Кашмирлік бөлінісшіл көшбасшысы Сәйід Әли Гелани (1929-2021)

Кіріспе

Кашмирдің сепаратистік көшбасшысы (1929–2021)

/>JIJK (1953–2010) Хуррият (2004–2018)
| Imageskyline =
| оккупация = Кашмирдің сепаратистік көшбасшысы
| азаматтығы = Үндістан
| марапаттары = Нишан е Пәкістан (2020) Үндістанның басқаруындағы Джамму және Кашмирдегі Пәкістанды қолдайтын Кашмир сепаратисі, Кашмир джихадының әкесі саналады. Гейлани 1993 жылы «Барлық партиялар Хуррият конференциясын» (БПХК) құруға көмектесті және 1998 жылдан 2000 жылға дейін оның төрағасы болды. 2003 жылы ол өзінің фракциясын құрды, кейін өмір бойына төраға болып сайланды. 2004 жылы «Тәуелсіздік қозғалысы» партиясын құрды, ол Хуррият конференциясының жеке «Гейлани фракциясының» жетекші ұйымына айналды. Гейлани 2018 жылдың наурыз айында төрағалық лауазымынан кеткенімен, БПХК фракциясының төрағасы қалды. Кейін ол 2020 жылы фракциядан шықты. 1953 жылдан бері «Жамаат-и Ислами Кашмир» ұйымының мүшесі болды және оның ең маңызды көшбасшыларының бірі саналды. Гейлани сондай-ақ Сопор сайлау округінен үш рет Заңнамалық Ассамблеяға депутат болып сайланды, ол 1972, 1977 және 1987 жылдары «Жамаат-и Ислами» партиясының тікелей тізімі бойынша сайланды.

Ерте өмір

Сайед Әли Гейлани 1929 жылы Солтүстік Кашмирдің Барамулла ауданындағы Бандипора тегіліндегі Зюриманз деген ауылда дүниеге келген. Ол – жерсіз жұмыс істейтін канал бөлімінің қызметкерінің ұлы. Гейлани білімін ішінара Сопорда, ал қалғанын Лахорда алған. Ол Мәсжид Вазир Ханға қарасты медреседе оқыды, кейін Ориентал колледжіне түсті. Ол "Адиб Әлим" ислам теологиясы курсын аяқтады. "Джамаат" партиясы сайлаудың бұрмаланғаны туралы мәлімдеме жасады. Ол 1972 жылы Сопордан заң шығарушы жиналысқа сайлауға қатысты. Сол жылы және 1977 жылғы заң шығарушы жиналысқа сайлауда ол осы мандатты жеңіп алды. Бірақ 1983 жылғы сайлауда Шейх Абдулланың қазасынан туған Джамму және Кашмир Ұлттық Конференциясына деген қолдау толқынынан жеңілді. 1975 жылы "Джамаат" партиясы тыйым салынғандықтан, Гейлани 1977 жылғы Үндістанның жалпы сайлауында тәуелсіз кандидат ретінде де қатысты, бірақ Абдул Ахад Вакилтен жеңілді. Гейлани 1989 жылғы тамыз айында 1987 жылғы сайлауда кеңінен таралған сайлаудың бұрмаланғанына байланысты депутаттық қызметінен кетті.

Сепаратистердің басшысы

Гелани Кашмирдегі маңызды сепаратистік көшбасшы ретінде танылды. Джамму және Кашмирдің бұрынғы бас министрі Омар Абдулла, Геланиді Кашмирдегі зорлық-зомбылық пен қан төгістің күшеюіне кінәлады, ал оның әкесі, бұрынғы орталық министр Фарук Абдулла, Геланиді "қашмирліктерді одан әрі қираудан сақтайтын" жолға түсуге шақырды. Ол 1993 жылы Кашмир үшін референдумды қолдаған Кашмирдің әлеуметтік және саяси ұйымдарының альянсы – «Барлық партиялар Хурият конференциясының» (APHC) негізін қалаушылардың бірі болды және оның төрағасы лауазымына алғашқы үміткер болды. Алайда, Мирваиз Омар Фарук одақтың көпшілігін құрайтын секулярлық ұйымдардың таңдауы болды. Гелани 1998 жылы төраға болды, ал 2000 жылдың 20 шілдесінде Абдул Гани Бхат оның орнына тағайындалды. Кейін Гелани Хуриятты Пәкістан мен джихадистік идеологияны қолдайтын ұйымға айналдыруға тырысты. Ол сондай-ақ 2002 жылғы сайлауда ДЖК-ның (Jammu & Kashmir People’s Conference) прокси-кандидаттарды ұсынғанын сынап, оны таратуды талап етіп, өз партиясын құрумен қорқытты. 2003 жылдың мамырында «Джамаат-и-Ислами» ұйымы оны ұйымдағы радикалды топтарға қарсы тұру үшін Хурияттың атқарушы органынан өкілі ретінде алып тастады. 2003 жылдың тамызында ол саяси бюроның басшысы лауазымынан алынып, оның орнына Әшраф Сехрай тағайындалды. Мұхаммед Аббас Ансаридің Хурият төрағасы болып тағайындалуы ұйымда дағдарыс туғызды және ол 2003 жылдың қыркүйегінде жарылды. Гелани 2003 жылдың қыркүйегінде «Барлық партиялар Хурият конференциясы (G)» деп аталатын Хурият конференциясының өз фракциясын құрды және оның уақытша төрағасы Масарат Алам Бхатты алмастырып, үш жылға төраға болып сайланды. Оған 24 партия кіреді. 2006 жылы ол денсаулығының нашарлауына байланысты орнынан түсуге ниет білдіргеніне қарамастан, үш жылға қайта сайланды. 2004 жылдың ақпанында ол өз партиясын құруға тырысты. «Джамаат-и-Ислами» оған тыйым салып, шеттетті. Оған жауап ретінде ол партия құру идеясынан бас тартып, ұйым басшылығын өз қолына алуға тырысты. Қысымға көніп, 2004 жылдың тамызында «Джамаат» оны қайта қабылдап, өз партиясын құруға рұқсат берді. Сол айда ол «Техрик-и-Хурият» партиясын құрып, 2004 жылдың қазанында үш жылға оның төрағасы болып сайланды. Ол 2007, 2010 және 2013 жылдары үш жыл мерзімге қатарынан қайта сайланды. 2017 жылы партия 2016-2017 жылдардағы Кашмирдегі тәртіпсіздіктерге байланысты 2016 жылы тұрақты сайлау өткізе алмағаны үшін оған бір жылдық мерзім берілді. 2005 жылы «Джәммат-и-Ислами» Геланиді өзінің кеңесші кеңесінен шығарды. Кейіннен ол одан алыстап, ол оларды емес, «Техрик-и-Хуриятты» білдіретінін мәлімдеді. 2010 жылдың сәуірінде ол партияға қарсы сөздер айтқандығы үшін оның өмірбаянының авторы, «Каид-и-Инқилаб – Ек Тарих, Ек Техрик» авторының бостандығын қорғағаны үшін уақытша ұйымнан шығарылды, бірақ кейіннен оны негізгі мүше (рукун) ретінде қалпына келтірді. Гелани аты-жөні белгісіз күдіктілердің, жергілікті содырлардың және Кашмирдегі бейбіт тұрғындардың өліміне жауап ретінде көптеген жалпы ереуілдерді немесе жұмысты тоқтатуды шақырды. Гелани 2014 жылғы заң шығарушы жиналысқа сайлауды толық бойкоттауға шақырып, Халық Демократиялық партиясы мен сол кездегі үкіметтік Ұлттық Конференция ұсынған басқару немесе автономия ұсыныстарын қабылдамауға шақырды. Бойкотқа бірнеше рет шақырылғанмен, сайлауға қатысушылардың саны 65%-дан асты, бұл мемлекет тарихындағы 25 жылдағы ең жоғары көрсеткіш болды. Кашмирде рекордтық дауыс беруден кейін Гелани және басқа сепаратистер Кашмир халқын адастырғаны және кашмирліктердің нағыз сезімдерін білдірмегені үшін үнділік БАҚ тарапынан сынға ұшырады. 2015 жылдың 27 қыркүйегінен бастап Нью-Йоркте өтетін Ислам ынтымақтастық ұйымына (ИЫҰ) мүше мемлекеттердің сыртқы істер министрлерінің және Кашмир байланыс тобының жыл сайынғы кездесуіне қатысуға шақыру алды. Бурхан Музаффар Ванидің қазасынан кейін, Кашмирдегі жағдайды қалыпқа келтіру үшін Гелани БҰҰ-ға сенімділік шараларының алты пунктін тізбектеген хат жолдады. 2018 жылдың наурыз айында Гелани денсаулығының нашарлауына байланысты «Техрик-и-Хурият» партиясының төрағасы лауазымынан кетіп, оның орнына Әшраф Сехрай тағайындалды. Алайда ол «Барлық партиялар Хурият конференциясының» өзінің фракциясының төрағасы болып қалды. Оған «124А (қозғыншылық), 153А (сыныптар арасында алауыздық тудыру), 153Б (ұлттық бірлікке зиян келтіретін айыптаулар, мәлімдемелер), 504 (бейбітшілікті бұзуға бағытталған қорлау) және 505 (жалған мәлімдемелер, дүрліксіту тарату, қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыс жасауға итермелеу) – 1967 жылғы Заңсыз қызметтерді алдын алу туралы заңның 13-бабымен бірге» баптары бойынша айыпталды. Оның айыпталуына ең жоғары жаза ретінде өмір бойына бас бостандығынан айыру қарастырылған. Бұл айыптамалар оның 21 қазан күні Нью-Делиде өткен «Азаттық – жалғыз жол» атты семинарында айтқан сөздерінен туындады, онда Геланиге шабуыл жасалды.

Geelani was viewed as a key separatist leader in Kashmir. Omar Abdullah, former Chief Minister of Jammu and Kashmir, blamed Geelani for the rise in militancy and bloodshed in Kashmir, while his father and former Union Minister Farooq Abdullah urged Geelani to follow a path which would "save Kashmiri people from further destruction". He was one of the founding members of the All Parties Hurriyat Conference (APHC), an alliance of Kashmiri social and political organisations who supported a referendum for Kashmir, in 1993 and was the initial choice for the position of its chairman. Mirwaiz Umar Farooq was however chosen instead due to the secular organisations forming majority of the alliance. Geelani became the chairman in 1998, and was replaced by Abdul Ghani Bhat on 20 July 2000. Geelani later sought to turn the Hurriyat into a pro Pakistan and pro jihadist organisation. He also criticised the Jammu and Kashmir People's Conference for fielding proxy candidates in the 2002 assembly election and sought its removal, threatening to launch his own party. In May 2003, the Jamaat e Islami removed him as its representative from the executive body of Hurriyat in order to counter hardliners in the organisation. In August 2003 it removed him from the position of head of its political bureau, appointing Ashraf Sehrai in his place. The appointment of Mohammad Abbas Ansari as chairman of Hurriyat precipitated a crisis in the organisation and it split in September 2003. Geelani formed his own faction within the Hurriyat Conference, called the "All Parties Hurriyat Conference (G)", in September 2003 and was elected as its chairman for three years, replacing its interim chairman Masarat Alam Bhat. It consists of 24 parties. In 2006 he was re elected for a term of three years despite expressing his desire to step down owing to ill health. In February 2004, he sought to form his own party. The Jamaat e Islami prohibited him from doing so and suspended him. In response, he dropped the idea for launching the party and tried to take over the leadership of the organisation. Bowing to the pressure, the Jamaat readmitted him in August 2004 and allowed him to form his own party. In the same month he founded the Tehreek e Hurriyat and was elected as its chairman for three years in October 2004. He was re elected to the position for three year terms consecutively in 2007, 2010 and 2013. In 2017 he was given a year long extension after the party failed to hold regular elections in 2016 due to the 2016–2017 Kashmir unrest. Jammat e Islami removed Geelani from its advisory council in 2005. It later started distancing itself from him and stated that he did not represent them, but the Tehreek e Hurriyat. In April 2010 it temporarily expelled him from the organisation due to him defending the freedom of the author of his biography Qaid e Inqilab – Ek Tareekh, Ek Tehreek over making derogatory remarks against the party, but later restored him as a basic member (rukun). Geelani had called for numerous general strikes or shutdowns, in response to the deaths of unnamed suspected militants, local militants and death of civilians in Kashmir. Geelani had appealed to people of Kashmir to boycott the 2014 legislative assembly elections completely, not accepting the proposals for self rule or autonomy that had been offered by the People's Democratic Party and the then ruling National Conference. Despite repeated boycott appeals, the elections had record voter turnout of more than 65%, which was the highest in 25 years of history of the state. After record voting percentage in Kashmir, Geelani, along with other separatists, were criticised by Indian media for misleading people of Kashmir and for not representing true sentiments of Kashmiri people. Geelani received the invitation to participate in the annual meeting of the foreign ministers of member states of the Organisation of Islamic Cooperation (OIC) and the Kashmir Contact Group to be held in New York from 27 September 2015. After the killing of Burhan Muzaffar Wani and the unrest that followed it, to restore normalcy in Kashmir, Geelani sent a letter to United Nations listing six confidence building measures. In March 2018, Geelani announced his resignation as chairman of the Tehreek e Hurriyat citing ill health, being replaced with Ashraf Sehrai. However he remained the chairman of his faction of the All Parties Hurriyat Conference. was charged under "sections 124A (sedition), 153A (promoting enmity between classes), 153B (imputations, assertions prejudicial to national integration), 504 (insult intended to provoke breach of peace) and 505 (false statement, rumour circulated with intent to cause mutiny or offence against public peace ) to be read with Section 13 of the Unlawful Activities Prevention Act of 1967". The charges, which carried a maximum sentence of life imprisonment, were the result of a self titled seminar they gave in New Delhi, "Azadi the Only Way" on 21 October, at which Geelani was heckled.

Жеке өмір

Гейлани Шринагардың Хайдерпора ауданында тұратын. Гейланидің 2 ұлы бар: Наим және Насим, сондай-ақ төрт қызы бар: Аниша, Фархат Жабин, Замшида және Чамшида. Аниша мен Фархат – Гейланидің екінші некесінен туған қыздары. Наим мен оның әйелі екеуі де дәрігерлер, бұрын Пакистанның Равалпинди қаласында тұрып, медициналық тәжірибе жасаған, бірақ 2010 жылы Үндістанға қайтып келген. Гейланидің кіші ұлы Насим Шринагардағы ауыл шаруашылығы университетінде жұмыс істейді. Гейланидің немересі Изхаар Үндістандағы жеке әуе компаниясының экипажының мүшесі. Гейланидің қызы Фархат Сауд Арабиясының Джидда қаласында мадхани мұғалімі, ал оның күйеуі сол жерде инженер болып жұмыс істейді. Гейланидің басқа немерелері Үндістанның жетекші мектептерінде оқып жатыр. Оның туысы Ғұлам Наби Фай қазір Лондонда. Рува Шах – Кашмирлік сепаратист Алтаф Ахмад Шахтың қызы (SAS Гейланидің күйеу баласы), ол журналист. Бұрын ол Үндістандағы Al Jazeera, IANS және The Indian Express сияқты ұйымдарда журналист болып жұмыс істеген.

Денсаулық мәселелері, паспортты тоқтату және үй қамауы

1981 жылы "Үндістанға қарсы" іс-әрекеттерге қатысты айыптаулар бойынша Геланидің паспорты тәркіленді. 2006 жылы қажылық сапарынан басқа, оған Үндістаннан шығуға рұқсат берілмеді. Ол бүйрек қатерлі ісігіне шалдықты, сол жылы шетелде ем алуға кеңес берілді. Сол кездегі Үндістан премьер-министрі Манмохан Сингхтің араласуымен үкімет Геланидің паспортын оның ұлына қайтарды. 2007 жылы оның жағдайы нашарлады, бірақ қатерлі ісіктің бастапқы сатысында өміріне қауіп төндіріп, операция жасау қажет болды. Гелани Ұлыбританияға немесе АҚШ-қа баруға жоспарлаған. Алайда, АҚШ үкіметі Кашмирдегі жанжалға қатысты оның радикалды көзқарастарына байланысты виза сұранысын қабылдамады, ол Мумбайда операция жасатуға мәжбүр болды. Оның жақтастары мен отбасы мұны "адам құқықтарының бұзылуы" деп мәлімдеді. 2014 жылдың 6 наурызында Гелани Шринагардағы үйіне оралғаннан кейін көп ұзамай ауыр кеуде инфекциясына шалдықты. 2010 жылдан бері ол көбінесе үй қамауында болды. 2015 жылдың мамыр айында Гелани Сауд Арабиясындағы қызын көру үшін паспорт алуға өтініш білдірді. Үндістан үкіметі техникалық себептермен, соның ішінде өтініште талап етілген ұлттық белгіні толтырудан әдейі бас тартқаны үшін өтінішті қабылдамады. 21 шілдеде Гелани өзінің үндістандық ұлты екенін мойындағаннан кейін, үкімет гуманитарлық негізде оған тоғыз айға жарамды паспорт берді.

Өлім туралы хабар

2014 жылдың 12 наурызында Геланидің қайтыс болғаны туралы хабарлар, оның Wikipedia жазбасына енгізілген түзетулер, "бір белгілі Hindi жаңалық арнасы" және Facebook желісіндегі жазбалар арқылы тарады, деп кейбір деректер көрсетіп тұр. Алайда, сол кездегі бас министр Омар Абдулла бұл үзілістердің Геланидің денсаулығымен ешқандай қатысы жоқ екенін, олардың себебі қатты қардың салдарынан электр желісінің жыртылуы және оптикалық талшықтың кесілуі болғанын айтты, бұл аңғардың көп бөлігін электр қуатысыз қалдырды. "Хуррият" ұйымы Геланиді емделу үшін Нью-Делиге апарып жатыр деген мәлімдеме жасағаннан кейін бірнеше сағат өткен соң интернет қызметінің тоқтатылуы хабарлардың таралуына себеп болды.

FEMA ісі

2019 жылғы Пулвама шабуылынан кейін Үндістан Пәкістанды қолдайтын сепаратистерге, оның ішінде Гейланиге қарсы күшті шаралар қолданды. Мемлекеттік қаржылық тергеу басқармасы (Enforcement Directorate) оған қарсы шетелдік валюта операциялары туралы заңға сәйкес, шетелдік валютаны заңсыз иеленгені үшін 1,44 миллион рупий айыппұл салды және шамамен 680 мың рупийді тәркілеуге бұйрық берді.

Өлім

Геланидің тынысы қиындап, 2021 жылдың 1 қыркүйегінде Сринагардағы Хайдерпорадағы үйінде ұзаққа созылған ауруынан көз жұмды. Оның ұлы Насим полиция үйге шабуыл жасап, мәйітті күштеп алып, түн ортасында Хайдерпорадағы зиратқа жерлегенін мәлімдеді. Насимнің сөзінше, жақын туыстарына жерлеуге қатысуға рұқсат берілмеген, бірақ олар ертесі күні таңертең қабірге барған. 2021 жылдың 2 қыркүйегінде оның денесіне Пәкістан туы жабылғаны және "ұлтқа қарсы" науқандар ұрандалғаны үшін оның отбасы мүшелеріне қатысты Қылмыстық кодекс бойынша қылмыстық іс тіркелді. Сондай-ақ, Пәкістан үкіметінің өкілдері оның қазасына көңіл айтты. Премьер-министр Имран Хан оның өліміне аза тұту мақсатында туды жартылай түсіріп ілуге бұйрық берді.

Құрметтер мен марапаттар

2020 жылдың 14 тамызында Пәкістан президенті Ариф Әлви Гейланиге Кашмирліктердің өзін-өзі анықтау құқығы үшін ұзақ жылдар бойы күрескендігін мойындап, Пәкістанның ең жоғары азаматтық ордені – «Нишан-е Пакистанды» табыс етті.

Көзқарастар

2014 жылдың ақпан айында ол Кашмирдегі тұтқындар "қамауда ұсталғанда зорлық-зомбылық құрбаны болып табылады және Үндістан түрмелерінде, әсіресе Тихар түрмесінде мазақталады" деді, бұл оның өкілі Жәвид Ахмед Ханның өмірлік мерзімге сотталған әкесінің "мыңдаған шақырым жол жүріп, Делиге ұлымен кездесу үшін көп ақша жұмсағанына, бірақ кездесуге рұқсат берілмегеніне" байланысты болды. "Бұл мемлекеттік терроризм", - деді ол. Ол "Джамат-е-Ислами" партиясына жақындығымен белгілі. Оның ресми резиденциясы "Милли Траст" қорына тапсырғанға дейін жамағаттың меншігі болып саналды. Гейлани исламшыл көшбасшы және "Жамаат-е-Ислами" ұйымының негізін қалаушы Әбу А'ла Маудудиді өзінің ұстазы деп есептейді. 2011 жылдың қарашасында Гейлани Facebook әлеуметтік желісіндегі "исламға қарсы" деп санайтын мазмұнға қарсы наразылық шақырып, оны "шайтандықпен келген батылдық" деп сипаттады. Оның үндеуі Кашмир аңғарының әртүрлі аймақтарында наразылықтарға әкеп соқты, нәтижесінде наразылық білдірушілер мен қауіпсіздік күштері арасында ұсақ-көлгір қақтығыстар болды. Гейлани АҚШ-тың Осама бен Ладенді өлтіруін айыптады. 2011 жылдың мамырында Бен Ладеннің қазасына байланысты Гейлани Шринагарда қаза тапқан әл-Қаида басшысы үшін қабірлік намаз оқуға уәде берді. Мыңдаған кашмирліктердің қатысуымен Осамаға дұға оқылғаннан кейін, Еуропалық Одақ делегациясы Гейланимен жоспарланған кездесуді тоқтатып, оған құрмет көрсермес бұйрық берді. Ол сондай-ақ 2001 жылы Үндістан Парламентіне жасалған шабуылдың күдіктісі Афзал Гуруды және 2008 жылғы Мумбаи шабуылдарының бас ұйымдастырушыларының бірі, "Лашкар-е-Тайба" ұйымының басшысы Хафиз Саидты қолдады.

Кашмир

Гейлани "Жамму және Кашмир халқының өзіндік күресін" Пакистан моральдық, дипломатиялық және саяси тұрғыдан қолдаса да, бұл Пакистанның біздің атымыздан шешім қабылдай алатынын білдірмейді" деді. Гелани тек Кашмир мәселесін мемлекет халқының тілектері мен ұмтылыстарына сәйкес шешуге бағытталған диалог процесін ғана қолдайды. Бірақ ол Үндістан мен Пәкістан арасындағы диалог дипломатиялық қажеттіліктерден басталады деп санайды, және ол уақытты созу мақсатынан басқа ештеңе емес. Оның пікірінше, қашмирліктер Үндістанның жауы емес және оның халқына ешқандай ашу-ыза сезінбейді. Біз күшті Үндістан мен Пәкістанды қалаймыз, және бұл тек Кашмир мәселесі шешілгенде ғана мүмкін болады, бұл аймақтағы бейбітшілік, гүлдену және дамуға жол ашады. Ол: "Кашмир – Үндістан мен Пәкістан арасындағы екіжақты келісімдермен шешілетін шекаралық дау емес. Бұл 15 миллион адамның болашағына қатысты мәселе. "Хурият" принципі бойынша диалогқа қарсы емес, бірақ қашмирліктердің қатысуынсыз мұндай процесс бұрын мағынасыз болып келді. Біз оның болашақта да жемісті болатынына үміттенбейміз" деді. Сондай-ақ ол: "Үндістан саяси тұтқындарды дереу және талапсыз босатып, 20 жылдан бері соттарда қаралып жатқан жастарға қатысты істерді тоқтатуы керек" деп мәлімдеді.