Кіріспе

АҚШ-та сайлау күні – федералды мемлекеттік лауазымдарға жалпы сайлау өткізілетін жылдық күн. АҚШ үкіметі оны «қараша айының бірінші дүйсенбісінен кейінгі сейсенбі» деп белгілеген, яғни 2 қараша мен 8 қараша аралығындағы сейсенбі күні. Федералдық лауазымдарға (президент, вице-президент және АҚШ Конгресі) және көптеген штат губернаторларына (Кентукки, Луизиана, Миссисипи, Нью-Джерси және Вирджиния штаттарынан басқа) сайлау күні тек жұп жылдары ғана өткізіледі. Президент сайлауы әр төрт жылда бір рет, төртке бөлінетін жылдары өтеді, онда президент пен вице-президенттің сайлаушылары әр штат белгілеген тәртіп бойынша таңдалады. АҚШ Өкілдер палатасына және АҚШ Сенатына сайлау екі жылда бір рет өтеді; барлық өкілдер екі жылдық мерзімге сайланады және әр екі жылда сайлауға түседі, ал сенаторлар алты жылдық мерзімге сайланады, сондықтан кез келген жалпы сайлауда сенаторлардың үштен бірі жаңадан сайланады. Президенттікке кандидаттардың қатыспаған жалпы сайлаулар «аралық сайлау» деп аталады. Сайланғандардың өкілеттіктері келесі жылдың қаңтар айында басталады; президент пен вице-президент Инаугурация күні (әдетте 20 қаңтарда) қызметке кіріседі. Ыңғайлылық пен шығындарды үнемдеу үшін көптеген штаттық және жергілікті органдар да сайлау күні сайланады, бірақ кейбір штаттар штаттық лауазымдарға (мысалы, губернаторға) тақ жылдары немесе басқа жұп жылдары сайлау өткізеді, сондай-ақ бос орындарға арнайы сайлаулар да өткізеді. Конгресс президенттік және конгресс сайлауының бірыңғай күнін міндеттеп белгіледі, бірақ көптеген штаттарда ерте дауыс беруге рұқсат беріледі және штаттарда пошта арқылы дауыс беру рәсімдері бар. Сайлау күні сейсенбіге келетіндігі соңғы онжылдықтарда дау тудырды, себебі көптеген адамдар жұмыста болғандықтан дауыс бере алмайды. Делавэр, Гавай, Иллинойс, Кентукки, Луизиана, Монтана, Нью-Джерси, Нью-Йорк, Вирджиния, Батыс Вирджиния, сондай-ақ Солтүстік Мариан аралдары мен Пуэрто-Рико аумақтарында бұл мемлекеттік демалыс күні болып саналады. Басқа кейбір штаттарда жұмыс берушілерге қызметкерлерін жалақымен демалысқа жіберу талап етіледі. Калифорнияда дауыс беруге мүмкіндігі жоқ қызметкерлерге ауысымның басында немесе соңында екі сағат жалақымен демалыс беруге рұқсат етіледі. Сайлау күнімен сәйкес келетін «Демократия күні» федералдық мерекесін жариялау ұсынылған, сондай-ақ кейбіреулер сайлау күнін демалыс күніне ауыстыруды ұсынады. IT және автомобиль өнеркәсібіндегі басқа да қозғалыстар жұмыс берушілерді өз қызметкерлеріне сайлау күні ақы төленетін демалыс беруге шақырады.

Тарих

1792 жылы федералды заң әр штаттың заң шығарушы органына желтоқсанның бірінші сәрсенбісіне дейін 34 күн ішінде кез келген уақытта Президент сайлаушыларын таңдауға рұқсат берді. Қарашадағы сайлау ыңғайлы болды, себебі егін жинау аяқталған, бірақ көлікке кедергі келтіретін қыстың ең суық ауа райы әлі басталмаған еді, сондай-ақ жаңа сайлау нәтижелері де жаңа жылға шамамен сәйкес келетін. Сейсенбі күні сайлау күні ретінде таңдалды, осылайша сайлаушылар жексенбі күні шіркеуге барып, дүйсенбі күні сайлау учаскесіне (әдетте округ орталығында) барып, шаршембіге дейін дауыс бере алатын болды, ол күні фермерлер әдетте өнімдерін базарда сататын. Бастапқыда штаттар сайлаушыларды таңдау әдістері бойынша едәуір өзгешеліктерді көрсетті. Бірте-бірте штаттар халықтың басымен сайлаудың кейбір формаларына бірікті. 1843 жылы Конгресс қаржылаған және 1844 жылы сынақтан өткен Морзе электр телеграфының жасалуы – бүкіл елде дереу байланыс орнатуға мүмкіндік беретін болашақтың жақын екенін көрсететін технологиялық өзгеріс болды. Бір штаттың ақпараттары екінші штаттың президенттік сайлау нәтижесіне әсер етпеуі үшін Конгресс 1845 жылы президенттік сайлаушыларды таңдау үшін бірыңғай ұлттық күнді белгілеу арқылы жауап берді. Бұл сайлау күнін қарашаның 2 мен 8 аралығындағы аптаға шектеді. 1 қараша күнінен ауызылды, себебі ол Барлық Әулиелер күнімен сәйкес келеді және кәсіпкерлер әдетте айдың бірінші күні өткен айдың есебін жүргізетін. Бұл, сондай-ақ, бірнеше күн дауыс беруге рұқсат беруді, дауыс беру үшін төленетін демалыс беруді, сайлаушыларды ертерек немесе пошта арқылы дауыс беруге ынталандыруды және штаттарды икемді дауыс беруді қолдауға шақыруды қамтиды.

Демалыс және ақылы демалыс

Делавэр, Гавай, Иллинойс, Кентукки, Луизиана, Монтана, Нью-Джерси, Нью-Йорк, Огайо, Вирджиния, Батыс Вирджиния және Пуэрто-Рико аумағы сайлау күнін азаматтық мереке деп жариялады. Кейбір басқа штаттар жұмысшыларға жалақысын жоғалтпай, жұмыстан уақытша босатуға мүмкіндік береді. Калифорния сайлау кодексінің 14000-бабы және Нью-Йорк штатының сайлау заңында белгіленгендей, дауыс беруге жеткілікті уақыты жоқ қызметкерлерге ауысымның басында немесе соңында екі сағат жалақымен демалыс беруге рұқсат етіледі. Кейбір жұмыс берушілер өз қызметкерлеріне сайлау күні кешірек бастауға немесе жұмыстан ерте шығуға рұқсат береді, осылайша оларға сайлау учаскесіне барып дауыс беруге мүмкіндік туады. Біріккен автожұмыскерлер одағы АҚШ-тың ішкі автоөндірушілерінің қызметкерлері үшін сайлау күнін мереке деп белгілеу бойынша келісімдер жасады. 2019 жылдың қаңтар айында Огайо штатының Сандуски қаласы Колумб күнін жойып, сайлау күнін қалалық қызметкерлер үшін ақылы мереке деп жариялаған елдегі алғашқы қала болды. 2020 жылдың 12 сәуірінде Вирджиния губернаторы Ральф Нортам сайлау күнін мереке деп белгілейтін заңға қол қойды. 2020 жылдың 16 маусымында Иллинойс губернаторы Дж. Б. Притцкер сайлау күнін мереке деп белгілейтін заңға қол қойды. Мичиган штатының демократ өкілі Джон Конирс 2005 жылғы H. R. 63 – «Демократия күні» заң жобасын ұсынды. Бұл заң жобасы жұп жылдардың қараша айының бірінші дүйсенбісінен кейінгі сейсенбі күнін «Демократия күні» деп аталатын мемлекеттік мереке ретінде белгілеуді көздеді. Мерекенің мақсаты – азаматтарға дауыс беруге көбірек уақыт беріп, сайлауға қатысу деңгейін арттыру, сондай-ақ, сайлау учаскелерінің санын және жұмыс істейтін қызметкерлердің мөлшерін арттыру, дауыс берудің және азаматтық қатысудың маңыздылығын арттыру болды. Заң жобасы 2014 жылдың 12 қарашасында және 2018 жылдың 25 қыркүйегінде тәуелсіз сенатор Берни Сандерс тарапынан қайтадан ұсынылды. Бірақ ол ешқашан қабылданып, күшіне енген жоқ.

Алдын ала және пошта арқылы дауыс беру

Көптеген штаттар сайлау күнінен бұрын дауыс беруге мүмкіндік береді, бұл сайлаушыларға сайлау күнінен бұрын өз дауыстарын беруге рұқсат етеді. Алдын ала дауыс беру мерзімі сайлау күніне дейін 4 күндік аралықтан 50 күнге дейін өзгереді. 32 штат пен Колумбия округінде кез келген себепсіз жеке түрде алдын ала дауыс беруге рұқсат беріледі. 2008 жылғы президенттік сайлаудағы дауыстардың 30% алдын ала дауыс беру арқылы берілген. Сонымен қатар, барлық штаттарда әлдебір түріндегі қатысусыз дауыс беру жүйесі бар. 27 штат пен Колумбия округінде кез келген себепсіз пошта арқылы дауыс беруге рұқсат етіледі, ал тағы 21 штатта белгілі бір себеппен рұқсат беріледі. 29 штатта пошта арқылы жіберілген дауыс сайлау күніне дейін немесе сол күні түсуі керек. Басқа штаттарда мерзімдер кейінірек белгіленген, мысалы, Калифорнияның сайлау заңы бойынша поштамен жіберілген бюллетеньдер сайлау күнінен кейін 17 күнге дейін сайлау кеңсесіне келуі мүмкін. Кейбір штаттар, мысалы Техас, шетелдегі және әскери қызметкерлерге пошта арқылы дауыс беру үшін қосымша уақыт береді.

Апта соңында сайлау күні

Луизиана, бүгінгі күнге дейін, АҚШ штатарының арасында сенбі күні де-факто жалпы сайлау өткізетін жалғыз штаты болып табылады, себебі штаттың штаттық сайлаулары тақ жылдары өткізіледі және штаттың ерекше алғашқы сайлау жүйесі, партиялық емес жапсырмалы алғашқы сайлаудың бір түрі, тек ең көп дауыс алған екі кандидаттың бірі де абсолютті көпшілік дауысқа ие болмаған жағдайда, федералды сайлау күні (сейсенбі) қосымша сайлау өткізуді талап етеді.