Кіріспе

Ежелгі Эдфу қонысының қалдықтары Птолемей ғибадатханасының батысында шамамен 50 метрдей жерде орналасқан, ескі ғибадатхананың қақпасының сол жағында. Бұл қоныс Wetjeset hor деп белгілі, ал грек тілінде Apollinopolis Magna (Ежелгі грекше: Apollinòpolis, Απολλινόπολις) деп аталған. Notitia Dignitatum мәліметтері бойынша, Legio II Traiana Fortis бөлігі Apollo superior деген римдік атаумен белгілі болған қалада орналасқан. Тел-Эдфуға келген туристер үшін қарапайым және әдемі болмаса да, бұл ескерткіш Мысыр тарихының маңызды дәлелдерін сақтайды және Птолемей ғибадатханасынан гөрі археологиялық тұрғыдан қызығушылық тудырады. Қоныстың көп бөлігі эрозияның күшті әсеріне ұшыраған, қиратылған немесе себах қазу кезінде ашылған, бірақ Династияға дейінгі кезеңнен бастап ақпарат алуға жеткілікті жақсы сақталған. Қоныстың қалдықтары (тел) Эдфудың Ескі патшалықтың соңынан Византия кезеңіне дейін провинциялық қала ретінде дамуын түсіндіреді. Эдфу қонысы Екінші Жоғарғы Мысыр номының астанасы болды және аймақта маңызды рөл атқарды. Қаланың ең көне бөлігі, Ескі патшалықтың соңғы кезеңіне жатады, Птолемей ғибадатханасынан алыс емес, таудың шығыс жағында орналасқан. Бірінші аралық кезеңде қала батысқа қарай кеңінен кеңейгендігінің куәліктері бар. Бұл солтүстік Египеттегі, әсіресе дельта аймағында экономикалық құлдырау кезінде өркендеген сирек елді мекендердің бірі. Бүгінде Тел-Эдфудың ежелгі үйіндісі кейбір жерлерде 20 метрге дейін сақталған және Ескі патшалықтан Греко-Рим кезеңіне дейінгі 3000 жылдан астам тарихты қамтитын толық археологиялық тізбектерді ұсынады, провинциялық қаланың дамуын зерттеу үшін өте қолайлы жағдайлар жасалған. Сайттың орталық бөлігін 1921 және 1922 жылдары Лильдегі Египеттану институтынан Анри Хенне зерттеді. Оның тобы кеш немесе Птолемей кезеңінен сақталған шағын киелі орынның қалдықтарын анықтады, бұл Псамтек I салған Озирис ғибадатханасы болуы мүмкін. 1928 жылы Октав Герауд, содан кейін 1931 жылы Морис Аллиот Хенненің жұмысын жалғастырып, қоныстың әртүрлі аспектілерін зерттеді және қазды. Византия, Рим және Птолемей кезеңдерінің қалдықтары және оңтүстік-батыс бұрышындағы Ескі және Орта патшалықтардың зираты 1937-1939 жылдары франко-поляк экспедициясымен тіркелді. Экспедиция Варшава университеті мен Каирдегі Француз шығыс археология институты (IFAO) арасындағы ынтымақтастық аясында ұйымдастырылды және Б. Брюйер, Й. Мантойфель және Казимир Михаловский басқарды. Тел-Эдфу археологиясы туралы үш толық есеп жарияланды. Алайда, 1939 жылдың ортасынан бері Кембридж университетінің профессоры Барри Кемптің соңғы жұмысынан басқа, жаңа егжей-тегжейлі ашылулар немесе толыққанды зерттеулер жүргізілген жоқ. 2001 жылдан бері Тел-Эдфу жобасын Надин Мюллер (Шығыстық институт, Чикаго университеті) басқарып келеді. Қазіргі жұмыс алаңның шығыс бөлігіне шоғырланған. Осы уақытқа дейін ежелгі қаланың әкімшілік орталығы табылды, онда Орта патшалықтың соңғы кезеңінен қалған бағаналы залдың қалдықтары және осы провинциялық астананың астық қоры ретінде пайдаланған үлкен астық қоймасы ауласы бар. Соңғысы Екінші аралық кезеңге (17-ші династия) жатады. Мұнда диаметрі 5,5-6,5 метр болатын кем дегенде жеті үлкен дөңгелек силос қазылып алынды, бұл оларды ежелгі Мысыр қалалық орталығынан табылған ең үлкендеріне айналдырды. Эдфуда 5-ші династиядан бұрынғы үлкен қалдықтар табылған жоқ. Ежелгі зиратқа Ескі патшалықтың мастабалары және кейінгі қабірлер кірді. Жаңа патшалықтың басталғанға дейін некрополь батысқа қарай Хагер Эдфуға, содан кейін кеш кезеңде оңтүстікке қарай Наг эль Хассаяға көшірілді. Осылай бүкіл аймақ Бехедет деп аталды. Осында Хорус Хорус Бехедет ретінде құдай ретінде табынылды. Осы мастабалардың бірі жергілікті әкім Исиге тиесілі, ол Алтыншы династияда "Эдфу номының ұлы басшысы" болған. Иси Бесінші династиядағы Дедкаре Исесидің және Алтыншы династиядағы Пепи I билігінің кезінде өмір сүрді. Ол әкімші, судья, патша мұрағатының бастығы және "Оңтүстік ондықтарының арасындағы үлкен адам" болды. Кейіннен Иси тірі құдайға айналып, Орта патшалық кезінде оған табынуға бастады. Алтыншы династия мен Ескі патшалық аяқталып, жергілікті аймақтық губернаторлар мен әкімшілік абыройы өз аймақтарында патшалық орталық биліктен алыстаған сайын үлкен билік алды.

Хорус ғибадатханасы

Қала Клеопатра VII билік құрған кезеңде б.з.д. 237 және б.з.д. 57 жылдар аралығында салынған маңызды Птолемей ғибадатханасымен әйгілі. Мысырдағы барлық ғибадатханалардың арасында Эдфудағы Горус ғибадатханасы ең жақсы сақталған. Құмтастан салынған зор Птолемей ғибадатханасы, өзенге қарап, шығыстан батысқа қарай салынған кішірек Жаңа Патшалық ғибадатханасының орнында тұрғызылған. Кейінгі құрылыс солтүстік-оңтүстік бағытында салынған, ал ескі ғибадатхананың қираған пилоны бірінші ауланың шығыс жағында көрініп тұрады.

Пирамидалардың қираған жерлері

Нил аңғары бойында салынған жеті шағын провинциялық сатылы пирамидалардың бірінің қалдықтары Эдфу қаласынан оңтүстікке қарай 5 шақырым жерде, Нага-эль-Гонейма ауылының батыс жағалауына жақын орналасқан. Құрылыс қабықтанды, қызғылт түсті құмтастан салынған және қазіргі уақытта 5,5 метр биіктікке жетеді. Пирамида шамамен үшінші династияның Хуни патшасына жатқызылған. Бұл пирамидалардың мақсаты әлі анықталған жоқ. 2010 жылдан бері Чикаго университетінің Шығыс институты осы құрылыстың толыққанды зерттеулерін және егжей-тегжейлі сараптауларын жүргізіп жатыр.

Аполлонополис Магна

Гелленистік кезеңде және Рим империясы тұсында қала Аполлонополис Магна немесе Аполлонополис Магна (гр. πόλις μεγάλη Ἀπόλλωνος, Страбон xvii. 817 б.; Агартaрх. 22-бет; Плиний v. 9. с. 11; Плутарх. Исидa және Осирис. 50; Элиан. Тарих. А. x. 2; Птолемей iv. 5. § 70; Ἀπολλωνία, Стефан Византиялық. s. v.; Ἀπολλωνιάς, Иерокл. 732; Итал. Ескерткіштер. 160, 174; Империялық тізім. Шығыс. c. 143; латынша: Apollonos Superioris [urbs]) деп белгілі болды. Птолемей Аполлонополисті Гермонтиттік номына жатқызады, бірақ оны көбінесе Аполлополиттер номының астанасы деп есептеген. Рим императорлары тұсында бұл II Траян легионының штаб-пәтері болды. Оның тұрғындары крокодилге және оған табынушыларға қарсы болды. Ежелгі қала өзінің атағын ең алдымен екі ғибадатханадан алды, олар Мысырдың қасиетті құрылыстарының үлгілері ретінде Дендера ғибадатханасынан кейін екінші орында тұрды. Үлкен ғибадатхана жақсы сақталған және қазба жұмыстары жүргізілуде. Кіші ғибадатхана, кейде, бірақ дұрыс емес, Тифоний деп аталады, бұрынғы ғибадатхананың бір бөлігі болып табылады, ал оның мүсіндері жас құдай Хорустың тууы мен тәрбиесін бейнелейді, оның ата-анасы Ноум немесе Кнеф және Атор үлкен ғибадатханада құлшылық етілген. Басты ғибадатхана Ноумға арналған, оның символы – екі аспид пен бүркіттің қанаттарымен қолданылған күн дискісі. Оның мүсіндері (Розеллини, Монум. del Culto, 240, таб. xxxviii) Күннің, Аспанның Иесі Фре Хор Хаттың, сағаттар шеңберінде кемесімен (Бари) қозғалысын көрсетеді. Аполлонополис маңындағы ауданның жергілікті атауы Хат болды, ал Ноумды Хор Хат Ках немесе Хор деп атады, ол Хат жерінің қамқоршы рухы. Бұл құдай Аполлонополисте Атор және Хор-Сенет құдайларымен үштік құрайды. Үштік құрамындағы құдайлар ауыздарына саусақтарын сілтеп, жас болып бейнеленген, ал иероглифтерді түсіндіруге дейін олар Харпократтың бейнесі деп есептелген. Аполлонополистің үлкен ғибадатханасына кіретін қақпа (πυλών) 50 фут биіктікте, екі жағындағы қанаттары (πτερά) қиық пирамидалар түрінде, 107 футқа (33 м) дейін көтеріледі. Қанаттары он қабаттан тұрады, жарық кіргізу үшін дөңгелек тесіктермен тесілген, және олар ғибадатхананың діни қызметкерлері мен қызметшілері үшін бөлмелер немесе жатақханалар ретінде пайдаланылған. Есіктің екі жағынан екі тас блок шығып тұр, олар Дднонның болжамы бойынша екі алып тұлғаның басын ұстауға арналған. Бұл пропилеон үлкен алаңға алып келеді, оның айналасын шаршы гранитпен жабылған бағаналы галерея қоршап тұр. Алдыңғы жағында 53 фут (16 м) биіктіктегі және әр қатарында алты бағанадан тұратын үш қатарлы бағаналы зал (пронаос) орналасқан, олардың капительдері әртүрлі және әдемі жапырақтармен безендірілген. Ғибадатхананың ені 44 метр, ал кіреберістен қарсы жағына дейінгі ұзындығы 129 метр. Қабырғалардың барлық бөлігі иероглифтермен жабылған, ал басты аула кең баспалдақтармен іргетасқа дейін көтеріледі. Ғимараттың барлық аумағы биіктігі 6 метр, қалыңдығы 20 метр болатын қабырғамен қоршалған. Мысырдың көптеген ғибадатханалары сияқты, Аполлонополис ғибадатханасы да бекініс ретінде пайдаланылуы мүмкін болды. Ол өзеннен үштен бір шақырымдай жерде орналасқан. Мүсіндер, мұқият және әдемі орындалған болса да, Птолемей дәуірінен шыққан, ал ғибадатхананың ең көне бөлігі Птолемей VI Филометор б.з.д. 181 жылы салынған. Аполлонополис Магна христиан епископтығына айналды, Римнің Тебаида Секунда провинциясының астанасы Птолемей митрополиясының қарастырылатын епископтығы болды. Папирус құжаттарында оның бес епискобының есімдері тіркелген. Қазіргі уақытта Аполлонополис Магна тұрақты епископтық емес, католик шіркеуі оны титулярлық кафедра ретінде тізімдеген.

Климат

Көппен-Гейгер климаттық жіктеу жүйесі оның климатын ыстық шөл (BWh) деп сипаттайды.