсіптік даму іздеді және даму Үндістаннан шекара арқылы аз кедергімен оңай тарай алатын. Алайда, Рапти аймағында шекара солтүстікке бұрылып, алғашқы төбелердің түбін бойлай өтті. Дамуға қолайлы аймақтар осы төменгі, бірақ қиын-қыстау таулардан тыс жатқан аңғарлармен шектелді. Сонымен қатар, бұл аңғарлар 1954 жылы USAID ДДТ шашуды бастағанға дейін қауіпті түрде безгекке ұшырады. Раптидің Ортаңғы төбелерінде Катмандудағы үкіметтің қызығушылығын тудырған жалғыз экономикалық қызмет – Cannabis indica өсімдігінен алынған қарапайым гашиш өндірісі болды. Үкімет агенттері марихуана мен шарларды сату және Үндістанға экспорттау үшін Катмандуға тасыды. Бұл сауда 1974 жылы АҚШ тарапынан көрсетілген қысым мен ынталандыруларға жауап ретінде тоқтатылды. USAID орташа климатты жеміс-жидектер мен азық-түлік дақылдарын ақшалай дақылдар ретінде ұсынды, бірақ бұл бағдарлама төбелерден көлік жетіспеуіне байланысты сәтсіз аяқталды. Басқаша айтқанда, шектеулі жергілікті сауда, өнеркәсіптің болмауы және салық салуға жеткілікті егіншілік болмауы себебінен ұлттық үкімет Рапти аймағына араласуға ынта алмады. 1960 жылдары жерге зәру төбе тұрғындары Данг және Деухури аңғарларына қоныстанды. 1980 жылдары ел бойынша шығыс-батыс бағытында Махендра тас жолы салынды, содан кейін оңтүстікке Койлабасқа және солтүстікке Пютанға, Рольпаға, Данг аңғарына, Сваргадвари мен Сальянға дейін салалар салынды. Бұл қарапайым непалдықтарға бір-екі күнде елдің қалған бөлігіне арзан автобустармен, немесе Данг әуежайынан қымбат әуе қызметімен, немесе Үндістан арқылы шығысқа немесе батысқа бағытталған пойыздар мен автобустарды пайдаланып, бірнеше күн жаяу жүрудің орнына жетуге мүмкіндік берді. Осылайша Рапти аймағының тарихи оқшаулануы көбінесе аяқталды, содан кейін жер желісі және ұялы телефондар, радио хабарларын тарату және Интернет пайда болуымен байланыс күшейді. Дамыған автомобиль жолдары жеке жүк тасымалын алмастырып, көлік шығындарын едәуір төмендетті. Жергілікті саудада тауарлар көбірек, ал бағасы төмен болды. Бұл сондай-ақ непалдық жастар мен әкелерді жұмыс және білім алу үшін Үндістанға, Таяу Шығысқа, Еуропаға және тіпті АҚШ-қа жіберуге себеп болған диаспораны дамытуға көмектесті. Тағы бір салдары – салалық жолдар бойындағы базар қалаларының жайлылығының артуы мен оның арғы жағындағы, негізінен Хам Магар тайпалары тұратын жерлердің өмір салты арасындағы айқын теңсіздік. Бұл жоғары кастадағы таулы индустарға қатысты үкіметтің назарсыздығы мен артықшылық көрсетуіне байланысты туған тарихи наразылықтарға күш қосты, сондықтан таулы жерлерде тұратын Хам халқы Маобади қозғалысына қосылуға бейім болды және 1996-2006 жылдардағы Непал азаматтық соғысы кезінде ұлттық үкімет Рольпа мен Рукумнан шығарылды.

Historically, geographic isolation inhibited economic development in Rapti Zone. Trans himalayan trade routes lay to the east along the Kaligandaki River and to the west along the Bheri and Karnali. Compared to these, a hypothetical transhimalayan trade route through Rapti would have been impeded by a wide Inner Terai malarial belt, by ridges up to 4,000 meters exiting the Rapti watershed, then by the Dhaulagiri Himalayas and the only comparatively lower Kagmara and Tibetan border ranges before reaching the Tibetan Plateau. Elsewhere in Nepal the Outer Terai began developing in the mid 1930s because the Rana dynasty sought limited industrial development and because development could easily spread from India across a border with little impediment. However, in Rapti Zone the border turned north to follow the base of the first range of foothills. Areas suited for development were confined to valleys beyond these low but rugged mountains. Furthermore, these valleys remained dangerously malarial until USAID began spraying DDT in 1954. In Rapti's Middle Hills the only economic activity of interest to the government in Kathmandu was cottage hashish production from scattered plantings of Cannabis indica. Government agents carried marijuana and balls of charas to Kathmandu for retail and export to India. This trade ended in 1974 in response to U. S. pressure and inducements. USAID promoted temperate climate fruit and food crops as replacement cash crops, but this program failed due to lack of adequate transportation out of the hills. Otherwise there was limited local trade, no industry and hardly any agriculture beyond subsistence to tax, so the national government found little incentive for involvement in Rapti zone. By the 1960s land hungry hill people began to settle in the Dang and Deukhuri valleys and in the 1980s the east west Mahendra Highway was built across the country, followed by spur roads south to Koilabas and north to Pyuthan, Rolpa, Dang Valley, Swargadwari and Salyan. This enabled ordinary Nepalis to reach the rest of the country in a day or two by inexpensive buses instead of by limited, expensive air service out of Dang airport or roundabout routes through India using trains and buses going east or west as well as several days on foot, so Rapti Zone's historic condition of isolation largely ended and then connection increased with the arrival of landline and cellular telephones, radio broadcasts and Internet. The growing highway network replaced human porterage and greatly reduced transport costs. More goods were on sale locally, at lower prices. It also helped feed a diaspora sending Nepalese youth and fathers off to India, the Middle East, Europe and even the U. S. for employment and education. Another effect was to foster invidious comparison between increasing amenities of bazaar towns along the spur roads versus unchanged austerity in the hinterlands above that were mainly populated by Kham Magar janajatis. This added to historic grievances from government neglect and favoritism toward upper caste hill Hindus, so Kham living in the highlands became ripe for recruitment by the Maobadi movement and the national government was virtually pushed out of Rolpa and Rukum during the 1996–2006 Nepalese Civil War.