Кіріспе

Анадыр (Ана́дырь; Юкагир: Онандырь; ) – Сібірдің қашық солтүстік-шығысындағы өзен, Беринг теңізінің Анадыр шығанағына құяды және Чукот автономдық округінің көп бөлігін суландырады. Оның бассейні Чукотканың Анадыр ауданымен шектеседі.

География

Анадыр өзені ұзын және оның алабы бар. Ол қазан айынан мамыр айының соңына дейін мұздап қалады, ал қар еріген кезде маусым айында ең көп су жиналады. Шағын қайықтармен шамамен Марковоға дейін жүзуге болады. Марководан батысқа қарай Анадыр жотасы (орташа таулар мен бірнеше ағаштар өскен аңғарлар) орналасқан, ал Марководан шығысқа қарай Анадыр жазығына (көлдер мен батпақтар бар, ағашсыз, өте жазық тундра) өтеді. Марководан теңізге дейін құлау 100 футтан (30 м) кем. Ол 67° солтүк ендігінде және 171° шығыс бойлығында, Анадыр жотасында, Малы Ануй өзенінің бастауынан басталып, оңтүстік-батысқа қарай ағып, Яблон және Ерополь өзендерінің суларын қабылдайды, Шчучий жотасын айналып шығысқа бұрылып, Марково және ескі Анадырск жерінен өтеді, солтүстікке және шығысқа бұрылып, оңтүстіктен Майн өзенін қабылдайды, осылайша Лебединый қорығын қоршап алады, солтүстік-шығысқа бұрылып, Параполь Бельский жазығында солтүстіктен Белая өзенін қабылдайды, содан кейін Белаядан өтіп, оңтүстік-шығысқа қарай Анадыр жазығына қарай бұрылып, Танюрер қорығынан өтіп, Танюрер өзенін солтүстіктен қабылдайды. Красное көлінде шығысқа бұрылып, Анадыр сағасының Онемен шығанағына құяды. Егер Онемен шығанағы өзеннің бөлігі деп есептелсе, онда ол оңтүстіктен Великая және солтүстіктен Канчалан өзендерін де қабылдайды. Басқа маңызды салалары – оң жағынан Яблон, Ерополь және Мамолина, сол жағынан Чиньвейем және Убиенка. Оның алабы солтүстікте Амгема және Паляваам алабымен, солтүстік-батыста Болшой Анюй, Олой және Колыма алабымен, оңтүстік-батыста Пенжина алабымен шектеседі.

Тарих

1648 жылы Семен Дежнев кемесі құлап, Анадырдың сағасына жетті. 1649 жылы ол өзен бойымен жоғары қарай жүріп, Анадырскте қыстау салды. Келесі 100 жыл бойы Анадыр Арктикадан Тынық мұхиты мен Камчаткаға бағытталған басты жол болды. 18 ғасырда полярлық саяхатшы Дмитрий Лаптев Анадырды сипаттаған.

Экология

Ол өтетін аймақ сирек қоныстанған, көбінесе тундрамен ерекшеленеді және өте бай өсімдік әлеміне ие. Аймақтың көп бөлігінде тік жарлы таулар басым. Жылдың тоғыз айында жер қармен жабылып, мұз қатып қалған өзендер саяхаттауға қолайлы жолға айналады. 1860 жылдардың соңында "Western Union Telegraph Expedition" экспедициясында жұмыс істеген америкалық Джордж Кеннан төменгі Анадырда иттермен жүретін шаналардың отын тапшылығынан шектеулі екенін анықтады. Жергілікті халықтың күнкөрісіне негіз болған бұғылар бұрын көптеп кездесетін, бірақ 1992 жылдан бастап мемлекеттік шаруашылықтарды қайта ұйымдастыру және жекешелендіру салдарынан отандық бұғылардың саны күрт азайды. Үй бұғыларының саны төмендеген сайын, жабайы маралдардың саны артты. Анадыр өзенінің бассейнінде шамамен он түрлі лосось бар. Жыл сайын сәуір айының соңғы жексенбісінде Анадыр сағасында мұз үстінде балық аулау жарысы өтеді. Бұл мереке жергілікті халық арасында Корфест деп белгілі. Аймақ көшет қаз, еуразиялық үйрек және Калифорниялық қанаты қысқа үйрек сияқты көптеген көшпенді құстардың жазғы тоқтау орны болып табылады.