Кіріспе

"Ақылдың қанжары" – американдық ғылыми фантастикалық телесериал "Жұлдыз жолының" бірінші маусымының тоғызыншы бөлімі. Шимон Винцельберг (S. Bar David) атты псевдониммен жазылған және Винсент МакЭвити режиссерлік еткен бұл эпизод алғаш рет 1966 жылдың 3 қарашасында көрсетілді. Эпизодта "Энтерпрайз" қылмыстық түрде психикалық ауруларға арналған оңалту орталығына барады, онда бас дәрігер адамның санасын жоятын құрылғыны пайдаланады. Бұл эпизодта вулкандық сананы біріктіру (mind meld) енгізіледі. Атауы Уильям Шекспирдің "Макбет" пьесасындағы басты кейіпкердің монологынан алынған.

Сюжет

"Энтерпрайз" кемесі, капитан Кирктің басшылығымен, "Танталус V" планетасына жабдықтап беру үшін келеді, онда қылмыстық санасы бұзылғандар емделуде. Бұл колонияның директоры – доктор Тристан Адамс, психиатр, осындай науқастарға көбірек мейірімділікпен қарауды жақтауымен танымал. "Энтерпрайз" жабдықтарын жеткізіп, Танталустан жүк алғаннан кейін, контейнерден бір адам шығып, техникке шабуыл жасайды. Көпірге жеткенде, ол баспана сұрайды, бірақ Спок оны вулкандық нервтік қысыммен басып тастайды. Медициналық бөлімде ол өзін Саймон ван Гелдер деп таныстырады, ал компьютерлік тексеру оның науқас емес, доктор Адамстың ассистенті екенін көрсетеді. Олар Танталусқа ван Гелдердің ұсталғаны туралы хабарлағанда, доктор Адамс ван Гелдердің өзінде тәжірибелік емдеу құрылғысын сынағаны оның жағдайына себеп болғанын айтады. МакКой күдіктенеді және Киркті тергеуге шақырады. Кирк колонияға кемедегі психиатрлардың бірі, доктор Хелен Ноэльмен бірге барады. Адамс оларды ерекше сезімсіз терапевт Летимен таныстырады және Кирк пен Ноэльге колонияны аралап көруге рұқсат береді. Ол мейірімді және көмекші болғанымен, оның қызметкерлері, Лети сияқты, эмоциясыз көрінеді. Адамс Кирк пен Ноэльге ол айтқан емдеу құрылғысын көрсетеді: "нейронейтрализатор". Ол машинаның төмен қарқынды күйде зиянсыз екенін, тек ашуланған тұтқындарды тыныштандыру үшін қолданылатынын айтады. Ноэль оның түсіндірмесіне қанағаттанады, бірақ Кирк күдікпен қарайды. "Энтерпрайз" бортында ван Гелдер келе жатқан топқа қауіп төніп тұрғанын ескертіп, үрейлене бастайды, бірақ ол қауіпті түсіндіруге тырысқанда және нейронейтрализаторға сілтеме жасағанда, қырықуға шалдығады. Спок ван Гелдермен ойын біріктіріп, оған өзінің әңгімесін айтуға көмектеседі. Спок нейронейтрализатор санадан ойларды алып тастап, тек шыдамсыз жалғыздық сезімін қалдыратынын біледі, және Адамс оны тұтқындар мен қызметкерлердің санасын толық бақылауға алу үшін қолданып келгенін анықтайды. Бірінші офицер қауіпсіздік тобын жинайды, бірақ колонияның күш өрісі көлікті және байланысты бұзады. Кемедегі оқиғалардан хабарсыз Кирк Ноэльмен бірге нейтрализаторды өзінде сынап көруге шешім қабылдайды. Ол Кирктің санасына ойларды оңай сіңіре алатынын, тіпті олардың екеуінің арасында өткен Рождестволық кеш туралы естелігін өзгерте алатынын анықтайды. Адамс пайда болып, Ноэльді жеңіп, басқаруды қолға алады, нейтрализатордың қарқындылығын арттырады және Киркті Ноэльге жылдар бойы ғашық болғанына сендіреді. Содан кейін Кирк пен Ноэль бөлмелеріне қамалады. Кирктің бұйрығымен Ноэль желдеткіш арнасы арқылы ғимараттың физикалық бөліміне кіріп, Кирктің келесі нейтрализатор сессиясын тоқтатып, кешеннің қуатын өшіреді. Нейтрализатордан босаған Кирк Адамсқа шабуыл жасап, оны емдеу бөлмесінде есінен айырылып жатыр. Қауіпсіздік күзетшісі Ноэльдің саботажын байқап, олар ұрысады, ол оны спорттық соққымен жеңіп, электр схемасына шауып жібереді, одан ол қаза табады. Күш өрісі сөндірілген соң, Спок планетаға телепортталып, күш өрісін тоқтатып, колонияға қуатты қайтарады. Бұл нейронейтрализаторды қайта іске қосып, Адамстың санасын толығымен бос қалдырады, одан ол көз жұмады. "Энтерпрайз" бортына оралған Киркке ван Гелдер нейронейтрализаторды жойғанын хабарлайды. МакКой жалғыздық өлімге себеп болуы мүмкін екеніне таңғалады, бірақ Кирк өзінің тәжірибесінен соң, мұндай болмайтынын түсінеді.

Өндіріс

Эпизодтың атауы Уильям Шекспирдің "Макбет" пьесасынан алынған. Макбет Шотландия королін өлтіруді жоспарлап, ұстауға тырысатын қанжарды көреді, бірақ ол тек бір ғана көрініс еді. Шимон Винцельберг бастапқыда Хиллельдің "бір тізедегі Тора" мысалын келтіргісі келген, бірақ Родденберри "көне күмәнданушыға" сілтеме жасауды талап етті. Родденберридің өңдеулеріне ашуланған Винцельберг, эфирде көрсету үшін атын С. Бар Дэвидке өзгертуді сұрады. Ақыл-есі дұрыс емес Ван Гелдер рөлін ойнау актері Морган Вудвордқа ауыр тиді. Хабарға сенер болсақ, эпизодты түсіргеннен кейін ол үйіне барып, төрт күн демалды.

Қабылдау

2010 жылы SciFiNow бұл эпизодты түпнұсқа сериалдың ең үздік сегізінші эпизоды деп бағалады. The A.V. Club-тың Зак Хэндлен эпизодқа "B" бағасын беріп, эпизодта "бірнеше тамаша сәттер (ойдың бірігуі, сол айналып тұратын кабина) болғанын, бірақ олар сюжетке толыққанды үйлеспегенін" айтты. Хэндлен Кирк пен Ноэльдің қарым-қатынасын сюжеттің "әлсіз тұсы" деп атады және Адамстың тартымды жау болмағанын мәлімдеді. Дегенмен, ол Нимойдың Споктың ойын біріктіру сахнасын "жеткілікті тиімді" еткенін мойындады. Эпизодтағы кабина мен оның Адамсқа тигізген әсері де есінде қалған сәттер ретінде еске алынды.

Мұрасы мен ықпалы

Starlog және Entertainment Weekly журналдарында жарияланған мақалаларында актер Морган Вудворд доктор Саймон Ван Гелдер рөлін өміріндегі ең физикалық және эмоционалдық тұрғыдан қиын актерлік жұмыс деп атады. Батыстық фильмдерден шығып, актерлік шеберлігін дамытқысы келген ол, осы эпизодқа өзіне қайшы рөлде тартылды және оның жұмысы жоғары бағаланды, содан кейін ол келесі маусымда трагедиялық капитан Рональд Трейси рөлін "Омега даңқы" сериалында ойнауға келісті. Ван Гелдер рөлін ойнау оның жеке өміріне де әсер етті, ол үш апта бойы достары мен туыстарынан қашық болғанын мойындады. Ол осы эпизод өзіне толыққанды жаңа мүмкіндіктер есігін ашқаны үшін шүкіршілік білдірді. South Park сериалының екінші маусымдағы "Роджер Эберт майлы тағамдардан бас тартуы керек" атты эпизоды осы эпизодтың пародиязы болып табылады.