Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ұшақ асты шанағы
Aircraft undercarriage
Дәстүрлі қону шанағы, немесе құйрық дөңгелегі типті қону шанағы – ауырлық центрінің алдындағы екі негізгі дөңгелек және құйрықты қолдау үшін кішкентай дөңгелек немесе сырғанақтан тұратын ұшақ асты шанағы. «Құйрық сүйрегіш» термині де қолданылады. Ұшақтарда құйрық дөңгелектері кеңінен қолданылмас бұрын, көптеген ұшақтар (Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Сопвиф ұшақтары сияқты, мысалы, Камель истребителі) басқарылатын сырғанақтармен жабдықталған, олар құйрық дөңгелегі сияқты жұмыс істеген. Ұшқыш оң руль педалін немесе Бірінші дүниежүзілік соғыстағы «руль таяқшасының» оң жақ аяқ тірегін басқанда, сырғанақ оңға бұрылып, ұшақтың сол жағында қарсылық күшін арттырып, оңға бұрылуға себеп болар еді. Бұл басқару дөңгелегінен кем тиімді болғанымен, ұшқышқа ұшақ таксилеу кезінде немесе ұшып көтерілуге дайындалу кезінде қозғалыс бағытын басқаруға мүмкіндік берді, рульге жеткілікті ауа ағыны түспегенше. Басқа бір, қазір бұрынғыдан аз қолданылатын басқару тәсілі – «дифференциалды тежегіштер» арқылы басқару, онда құйрық дөңгелегі қарапайым, еркін айналатын механизм болып табылады, ал ұшақ сол бағытта бұрылу үшін негізгі дөңгелектің біріне тежегіштерді қолдану арқылы басқарылады. Бұл кейбір үш дөңгелекті шанақтарда да қолданылады, онда мұрын дөңгелегі еркін айналатын дөңгелек рөлін атқарады. Басқарылатын құйрық дөңгелегі/сырғанақ сияқты, ол әдетте дөңгелекті және аэродинамикалық басқару арасында оңай өтуді қамтамасыз ету үшін ұшақтың руль педальдерімен біріктіріледі.
Conventional landing gear, or tailwheel type landing gear, is an aircraft undercarriage consisting of two main wheels forward of the center of gravity and a small wheel or skid to support the tail. The term taildragger is also used. Before aircraft commonly used tailwheels, many aircraft (like a number of First World War Sopwith aircraft, such as the Camel fighter) were equipped with steerable tailskids, which operate similar to a tailwheel. When the pilot pressed the right rudder pedal — or the right footrest of a "rudder bar" in World War I — the skid pivoted to the right, creating more drag on that side of the plane and causing it to turn to the right. While less effective than a steerable wheel, it gave the pilot some control of the direction the craft was moving while taxiing or beginning the takeoff run, before there was enough airflow over the rudder for it to become effective. Another form of control, which is less common now than it once was, is to steer using "differential braking", in which the tailwheel is a simple, freely castering mechanism, and the aircraft is steered by applying brakes to one of the mainwheels in order to turn in that direction. This is also used on some tricycle gear aircraft, with the nosewheel being the freely castering wheel instead. Like the steerable tailwheel/skid, it is usually integrated with the rudder pedals on the craft to allow an easy transition between wheeled and aerodynamic control.
Артықшылықтар
Артқы доңғалақты конструкция үш доңғалақты қону шассиына қарағанда бірнеше артықшылықтар ұсынады, соның арқасында артқы доңғалақты ұшақтарды жасау және күтіп ұстауге кететін шығын аз болады.
The tailwheel configuration offers several advantages over the tricycle landing gear arrangement, which make tailwheel aircraft less expensive to manufacture and maintain.
Кемшіліктер
Әдеттегі қону шассиінің орналасуы, мұрын дөңгелекті ұшақтармен салыстырғанда кемшіліктері бар. Me 262 V сериясының алғашқы төрт прототипі артқа жиылатын тіректік дөңгелекпен жасалса, бесінші прототип сынақтар үшін үш дөңгелекті қону шассиімен жабдықталды, ал алтыншы прототиптен бастап толыққанды жиылатын үш дөңгелекті шасси орнатылды. Басқа да бірқатар тәжірибелік және прототиптік реактивтік ұшақтарда дәстүрлі қону шассиі болды, оның ішінде алғашқы сәтті реактивтік ұшақ – Heinkel He 178, Ball Bartoe Jetwing зерттеу ұшағы және Rolls Royce Nene қозғалтқыштарымен жаңартылған жалғыз Vickers VC.1 Viking – әлемдегі алғашқы реактивтік авиалайнер болды. Өндіріске түсіп, пайдалануға берілген реактивтік тіректік дөңгелекті ұшақтардың сирек мысалдары – британдық Supermarine Attacker теңіздік истребитель және советтік Yakovlev Yak-15. Екеуі де 1946 жылы алғаш ұшты және олардың конфигурациясы бұрынғы винттік ұшақтардың жетілдірілуіне байланысты. Attacker-дің тіректік дөңгелек конфигурациясы Supermarine Spiteful қанатын пайдаланудың нәтижесі болды, бұл қымбат дизайнды өзгерту немесе қайта жабдықтаудан сақтады. Қозғалтқыштан шығатын газдар лифт пен тіректік дөңгелектің артында орналасқан, бұл проблемаларды азайтты. Yak-15, Yakovlev Yak-3 винттік истребителінің негізінде жасалған. Оның қозғалтқышы алдыңғы фюзеляждың астына орнатылған. Ерекше конфигурациясына қарамастан, Yak-15 ұшуға оңай болды. Истребитель болғанымен, ол негізінен совет ұшқыштарын озық реактивтік ұшақтарды ұшуға дайындау үшін қолданылды.
The conventional landing gear arrangement has disadvantages compared to nosewheel aircraft. After the first four prototype Me 262 V series airframes were built with retracting tailwheel gear, the fifth prototype was fitted with fixed tricycle landing gear for trials, with the sixth prototype onwards getting fully retracting tricycle gear. A number of other experimental and prototype jet aircraft had conventional landing gear, including the first successful jet, the Heinkel He 178, the Ball Bartoe Jetwing research aircraft, and a single Vickers VC.1 Viking, which was modified with Rolls Royce Nene engines to become the world's first jet airliner. Rare examples of jet powered tailwheel aircraft that went into production and saw service include the British Supermarine Attacker naval fighter and the Soviet Yakovlev Yak 15. Both first flew in 1946 and owed their configurations to being developments of earlier propeller powered aircraft. The Attacker's tailwheel configuration was a result of it using the Supermarine Spiteful's wing, avoiding expensive design modification or retooling. The engine exhaust was behind the elevator and tailwheel, reducing problems. The Yak 15 was based on the Yakovlev Yak 3 propeller fighter. Its engine was mounted under the forward fuselage. Despite its unusual configuration, the Yak 15 was easy to fly. Although a fighter, it was mainly used to prepare Soviet pilots for flying more advanced jet fighters.
Бір дөңгелекті астыңғы шанақ
Таяқшалы шасси орналасуының бір түрі – бір дөңгелекті қону шассиі. Қозғалыс кедергісін азайту үшін көптеген заманауи жолсерсерлерде фюзеляж астында орналасқан, кері тартылатын немесе бекітілген бір дөңгелек болады, бұл бір дөңгелекті шасси немесе бір дөңгелекті қону шассиі деп аталады. Бір дөңгелекті шасси сондай-ақ қозғалтқышы бар кейбір ұшақтарда қолданылады, мұнда кедергіні азайту маңызды, мысалы, Europa XS. Бір дөңгелекті ұшақтар қанат ұштарының жерге тиюіне жол бермеу үшін кіші дөңгелектері бар кері тартылатын қанат ұштарын қолданады. Бір дөңгелекті ұшақта құйрық дөңгелегі (Europa сияқты) немесе мұрын дөңгелегі (Schleicher ASK 23 жолсерсері сияқты) болуы мүмкін.
A variation of the taildragger layout is the monowheel landing gear. To minimize drag, many modern gliders have a single wheel, retractable or fixed, centered under the fuselage, which is referred to as monowheel gear or monowheel landing gear. Monowheel gear is also used on some powered aircraft, where drag reduction is a priority, such as the Europa XS. Monowheel power aircraft use retractable wingtip legs (with small castor wheels attached) to prevent the wingtips from striking the ground. A monowheel aircraft may have a tailwheel (like the Europa) or a nosewheel (like the Schleicher ASK 23 glider).
Оқыту
Ұшқыш оқушыларына құйрықты сүйрегіш ұшақтарды меңгеруге көбірек оқу уақыты қажет. Бұл 1950-ші жылдары көптеген өндірушілердің алдыңғы дөңгелекті жаттығу ұшақтарына (nosewheel) көшуінің маңызды себебі болды, және көп жылдар бойы алдыңғы дөңгелекті ұшақтар құйрықты сүйрегіштерге қарағанда кең таралды. Осының нәтижесінде, көптеген жеке ұшқыш лицензиясы (PPL) иегерлері қазір үш дөңгелекті ұшақтарда (мысалы, Cessna 172 немесе Piper Cherokee) ұшуды үйреніп, кейін ғана құйрықты сүйрегіштерге көшеді. Қалыпты қону үш дөңгелекті бірдей уақытта жерге тигізу арқылы жасалады (үш таяқпен қону). Бұл әдіс ең қысқа қону қашықтығын қамтамасыз етеді, бірақ көлденең желде орындау қиын болуы мүмкін, себебі құйрық дөңгелегі тиімді жұмыс істемей тұрып, рульді басқару нашарлауы мүмкін. Баламасы – дөңгелекпен қону. Бұл үшін ұшқыш ұшақты негізгі дөңгелектерге қондырып, артқы дөңгелекті әуеде ұстап, лифт арқылы шабуыл бұрышын төмен ұстауы керек. Ұшақ жылдамдығы басқаруды жоғалтпайтын, бірақ рульдің тиімділігі жоғалмайтын деңгейге төмендегеннен кейін, құйрық дөңгелегі жерге түсіріледі.
Taildragger aircraft require more training time for student pilots to master. This was a large factor in the 1950s switch by most manufacturers to nosewheel equipped trainers, and for many years nosewheel aircraft have been more popular than taildraggers. As a result, most Private Pilot Licence (PPL) pilots now learn to fly in tricycle gear aircraft (e. g. Cessna 172 or Piper Cherokee) and only later transition to taildraggers. Normal landings are done by touching all three wheels down at the same time in a three point landing. This method does allow the shortest landing distance but can be difficult to carry out in crosswinds, as rudder control may be reduced severely before the tailwheel can become effective. The alternative is the wheel landing. This requires the pilot to land the aircraft on the mainwheels while maintaining the tailwheel in the air with elevator to keep the angle of attack low. Once the aircraft has slowed to a speed that can ensure control will not be lost, but above the speed at which rudder effectiveness is lost, then the tailwheel is lowered to the ground.