Әбдул Қадир Хан: Пәкістанның атом қаруларын жасаушысының өмірі мен қызметі

Кіріспе

Пакистандық ядролық физик (1936–2021) Абдул Қадір Хан, крикетші Абдул Қадір Хан.

Абдул Қадір Хан (/audio=En us Абдул Қадір Хан – Пәкістаннан айтылуы (Voice of America).ogg/'/ɑː//b//d//əl// /'/k//ɑː//d//ɪər// //'//k//ɑː//n/ AHBdəl KAHdeer KAHN; 1 сәуір 1936 – 10 қазан 2021), А. Қ. Хан ретінде белгілі, Пәкістанның ядролық физигі және металлургиялық инженеры. Ол бұлжыңда "Пәкістанның атомдық қарулар бағдарламасының әкесі" деп аталады. Дегенмен, Мунир Ахмад Хан және Зұлфиқар Әли Бхутто сияқты басқа адамдарға да осы атақ берілген. Хан жергілікті БАҚ-та Мохсин-и-Пакистан деп аталды. Хан ядролық қару тарату желісін басқарғанын мойындады, бірақ кейіннен 1990 жылы Пәкістанның бұрынғы премьер-министрі Беназир Бхутто әкімшілігін айыптап, 2008 жылы дауға байланысты президент Мушаррафқа да шағымданып, бұрынғы мәлімдемелерінен бас тартты. Хан ядролық құпияларды заңсыз сатқандығы айыпталды және 2004 жылы үй қамауына алынды. Жылдар бойы үй қамауында болғаннан кейін, Хан Исламабад жоғарғы сотына Пәкістан Федералды үкіметіне қарсы сотқа жүгінді, нәтижесінде оның тексеруі конституцияға қайшы деп танылды және ол 6 ақпан 2009 жылы босатылды. АҚШ бұл шешімге теріс реакция білдірді және Обама әкімшілігі Хан әлі де "қауіпті тарату тәуекелі" екенін ескертетін ресми мәлімдеме жасады. 10 қазан 2021 жылы қайтыс болғаннан кейін, ол Исламабадтағы H 8 зиратына жерленуге дейін Фейсал мешітінде мемлекеттік демалыс рәсіміне ие болды.

Ерте өмір және білім

Абдул Кадир Хан 1936 жылғы 1 сәуірде Бхопалда дүниеге келді. Бұл қала сол кездегі Британдық Үндістанның Бхопал штатының князьдік аймағында орналасқан, ал қазір Мадхья-Прадеш штатының астанасы. Ол урду тілінде сөйлейтін, паштун тегінен шыққан мухаджир еді. Оның анасының ата-бабалары Тирах аңғарынан (қазіргі Пәкістанның Хайбер-Пахтунхва провинциясының Хайбер ауданы) шыққан, ал әкесінің жағынан ол 12 ғасырдағы Мохаммед Гордың бағындырушысымен бірге Үндістанға келген өзбек сарбазынан тараған. Сондықтан ол кейіннен жасаған баллистикалық зымырандарын «Гаури» деп атады. Оның әкесі Абдул Ғафур – Білім министрлігінде жұмыс істеген мектеп мұғалімі, ал анасы Зулеха – дінге берілген үй шаруасымен айналысатын әйел еді. Оның үлкен туыстары мен басқа да отбасы мүшелері 1947 жылы Үндістанның бөлінуі кезінде Пәкістанға көшіп кеткен. Олар Ханның ата-анасына Пәкістанда тапқан жаңа өмірі туралы жиі хат жазып тұратын. 1952 жылы Бхопалдағы жергілікті мектепті бітіргеннен кейін Хан Синд Mail пойзымен Үндістаннан Пәкістанға көшіп келді. Бұл сол кездегі резервация саясатымен және Үндістандағы діни зорлық-зомбылықтың оның көзқарасына тигізген әсерімен байланысты болды. Отбасымен Карачиде қоныстанғаннан кейін Хан қысқа уақытқа Д. Дж. Ғылым колледжіне түсті, содан кейін 1956 жылы Карачи университетіне ауысып, физика бакалавры (BSc) дәрежесін алды, мамандығы – қатты дене физикасы. 1956 жылдан 1959 жылға дейін Хан Карачи қалалық әкімдігінде (қала үкіметі) салмақтар мен өлшемдерді тексеруші инспекторы болып жұмыс істеді және Батыс Германияда оқуға мүмкіндік беретін стипендияға өтініш берді. 1961 жылы Хан Батыс Берлиндегі Техникалық университетке материалтануды оқуға кетті, онда металлургия курстарында жақсы нәтижелер көрсетті. Бірақ 1965 жылы Нидерландыдағы Делфт технологиялық университетіне ауысқанда Батыс Берлиннен кетіп қалды. 1967 жылы Хан материалдар технологиясы бойынша инженерлік диплом алды, бұл Пәкістан сияқты ағылшын тілді елдердегі ғылым магистрі (MS) дәрежесіне балама болып табылады. Ол Бельгиядағы Католике Университеті Левеннің металлургиялық инженерия бойынша докторантура бағдарламасына қабылданды. Ол Левен университетінде бельгиялық профессор Мартин Ж. Брэберстің жетекшілігімен жұмыс істеді, ол оның докторлық диссертациясын бақылады, Хан оны сәтті қорғады және 1972 жылы металлургиялық инженерия бойынша DEng дәрежесін алды.

Abdul Qadeer Khan was born on 1 April 1936, in Bhopal, a city then in the erstwhile British Indian princely state of Bhopal State, and now the capital city of Madhya Pradesh. He was a Muhajir of Urdu speaking Pashtun origin. His maternal ancestors hailed from the Tirah Valley (now in the Khyber District of Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan) while from his paternal side he descended from an Uzbek soldier who came to India with Muhammad of Ghor, the 12th century conqueror, the reason why years later he’d name his ballistic missiles as Ghauri. His father, Abdul Ghafoor, was a schoolteacher who once worked for the Ministry of Education, and his mother, Zulekha, was a housewife with a very religious mindset. His older siblings, along with other family members, had emigrated to Pakistan during the partition of India in 1947, who would often write to Khan's parents about the new life they had found in Pakistan. After his matriculation from a local school in Bhopal, in 1952 Khan emigrated from India to Pakistan on the Sind Mail train, partly due to the reservation politics at that time, and religious violence in India during his youth had left an indelible impression on his world view. Upon settling in Karachi with his family, Khan briefly attended the D. J. Science College before transferring to the University of Karachi, where he graduated in 1956 with a Bachelor of Science (BSc) in physics with a concentration on solid state physics. From 1956 to 1959, Khan was employed by the Karachi Metropolitan Corporation (city government) as an Inspector of weights and measures, and applied for a scholarship that allowed him to study in West Germany. In 1961, Khan departed for West Germany to study material science at the Technical University in West Berlin, where he academically excelled in courses in metallurgy, but left West Berlin when he switched to the Delft University of Technology in the Netherlands in 1965. In 1967, Khan obtained an engineer's degree in materials technology – an equivalent to a Master of Science (MS) offered in English speaking nations such as Pakistan – and joined the doctoral program in metallurgical engineering at the Katholieke Universiteit Leuven in Belgium. He worked under Belgian professor Martin J. Brabers at Leuven University, who supervised his doctoral thesis which Khan successfully defended, and graduated with a DEng in metallurgical engineering in 1972.

Еуропадағы мансап

1972 жылы Хан Амстердамда орналасқан Verenigde Machinefabrieken (VMF) инженерлік фирмасының еншілес компаниясы Physics Dynamics Research Laboratory (немесе голланд тілінде: FDO) Brabers ұсынысы бойынша жұмысқа кірді. FDO британдық-германдық-голландтық уран байыту консорциумы URENCO-ның Ultra Centrifuge Nederland қосалқы мердігері болды, ол Almelo-да уран байыту зауытын басқарып, Нидерландыдағы ядролық электр станцияларына ядролық отын жеткізу үшін газды центрифуга әдісін қолданды. Көп ұзамай Хан FDO-дан URENCO-ға жоғары техникалық лауазымға орналасуды ұсынған кезде, алдымен уран металлургиясы бойынша зерттеулер жүргізді. Уранды байыту өте қиын процесс, өйткені табиғи жағдайда уранның құрамында 0,71%-ы 235 (U235) ураннан тұрады, ол бөлінгіш материал, 99,3%-ы 238 (U238) ураннан, ол бөлінгіш емес, және 0,0055%-ы 234 (U234) ураннан тұрады, ол да бөлінгіш емес. URENCO тобы уран гексафториді (UF6) газын минутына ~100 000 айналыммен (rpm) айналдыра отырып, сублимацияланған шикі ураннан U234, U235 және U238 изотоптарын электромагниттік жолмен бөлу үшін Zippe типті центрифугалық әдісті қолданды. Вейерман тыңшылық туралы Хан үйіне құпия URENCO құжаттарын көшіріп, оның нидерланд тілінде сөйлейтін әйелі аудару үшін алып кеткен кезде және Вейерманнан олардың кейбіреуін суретке түсіруін сұрағанда білген. 1975 жылы Хан URENCO-ның күдіктенуіне байланысты, аз сезімтал бөлімге ауыстырылды. Содан кейін ол әйелі мен екі қызымен бірге Пәкістанға оралды. Хан 1983 жылы Нидерланды тарапынан тыңшылық үшін төрт жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ кейінірек сот шешімі заңдық техникалық себептермен жойылды. Бұл 1988 жылы Арчи Первез (АҚШ-та ядролық сатып алу бойынша Ханның серіктесі) сотталғаннан кейін, АҚШ үкіметі Ханға немесе оның ядролық қару тарату желісіне қарсы ешқандай іс-қимыл жасамағаны туралы айтылғанда, бұл совет-афған соғысы кезінде Пәкістанның қолдауына мұқтаж болды. Ханмен бірге Делфт технология университетінде металлургияны оқыған голландиялық инженер және бизнесмен, Слебос Research компаниясы арқылы Пәкістандағы Ханға уран байыту үшін қажетті тауарларды жеткізуді жалғастырды. 1985 жылы Слебосқа бір жылға бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалды, бірақ 1986 жылы апелляциялық шағым бойынша жаза алты айға шартты түрде және 20 000 гульдер айыппұлға дейін қысқартылды. Алайда Слебос Пәкістанға тауар экспорттауды жалғастыра берді және тағы да бір жылға бас бостандығынан айырылды, ал оның компаниясына айыппұл салынды. Эрнст Пиффл 1998 жылы Германияда Қахутадағы Ханның Хан ғылыми-зерттеу зертханаларына өз компаниясы Team GmbH арқылы ядролық центрифуга бөлшектерін жеткізгені үшін айыпты болып, үш жарым жылға бас бостандығынан айырылды. Оңтүстік Африканың Венгриядан келген кәсіпкері Ашер Карни АҚШ-та Хұмаюн Хан (А. К. Ханның серіктесі) және оның Pakland PME корпорациясы арқылы Пәкістанға шектеу қойылған ядролық жабдықтарды сатқаны үшін үш жылға бас бостандығынан айырылды.

In 1972, Khan joined the Physics Dynamics Research Laboratory (or in Dutch: FDO), an engineering firm subsidiary of Verenigde Machinefabrieken (VMF) based in Amsterdam, from Brabers's recommendation. The FDO was a subcontractor for Ultra Centrifuge Nederland of the, British German Dutch uranium enrichment consortium, URENCO which was operating a uranium enrichment plant in Almelo and employed gaseous centrifuge method to assure a supply of nuclear fuel for nuclear power plants in the Netherlands. Soon after, Khan left FDO when URENCO offered him a senior technical position, initially conducting studies on the uranium metallurgy. Uranium enrichment is an extremely difficult process because uranium in its natural state is composed of just 0.71% of uranium 235 (U235), which is a fissile material, 99.3% of uranium 238 (U238), which is non fissile, and 0.0055% of uranium 234 (U234), a daughter product which is also a non fissile. The URENCO Group utilised the Zippe type of centrifugal method to electromagnetically separate the isotopes U234, U235, and U238 from sublimed raw uranium by rotating the uranium hexafluoride (UF6) gas at up to ~100,000 revolutions per minute (rpm). Veerman became aware of the espionage when Khan had taken classified URENCO documents home to be copied and translated by his Dutch speaking wife and had asked Veerman to photograph some of them. In 1975, Khan was transferred to a less sensitive section when URENCO became suspicious and he subsequently returned to Pakistan with his wife and two daughters. Khan was sentenced in absentia to four years in prison in 1983 by the Netherlands for espionage but the conviction was later overturned due to a legal technicality. This was also highlighted when despite Archie Pervez (Khan's associate for nuclear procurement in the US) being convicted in 1988, no action was taken against Khan or his proliferation network by the US government which needed the support of Pakistan during the Soviet–Afghan War. , a Dutch engineer and businessman who had studied metallurgy with Khan at the Delft University of Technology, continued providing goods needed for enriching uranium to Khan in Pakistan through his company Slebos Research. Slebos was sentenced in 1985 to one year in prison but the sentence was reduced on appeal in 1986 to six months of probation and a fine of 20,000 guilders. Though Slebos continued to export goods to Pakistan and was again sentenced to one year in prison and a fine of around was imposed on his company. Ernst Piffl, was convicted and sentenced to three and a half years in prison by Germany in 1998 for supplying nuclear centrifuge parts through his company Team GmbH to Khan's Khan Research Laboratories in Kahuta. Asher Karni, a Hungarian South African businessman was sentenced to three years in prison in the US for the sale of restricted nuclear equipment to Pakistan through Humayun Khan (an associate of A. Q. Khan) and his Pakland PME Corporation.

Ядролық сынақтар: Чагай-I

[[Файл:Chagaiatomictests. jpg|thumb|270px|1998 жылдың мамыр айында Сүлеймен тауларының Рас Кох төбелерінде өткізілген "Чагай I" ядролық қару сынағының көрінетін әсері. Оның бөлгіш жұмыс бірлігі (БЖБ) өте төмен болғандықтан, оны миллиондаған салық төлеушілердің қаржасына мыңдаған айналымға жеткізу қажет еді, деп мәлімдеді Алам. Ханның мыс металлургиясы туралы білімі үлкен көмек көрсеткенімен, математик Тасним Шах пен Аламды қоса алғанда, оның теориялық әріптестерінің тобы жасаған есептеулер мен растаулар, гравитация әсерімен бекітілген осьтің айналуына қатысты дифференциалдық теңдеулерді шешу арқылы Ханды жаңартқыш центрифугалардың жобаларын жасауға жетеледі. Бұл мәселе даулы; ол центрифугалардың жобаларын жасауға көмектескенімен және ұзақ уақыт бойы осы идеяны қолдаған болса да, Хан өз елінің алғашқы ядролық қаруын сынауға арналған даму жобасын басқаруға таңдалмады (оның қиын мінезі осы шешімге әсер еткен болуы мүмкін). Төраға, генерал Жехангир Караттың араласуы Ханға қатысуға және 1998 жылы өзінің елінің алғашқы ядролық сынағы "Чагай I" куәгері болуға мүмкіндік берді. Хан көбінесе теориялық тұрғыдан қызықты, бірақ іс жүзінде іске аспайтын жобаларға бейімділік танытатын.

Жаппай таралу туралы дау

1970 жылдары Хан голландиялық фирмалардан импортталған электрондық материалдарды сатып алу желісін құру қажеттігін жиі айтты және үкімет ПАЭК-тің ядролық қару бағдарламасының ұзақ мерзімді тұрақтылығы туралы ұсыныстарын қабылдағанына қарамастан, ПАЭК-тің отандық материалдарын өндіруіне өте аз сенді. Бір кезде Хан Қытай Халық Республикасына уран гексафториді (UF6) алу үшін жүгінді – ол сол жерде конференцияға қатысқан кезде. Пәкістан үкіметі оны Қытай Халық Республикасына қайтарып жіберіп, KRL-ден ПАЭК ұсынған UF6-ны пайдалануды сұрады. 1996 жылы АҚШ барлау қызметі Қытайдың айналмалы центрифуга цилиндрлерінің үстіне орнатылған арнайы аспалы подшипниктерге арналған магниттік сақиналарды бергенін мәлімдеді. 2005 жылы президент Зия-уль-Хактың әскери үкіметі КРЛ-дің Қытайдың ядролық қару бағдарламасында HEU бағдарламасын іске асырғаны белгілі болды. Хан "KRL Қытай үшін Ханчжоу қаласында центрифугалық қондырғы салды" деді. 1982 жылы белгісіз араб мемлекеті Ханға центрифуга технологиясын сату туралы ұсыныс жасады. Хан қаржылық ұсынысқа ынталы болды, бірақ бір ғалым Зия әкімшілігін хабардар етті, ол мәселені тергеді, бірақ Хан оған мұндай ұсыныс жасалмағанын күшпен жоққа шығарды. Зия әкімшілігі инженер-офицер генерал-майор Әли Навабқа Ханды бақылауға алуды тапсырды, ол 1983 жылға дейін, әскери қызметтен зейнеткерлікке шыққанға дейін осы міндетті орындады, содан кейін Ханның әрекеттері бірнеше жыл бойы анықталмады.

Сот даулары және АҚШ қарсылықтары

1979 жылы Нидерланд үкіметі Ханды ядролық тыңшылық күдігімен тергеді, бірақ дәлелдердің жетіспеуіне байланысты оған қарсы қылмыстық іс қозғалмады. Алайда, Амстердамдағы жергілікті сотқа оған қарсы қылмыстық шағым түсіріліп, 1985 жылы ол қатысқан жоқ күйінде төрт жылға бас бостандығынан айырылды. Үкім шыққаннан кейін Хан адвокаты С. М. Зафар арқылы шағымданып, Левен университетінің басшылығымен бірлесіп, Хан сұраған техникалық ақпараттың университеттегі бакалавриат және доктарантура деңгейіндегі физика курстарында кеңінен таралған және оқытылатындығын дәлелдеді. Сот заңдық техникалық бұзушылықты пайдаланып, Ханды ақтады және үкімді жоққа шығарды. Екі жағдайда да Зия әкімшілігі Ханның мәлімдемесін қатты жоққа шығарды. Ашуланған президент Зия Ханмен кездесіп, оған "қатаң тонмен" сөйледі, егер Хан барлық мәлімдемелерінен бас тартпаса, оған ауыр жаза тағайындалатынын айтты. Хан дереу бірнеше тілшіге хабарласып, мәлімдемелерінен бас тартты.

Қауіпсіздік тыңдаулары, кешірім және соңынан

2001 жылдан бастап Хан Мушарраф әкімшілігінде ғылым және технология жөніндегі кеңесші болып қызмет етті және елінің саяси консервативті аймағынан зор қолдауға ие болған қоғамдық тұлғаға айналды. Мушарраф әкімшілігі Ханды қамаудан жалтарды, бірақ Ханға қатысты қауіпсіздік тыңдауларын бастады, онда Хан әскери тергеушілерге бұрынғы Армия Бас штабының бастығы генерал Мирза Аслам Бегтің Иранға технологияны беруге рұқсат бергенін мойындады. 2004 жылдың 5 ақпанында президент Первез Мушарраф Ханға кешірім берді, себебі ол бұл мәселені саяси қарсыластарының саясаттастыруынан қорқыды. Кешірімге қарамастан, күшті консервативті қолдауға ие болған Хан, Мушарраф әкімшілігінің саяси беделіне және Хайбер-Пахтунвадағы бүліктердің қызығында жергілікті халықтың жүрегі мен санасын жеңуге тырысқан АҚШ-тың имиджіне елеулі нұқсан келтірді. Бликстің мәлімдемесіне АҚШ үкіметі де жауап берді, тәуелсіз журналист және автор Сеймур Херштің сөзінше, бір анонимді американдық барлау қызметінің өкілі: "Егер Эдвард Теллер кенеттен ядролық технологияны бүкіл әлемге таратуға шешім қабылдаса, онда не болар еді? Ол американдық үкімет білмейінше мұны істей ала ма?" деді. 2007 жылы АҚШ және Еуропалық Комиссияның саясаткерлері, сондай-ақ МАГАТЭ шенеуніктері Пәкістанның жариялаған мәлімдемелеріне қатысты күмәндік сақталғандықтан Ханды МАГАТЭ тергеушілерімен сұраққа тартуды бірнеше рет талап етті, бірақ премьер-министр Шаукат Азиз, Ханды қолдаған және оны жоғары бағалаған ол бұл шақыруларды "іс жабылды" деп атап, қатаң түрде қабылдамады.

Мемлекеттік қызмет, академиялық және саяси адвокаттық қызмет

Ханның ядролық технологияны бөлісуді ынталы түрде қолдауы, көптеген ғалымдардың оны қауымнан шеттетуіне әкеп соқты, бірақ Хан өз елінің саяси және әскери дараларында әлі де құрметпен қабылданды. 2007 жылы ядролық қару таратуына қатысты даудың қызу шағында премьер-министр Шәүкәт Әзиз мемлекеттік телеарнада Ханды жоғары бағалады. Сөзінің соңында Әзиз: "[Ядролық] ғалым, дәрігер [Абдул] Қадир Ханның елге сіңірген еңбегі "есте қалады" деді. 1990 жылдары Хан Пәкістан Ғылым академиясының стипендиясын алды және 1996-1997 жылдары оның президенті болды. Хан материалтану саласында екі кітап жариялады және 1980 жылдары KRL-дан мақалаларын жариялай бастады. Ханның конференциясына қатысып, Кулдип Наярмен бірге онымен кездескен үнді металлургі Гопал С. Упадхьяя, оны Пакистанның ғалымдары әлемдегі ешкімнен де кем емес екенін әлемге көрсетуді қалаған, мақтанға толы пакистандық деп сипаттады.