Кіріспе

Gandy dancer – Америка Құрама Штаттарында теміржол жұмыскерлеріне қатысты қолданылатын жаргондық термин. Бұл термин машиналар пайдаланбаған жылдары теміржолдың салынуына және күтілуіне қатысқан жұмысшыларды білдіреді. Ұлыбританияда осы терминге сәйкес келетін сөздер – «navvy» (навигатордан), бұл бастапқыда каналдар немесе ішкі су жолдарының құрылысшылары, содан кейін теміржол желілерін салушылар, және рельстерді тексеруге және күтіп ұстауға жауапты жұмысшылар үшін «platelayer» қолданылады. Оңтүстік-батыс АҚШ және Мексикада мексикалық және мексикалық-американдық теміржол жұмысшыларын «traqueros» деп атаған. Америка Құрама Штаттарында алғашқы жұмысшылар бригадалары көбінесе жақында көшіп келгендер мен этникалық азшылықтардан құралған. Олар нашар жалақы мен жұмыс жағдайына қарамастан тұрақты жұмысқа үміттенеді және ауыр физикалық еңбекке шыдады. Батыс АҚШ-тағы қытайлар, мексикалық-американдықтар және жергілікті американдықтар, Орта Батыстағы ирландтар, Оңтүстіктегі афроамерикандықтар, Солтүстік-шығыстағы шығыс еуропалықтар мен итальяндықтардың барлығы «gandy dancer» ретінде жұмыс істеген. Терминнің шығу тегі туралы әртүрлі теориялар бар, бірақ көптеген теориялар жұмысшылардың 5 фут (2 метр) болатын арнайы жасалған «жапсырма» барды қолданып, рельстерді дұрыс бағытта ұстау үшін «ганди» деп аталған рычаг ретінде пайдаланған «билеу» қозғалыстарымен байланысты.

Этимология

Терминнің шығу тегі белгісіз. Солтүстік теміржолдарының алғашқы жұмысшыларының көпшілігі ирландтар болғандықтан, ағылшын терминінің ирланд немесе гэль тілінен туындаған болуы мүмкін. Басқалар "gandy dancer" термині жұмысшылардың өзінің қозғалыстарын бейнелеу үшін пайда болған деп санайды, яғни теміржол жұмысшыларының рельстерді итеру үшін бірдей құралдарын қолданып, үйлесімді қимыл жасағандағы, көбінесе ән айтумен сәйкес келетін, тұрақты "билеу" қозғалысы; рельстерді көтеріп алып жүргенде; немесе, болжам бойынша, теміржол тіректерімен жүгіргенде қаздар сияқты қимылдағанда. Алайда, көптеген зерттеушілер "Ганди лопата компаниясын" немесе, басқаша айтқанда, "Ганди өндіріс компаниясын" немесе "Ганди құралдар компаниясын" – бұл компаниядан құралдар алған "gandy dancer"-лерге ат қойылған деп санайды. Кейбір дереккөздерде компанияның өндірген тауарларының тізімі де бар, мысалы, "тегістеу таяқтары, иілгіш таяқтар, пикалар және лопаталар". Бірақ басқалар мұндай компанияның бар болғанына күмән келтіреді. Чикаго тарихи қоғамынан бұл компания туралы ақпаратты көп рет сұрағандықтан, олар "Бұл аңызға ұқсайды" деген, бірақ ескі жазбаларында Гэнди компаниясын таба алмады.

Терминнің алғашқы қолданылуы

Майкл Куиньон «gandy dancer» терминінің алғашқы белгілі (жарияланған) қолданылуын 1918 жылға жатқызды, бірақ терминнің шығу тегі туралы түсінік аз болғандықтан, оның қашан пайда болғанын білу мүмкін емес. 1918 жылдың мамыр айындағы «The Outlook» апталық басылымында: «Генди билеуші» дегеніміз не? – деген сұрақ қойылды. Бұл сөздер Боуэридегі дүкеннің сыртындағы тақташада жазылған. Ескі кездерде олар арзан би үйіне жақын екенін көрсетер еді. Бірақ Бауэри өзгерді. Бірнеше блок ішінде бұрын төменгі деңгейдегі ойын-сауық орындары мен «өзіне қол жұмсау залдары» болған жерде қазір 20-дан астам «еңбек бюролары» бар. Бюроның итальяндық қызметкерінен сұрағанда «gandy dancer» – бұл теміржол жұмыскері, ол рельстердің арасындағы жерді тығыздайды немесе басқаша айтқанда, жол бойында «билейді» екенін білдірді. Жарнамада былай деп жазылған: «Жол жұмысына жұмыс іздеушілер қабылданады, шлак, тас жоқ, жаңбыр не күн сәулесінде жұмыс істеуге болады, апта сайын жалақы төленеді, тұру жағдайы өте жақсы. Аптасына 5 доллар төленеді. Бұл жұмыс, әсіресе, тәжірибелі «gandy dancer»-лер үшін өте жақсы. Ол бірнеше шақырым жерде, қалаға оралу үшін апта бойы еңбек етудің қажеті жоқ». 1931 жылдың тамыз айында 6-18 жас аралығындағы ұлдарға арналған «Бойз Лайф» журналында «ганди» термині туралы әңгіме жарияланды. Әңгімеде «Эдди Паркер» 17-18 жаста, нағыз американдық жігіт ретінде сипатталады, ол теміржол бөлімшесінде жұмыс істейді. Оның жаңа әріптестерінің барлығы итальяндық иммигранттар, немесе, әңгімеде айтылғандай, «снайперлер». «Снайперлер» жалқау, ақымақ, сарымсақ, зәйтүн майы және итальяндық музыканы жақсы көретін болып сипатталады. «Эдди» итальяндықтарды музыкаға деген құмарлықтарын пайдаланып, сол күні жұмыс істейтін бөлімге және одан шығатын қол көлігін сорғылауға жұмылдырудың жолын тапты. Ол «астыңғы жақтағы қаңқаға ұнтақпен ілінетін аспапты орнатып, оны білікке жалғап, білік бұрылғанда тұтқа да соған ілесіп жүретінін» түсіндірді. Әңгіме барысында жұмысшылар бөлімше жұмысшылары деп аталады, бірақ қол көлігі «ганди» деп аталады. 1960 жылдары Орегондағы жол бастықтары жол жұмысшыларын әлі де «gandy билеушілер» деп атаса, ал теміржол таяғын көбінесе «gandy pole» немесе жай ғана «gandy» деп атаған.

Әндер мен әндер

Оңтүстік теміржолдарының көп бөлігінде жұмыс істегендер афроамерикандықтар болғанымен, ганди билеушілер тек оңтүстік немесе афроамерикандықтар ғана емес еді. Жекелеген бригадалар көбінесе жақында көшіп келгендер мен этникалық азшылықтардан құралды, олар нашар жалақы мен жұмыс жағдайларына қарамастан тұрақты жұмысқа үміттене отырып, ауыр физикалық еңбек етті. Батыстағы қытайлар, мексикалық американдықтар және үндістер, Орта Батыстағы ирландтар, Солтүстік-Шығыстағы шығыс еуропалықтар мен итальяндықтар да рельстер төседі және күтіп-жөндеу жұмыстарын жүргізді. Барлық ганди билеушілер теміржол әндерін орындаса да, жұмыс барысында ән айту дәстүрімен ұзақ уақыттан бері таныс афроамерикандық ганди билеушілер жұмысқа қатысты әндерді ерекше қолданды. Ритм қол еңбегін үйлестіру үшін де, жұмысшылардың рухын көтеру үшін де қажет болды. Барлық теміржол күтіміне қатысты жұмыстарды үйлестіру үшін сұрақ-жауап форматындағы жұмыс әндері мен шақырулар қолданылды: болат рельстерді жинау, жылжыту, түсіру, байламдарды сүйреу және үйіру үшін «dogging» сияқты баяу сөйлеу, ал рельстерді бекіту және бағыттау (туралау) және олардың астындағы балласт төсегін тығыздау үшін – ритмді әндер. 1939 жылы Джон Ломакс «болат рельстерді түсіру» шақыруының үлгісі бар бірнеше теміржол әнін жазды, ол American Memory сайтында қолжетімді. Кантри әншісі Джимми Роджерс ганди билеушілердің жұмыс әндерінен әсерленгені сөзсіз. Оның әкесі, Миссисипи штатының Меридиан қаласындағы жекелеген бригада басшысы, ұлын су тасушы болып жұмысқа алып жүрді, онда ол олардың музыкалық шақыруларымен танысты. Роджерс «Әнші тежегіш» және Кантри музыкасының әкесі ретінде танылды. Алабама штатындағы дәстүрлі мәдениет орталығының қызметкері Энн Кимзи былай деп жазады: «Барлық афроамерикандық ганди билеушілер бригадалары ән мен әнұрандарды нақты міндеттерді орындауға көмектесу және бригадирлер мен басқалар түсінбеуі үшін кодталған хабарларды жіберу үшін пайдаланды. Жекелеген әнші немесе шақырушы, мысалы, рельсті белгілі бір орынға қайта бағыттау үшін бригадасына ән шырқады. Оның мақсаты – жұмысты үйлестірумен қатар, бригаданың рухын көтеру болды. Міндетке және адамдардың көңіл-күйіне сәйкес келетін дұрыс әнді таңдау үшін тәжірибелі және сезімтал шақырушы қажет еді. Блюзге тән тондық шекаралар мен әуендік стильді пайдаланып, әр шақырушының өзіндік ерекшелігі болды. Шақырушының адамдарды қозғау қабілеті дін қызметкерінің қауымды қозғауымен салыстырылады».

Деректі фильм

1994 жылы фольклоршы Мэгги Холцберг Алабама штатындағы дәстүрлі халық музыкасын жазу мақсатымен фольклорлық далалық зерттеуші ретінде жұмыс істеп, «Ганди билеушілер» деген деректі фильмін жасады. Холцберг былай дейді: «Жележол зейнеткерлерінің жадынан «шақыру» кәсібінің жоғалып бара жатқанын сезіп, оларды тауып, жұмыс әндерінің пассивті репертуарын жоғалмас бұрын жазуға тырыстым. Алдымен теміржол компаниясының өкілдерімен байланыстым. «Ганди билеушілерді» табуға бола ма деп сұрағанда, көбінесе қысқа үзіліс жасап, мен бұл ескі дәстүрді қалай білгенімді таңырқанышпен сұрайтын. Бір кісі күліп, 1960 жылдары бөлімшелер таратылғандықтан, медиумға жүгінуге кеңес берді. Бірақ, үміт беретін ақпараттар да болды. Бір теміржол жөндеу компаниясының иесі «күнде он сағат бойы бір үнді қайталамастан, өте жоғары дауыста шақыратын» бір шақырушыны еске алды. Ол шақыру дәстүрінің қалдықтарын жазудың маңызды екенін мойындады, бірақ «бір адам рельс төсеу процесін толық түсіндіре алмайды. Оны жасау үшін бригада жинау керек», – деді. Соңында біз де солай істедік. Заманауи техника бөлімшелерді алмастырғаннан бері көп жыл өтті, сондықтан Холцберг шақырушыларды еске түсіретін немесе олардың қайда тұратынын білетін егде жастағы немесе зейнеткер жол шеберлерімен сөйлесті. Ол бірнеше шақырушыны тауып, олардың үйлерінде сұхбат алды. Дегенмен, шақырушылар өз үйлерінде рельс төсеуді, рельске соққы беретін брустардың дыбысымен даладағыдай шақыруды қиындықпен жасады. Олар жақын жердегі теміржол клубында кездесті, онда депо мұражайын қайта жаңарту жұмыстары жүргізіліп жатты. Бұл таныс ортада шақырушылар ескі шақыруларды тез есіне алды, әсіресе пойыз өтетін кезде, оның гулы естілгенде. Холцберг 82 жастағы ең үлкен шақырушы Джон Коулдың сөздерін еске алады: «Осы пойызды тыңдаңдар! Иә! Осы – пойыз! Жыртқыш құстар солтүстікке ұшып кетті. Оның дауысын естіңдер. Мен түрменің артында тұратын қызға иемін. Осы – пойыз. Осы дыбыс ғана керек болды». Пойыздың гулы естіліп, төмендеді. Фильм 1994 жылы аяқталды және Folkstreams веб-сайтында қолжетімді. Фильмнің трейлері YouTube-та бар.

Әскери сапқа шақырулар

Қарулы күштерде әскери шақыру, сондай-ақ Джоди шақыру деп аталады, бұл әскери қызметшілер жүгіріп немесе марш жасағанда айтатын дәстүрлі шақыру-жауап ән. Әскери сазгерлер жұмыс істегендегі ырғақты сомдап, оны орындайды. Көптеген каденцияларда шақыру және жауап беру құрылымы бар, онда бір сарбаз жол бастайды, ал қалған сарбаздар оны аяқтайды, осылайша ұжымдық жұмыс пен достық сезімді дамытады. Олар сондай-ақ жоғары лауазымдағыларды мазақтап, ашу-ыза мен наразылықты білдіру, жалыққанды жеңілдету және әзіл-қалжыңмен немесе мақтану арқылы көңіл көтеру үшін қолданылады. 1944 жылы Нью-Йорк штатындағы Форт-Слокумда орналасқан сегіз "қоңыр терілі жаяу әскердің" бірі болған Вилли Ли Дакворт аға "Sound Off" әнін шығарған, ол "Duckworth Chant" деп те аталады және осы күнге дейін АҚШ армиясы мен басқа да әскери бөлімдерде қолданылады. "Ганди-дансер" деректі фильмінің авторларының бірі Бари Дорнфельд, Дакворттың әскери шақыруларына жол төсеу шақыруларының әсер еткенін айтады. Дорнфельд былай деп жазады: "Мен Оңтүстік Африка-американдық шақыру-жауап әндері мен әскери оқу-жаттығуларда қолданылатын әскери каденциялық шақырулар арасындағы байланысты анықтадым. Ол ән айтуды қатарластыру үшін ән салған ганди билерінің ұрпағынан еді. Екінші дүниежүзілік соғысқа шақырылған кезде Дакворт пилорамада жұмыс істеген. 1944 жылдың наурыз айында Нью-Йорк штатының Форт-Слокум қаласындағы уақытша оқу орталығына жіберілді. Әңгіме бойынша, Дакворт офицердің бұйрығымен өз бөлімшесінің сарбаздарына жаттығу жасады. Көп ұзамай барлық қатарлар ырғақ ұстап, ырғақтай бастады. Форттағы база командирі полковник Бернард Ленц Даквортқа жақындап, оның ерекше әнін қайдан алғанын сұрады. "Мен оған үйге қайтқанда шошқаларды шақырғанымнан келгенін айттым", - деді Дакворт. "Мен қорқып қалдым, мен айта алатын жалғыз нәрсе осы болды". "Ганди бишілерінің биі" - Франки Лэйн 1951 жылы жазған ән, бірақ теміржолшылардың биінде нақты ганди бишілері билеп тұрады. Лэйн оны 1955 жылғы комедиялық фильмде бишілер тобымен бірге орындады. 1962 жылы The Ventures "Gandy Dancer" әнін жазды, бұл олардың "Going to the Ventures Dance Party" альбомында шыққан түпнұсқалық аспаптық композиция. Әнші-саяси белсенді Брюс "Юта" Филлипс "Moose Turd Pie" кітабында Американың оңтүстік-батысында ганди бишісі ретінде жұмыс істегенін айтып берді. Филипс жұмысшылардың құралдарын Чикагодағы мифтік Gandy Shovel Company компаниясына жатқызады. Ганди бишілері Висконсин штатының Мазомани қаласында Ганди би фестивалінде тойланады. Энн-Арбор (Мичиган) теміржол станциясы "Гэнди-Дансер" деп аталатын мейрамханаға айналдырылды. Халық әншісі Хадди Ледбеттер (басқаша Lead Belly) "Linin' Track" атты сүйемелсіз жұмыс әнінде ганди бишісінің жұмысы туралы ән шырқады. Содан бері оны көптеген басқалар орындады, соның ішінде Дейв "Снейкер" Рей және Тадж-Махал. Рок тобының басисті Фред Тернер Bachman Turner Overdrive тобының 1973 жылғы алғашқы альбомында пайда болған "Little Gandy Dancer" әнін жазды.