Кіріспе

1988 жылдан 1993 жылға дейін Пәкістанның президенті Ғұлам Ысқақ Хан (20 қаңтар 1915 – 27 қазан 2006), көбінесе GIK деп танылатын, 1988 жылдан 1993 жылға дейін Пәкістанның жетінші президенті болған пәкістандық бюрократ, саясаткер және мемлекет қайраткері. Ол бұрын 1985 жылдан 1988 жылға дейін президент Мұхаммед Зия-ұл-Хақ тұсында Сенат төрағасы қызметін атқарған және Зияның қазасынан кейін көп ұзамай қызметке кірген. Баннуда өскен Хан Пешавар университетін бітіріп, 1947 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Пәкістанды таңдап, Үндістанның мемлекеттік қызметіне қабылданды. 1961 жылы президент Әйүп Хан оны Су және электр энергиясын дамыту басқармасының алғашқы төрағасы етіп тағайындады, ал Ғұлам Ысқақ 1966 жылдан 1970 жылға дейін Қаржы хатшысы болып қызмет етті. Бір жылдан кейін президент Зұлфиқар Әли Бхутто оны Мемлекеттік банк басқармасының төрағасы етіп тағайындады, ал 1975 жылы қорғаныс хатшысы болып тағайындалды. 1977 жылы президент Зия-ұл-Хақ оны Қаржы министрі етіп тағайындады, ол елдің ең жоғары ЖІӨ өсу деңгейін қадағалады. 1985 жылы Сенат төрағасы болып сайланған Хан, 1988 жылдың 17 тамызында апатқа ұшыраған Зияның қазасынан кейін президенттікке көтерілді. Ол 13 желтоқсанда Ислами Демократиялық Одақ және Пәкістан Халық партиясының келісім кандидаты ретінде президент болып сайланды. Президенттік қызметін атқарған ең егде жастағы адам Ғұлам Ысқақ Хан коммунистік Ауғанстанға қарсы қатаң саясат ұстанды, ал Пресслер поправкасынан кейін АҚШ-пен қарым-қатынас нашарлады. Ішкі саясатта Ханның мерзімі қиындықтарға толы болды: Карачиде этникалық қақтығыстар өршіп, премьер-министр Беназир Бхутто оны консервативті оппозиция жетекшісі Наваз Шарифпен және Зиядан кейінгі әскери элитамен одақтасу арқылы үкіметіне кедергі келтірді деп айыптады. Хан Сегізінші поправканы қолданып, 20 айдан кейін Беназир үкіметін ауыр сыбайлас жемқорлық және басқарудағы кемшіліктер айыбымен қызметтен шеттетуге ұшыратты. 1990 жылы Шариф премьер-министр болып сайланды, бірақ Хан үш жылдан кейін оның үкіметін ұқсас айыптаулар бойынша таратып жіберді. Жоғарғы сот бұл шешімді жоққа шығарды, бірақ бұл тұйыққа ұшырауы 1993 жылы екеуінің де отставкаға кетуіне әкелді. Ол өзімен аттас Ғұлам Ысқақ Хан институтын құрды. Мемлекеттік қызметтен зейнеткерлікке шыққан Хан өзінің туған провинциясындағы Инженерлік ғылымдар және технология институтының ректоры болып қызмет етті және 2006 жылы пневмониядан қайтыс болды. Пәкістан тарихшылары оны әртүрлі бағалайды; ол жеке қарапайымдылығы үшін мақталады, бірақ екі үкіметті құлатқан авторитарлық президенттік билігі үшін сынға ұшырайды.

Ерте өмір және білім

Ғұлам Исхақ Хан Банну ауданының шетіндегі Исмаил Кел ауылында дүниеге келді. Бұл екі ауыл да Британдық Үнді империясының Солтүстік-Батыс Шекаралық провинциясында, қазіргі Пәкістанның Хайбер-Пахтунхва провинциясында орналасқан. Ол Бангаш тайпасының паштун өкілі еді. Оның отбасы саясатта белсенділігін сақтап келеді; оның күйеу баласы – бұрынғы федералды министр Анвар Сайфулла Хан, ал тағы бір күйеу баласы – бұрынғы Синдх провинциясының министрі және кеңесшісі Ирфанулла Хан Марват. Оның немересі Самар Харун Билур АҰП-ның (ANP) Харун Билурға, ал екінші немересі бұрынғы әскери диктатор Айюб Ханның немересі, саясаткер Гохар Айюб Ханның ұлы Омар Айюб Ханға үйленді. Бастапқыда университетте жұмыс іздеген Хан 1941 жылы Үндістан мемлекеттік қызметіне қабылданды, Британдық Үндістан атынан түрлі провинциялық қызметтерде жұмыс істеді. 1966 жылы Хан төрағалық лауазымынан кетіп, 1970 жылға дейін Пәкістан Үкіметінің Федералды қаржы хатшысы болып тағайындалды, кейін бұл лауазымды жаңадан тағайындалған премьер-министр Зұлфиқар Әли Бхуттоға табыс етті. 1971 жылы Бхутто оны Пәкістан Мемлекеттік банкінің губернаторы етіп тағайындады, оған социализмнің ықпалымен Үкімет саясатына сәйкес ақша-несие саясатын қалыптастыру және басқару міндеті жүктелді. Осы лауазымда ол экономиканың жайлауына себеп болған қаржы институттарында ұлттықтандыру мен социалистік ықпалын күшейтуге ұмтылған сол кездегі премьер-министр Зұлфиқар Әли Бхуттоның көптеген экономикалық саясатының тиімділігіне күмән келтірді.

Қорғаныс министрі (1975-1977)

1975 жылы премьер-министр Бхутто оны Мемлекеттік банктің басқарушысы лауазымынан Қорғаныс министрлігіне Қорғаныс хатшысы етіп ауыстырды. Бұл шешім оның Пәкістан әскери элитасымен жақын байланысқа түсуіне және ядролық қарулар бағдарламасын тығыз басқаруға мүмкіндік берді. Хан бұл бағдарламаны ынталы түрде қолдады және оны "ұлттық маңыздылықтағы міндет" деп есептеді. Дегенмен, ол генерал-майор С. А. Навабты пайдалана отырып, ERL жобасының бастапқы кезеңінен бастап толық логистикалық және операциялық бақылауын сақтап, Қорғаныс министрлігінде Ғұлам Исхаққа есеп берді. Мунир Ахмад Хан ПАЭК-тен зейнетке шыққаннан кейін президент Ғұлам Исхақ Хан бағдарламаның барлық аспектілерін азаматтық-әскери бақылауға біріктіріп, оның құпия жобаларын қадағалады.

Қаржы министрі (1977-1985)

1977 жылы премьер-министр Зұлфиқар Әли Бхутто төңкерілгеннен кейін, Хан генерал Зия әл-Хақтың орнықтыруында маңызды рөл атқарды. Ханның басшылығымен экономикалық сарапшылар мен технократтардан команда құрылды, оған Жоспарлау комиссиясы, Экономикалық үйлестіру комитеті және Ғарыш зерттеулер кеңесінің атқару комитеті қарасты. 1977 жылы Хан генерал Хактың Пәкістан президенті болуына қолдау көрсетті, ол елдегі әскери үкімді күшейтті. 1980 жылдары Хан экономикалық исламдануды іске асыруды, тәуекелсіз пайыздық жүйені енгізу және өнеркәсіптік секторда корпоративтендіруді қолдады. Оның саясаты мен экономикалық білімі ЖІӨ және ЖҰӨ өсімінің жақсаруына әкеліп, Пәкістан экономикасын Оңтүстік Азиядағы ең қарқынды дамып келе жатқан елдердің қатарына қосты. Ол ядролық саламен байланысын сақтап, ядролық қаруды дамытуға қаржы қаражатын жұмсау арқылы ядролық үстемдікке басымдық берді. Хан Кредит және Коммерция Халықаралық Банкіне (BCCI) салықтан босатылған мәртебе берді. 1983 жылы Хан алғашқы суық бөліну сынағы, Кирана I-ге қатысқан құпия қонақтардың қатарында болды; қатысушылар генерал Захид Али, генерал КМ Ариф, АВМ МД О'Брайан және Мунир Ахмад еді. 1984 жылы Хан президент Зия ұйымдастырған исламдану жөніндегі референдумды қолдады.

Сенат төрағасы (1985-88)

1985 жылы өткен партиялық емес жалпы сайлаудан кейін Ханның орнын экономист Махбуб әл Хак басты. 1985 жылы ол Сенат Төрағасы болды және 1988 жылға дейін осы лауазымда қалды. Пәкістан Конституциясына сәйкес, Хан Пәкістан Президентінің мұрагерлік тізбегінде екінші болды. Бірақ генерал Мирза Аслам Бег 1988 жылы жалпы сайлау шақыру туралы мәлімдеді. Сайлауға дейін Хан Конституциялық мұрагерлік ережелеріне сәйкес, міндетін атқарушы президент ретінде қызмет етті. Хан сайлауда 608 дауыс алып, тағы төрт үміткермен бәсекелесті; сондай-ақ оны Наваз Шариф басқаратын консервативті IDA қолдады. Президент ретінде Хан, Пәкістан Конституциясының сегізінші түзетуін кері қайтаруға бағытталған заң жобасын қабылдауға тырысқан премьер-министр Беназир Бхуттомен саяси тартысқа түсті.

Сот және әскери қызметке тағайындаулар

Президент болып сайланғаннан кейін көп ұзамай, Президент Ғұлам Исхақ Хан мен премьер-министр Беназир Бхутто арасында елдің сот жүйесіндегі жарамсыз және тиімсіз тағайындауларға байланысты келіспеушіліктер туды, бұл тағайындаулар негізінен лайықтылық емес, саяси мақсатта жасалған. Беназир үкіметінің сот тағайындамалары бойынша көптеген ұсыныстары күшін жойды, ал Президенттің өзі жасаған сот тағайындамалары елде даулы мәселеге айналды. Әскери қолбасшылықтағы штаб басшыларын тағайындау мәселесі 1989 жылы Президент Хан мен премьер-министр Беназир Бхутто арасындағы келіспеушіліктерге себеп болды. Президент Хан адмирал Ястур-ул-Хақ Маликті Әскери-теңіз күштерінің бас штабына бекітіп, ешқандай қарсылық білдірмеді. 1988 жылы Президент Ғұлам Исхақ Хан адмирал Ифтихар Ахмед Сирохиді Бірлескен штабтар төрағасы және генерал Мирза Аслам Бегті Армия штабының бастығы етіп тағайындауын растады. Алайда, Президент Хан әсіресе адмирал Сирохиді Бірлескен штабтар төрағасы ретінде қызметте ұстап тұру үшін президенттік өкілеттіктерін пайдаланды және премьер-министр Бхуттоның генерал Бегті әскерилерді бақылауға жаңа төраға етіп тағайындауға жасаған әрекеттерін тоқтатып, жолын кесті. 1990 жылы Президент Ғұлам Исхақ Хан премьер-министр Наваз Шарифтің өтінішіне қарамастан генерал Мирза Аслам Бегтің қызмет мерзімін ұзартудан бас тартты. Ол инженерлік, ғылым және технология салаларындағы бағдарламаларды жүзеге асырады. Университет БТКИ-нің қаржылық қолдауымен құрылды. Ол физика профессоры А.Қ. Ханды шақырды және ПАЭК математигі Асгар Кадирді математика профессоры қызметіне тағайындады. Ол PPP-мен президенттікке келіссөздер жүргізуге тағы да тырысты, бірақ 1993 жылы өткен жалпы сайлауда Фарук Легхаридің пайдасына кандидаттығын қайтарды. Ол ұлттық саясаттан шеттеді және халықаралық және отандық ақпарат құралдарымен байланыс жасаудан бас тартты. 2006 жылдың 27 қазанында пневмониядан қайтыс болды.