Кіріспе

Америкалық географ, геолог, геоморфолог және метеоролог, Пенсильвания штатының конгрессмені Уильям Моррис Дэвис (12 ақпан 1850 – 5 ақпан 1934) – американдық географ, геолог, геоморфолог және метеоролог, ол көбінесе «американ географиясының әкесі» деп аталады. Ол Филадельфиядағы белгілі квакер отбасында дүниеге келді, Эдвард М. Дэвис пен Мария Мотт Дэвис (әйелдер құқықтарын қорғаушы Лукреция Мотттың қызы) ұлы. Дэвис Гарвардтың Лоуренс ғылыми мектебінде геология және географияны оқыды, содан кейін Гарвардтың демеушілігімен Колорадо аумағына географиялық экспедициялық топқа қосылды, оған геология профессоры Джосайя Дуайт Уитни жетекшілік етті. Луизиананы сатып алғаннан кейін Рокки тауларында 18 000 фут немесе одан да биік шыңдар бар деген әңгімелер көп тарады. Гарвард экспедициясы оларды зерттеу үшін шықты, бірақ ондай шыңдарды таппады, бірақ «14ers» (14 000 футтан жоғары) тауып алды. Ол 1869 жылы Гарвард университетін бітіріп, келесі жылы тау-кен инженері магістрі дәрежесін алды. Дэвис Натаниел Шейлердің далалық ассистенты болып жұмыс істеді, кейін Гарвардта оқытуға шақырылды. Бірінші әйелі қайтыс болғаннан кейін Дэвис 1914 жылы Массачусетс штатының Кембридж қаласынан Мэри М. Уайманға үйленді, ал ол қайтыс болғаннан кейін 1928 жылы Массачусетс штатының Милтон қаласынан Люси Л. Теннантқа үйленді, ол одан кейін тірі қалды. Ол 84 жасқа толуға аздай қалғанда Калифорния штатының Пасадена қаласында қайтыс болды. Оның Кембридждегі үйі Ұлттық тарихи ескерткіш болып саналады.

Метеорология

Дэвис бастапқыда Аргентинаның Кордоба қаласында үш жыл метеоролог болып жұмыс істеді. Натаниел Шейлердің ассистенты болып жұмыс істегеннен кейін, 1879 жылы Гарвард университетінде геология пәнінен оқытушы болды. Сол жылы ол Массачусетс штатының Спрингфилд қаласынан келген Эллен Б. Уорнерге үйленді. Дэвис докторлық диссертациясын қорғамаса да, 1890 жылы алғашқы толық профессорлық лауазымына тағайындалды және өмірінің соңына дейін академиялық және оқыту қызметінде болды.

Эрозия циклы теориясы

Дэвис – табиғатты қажырлы және жіті бақылай білген, логикалық дедукция шебері және әртүрлі байқаулар мен идеяларды ұштастыра білген дарынды ғалым болды. Ол өзінің далалық зерттеулері мен Америка Құрама Штаттарының батысын зерттеген тоғызыншы ғасырдың геодезистері жүргізген зерттеулер негізінде ең маңызды ғылыми еңбегін жасады: «географиялық цикл». Оның теориясы алғаш рет 1889 жылғы «Пенсильванияның өзендері мен аңғарлары» атты мақаласында баяндалды. Әр кезеңнің өзгеше жер бедері және оларға тән қасиеттері бар, олар өзеннің бастау, орта және төмен ағысында кездеседі. Эрозия циклі геоморфология ғылымының дамуына үлкен үлес қосса да, Дэвистің ландшафт эволюциясы туралы көптеген теориялары, кейде «дависиандық геоморфология» деп аталатын, кейінгі геоморфологтар тарапынан қатты сынға ұшырады. Дэвис 1911 жылы Гарвард университетінен зейнеткерлікке шыққанда, ландшафт эволюциясын зерттеу оның теорияларымен шектелген болатын. Дэвиске сынға, әсіресе 1920 жылдардағы Уолтер Пенк басқаратын неміс сын-пікіріне қатыгездікпен және жеңілтексіздікпен жауап беру тән еді; сондай-ақ, ол сол сынның ең әлсіз тұстарын таңдап шабуылдауға бейімділік танытты. Одан бері, догматизмнен алыстап, білімі артып, кейбір авторлар Пенк пен Дэвистің идеялары қазіргі тектоникалық теорияның дамуымен бір-біріне үйлесімді және тіпті толықтыратын болғанын атап өтті. Олар Дэвистің идеялары тектоникалық белсенді аймақтарда, «катаклизмі» болып өтетін жерлерде тиімдірек қолданылатынын, ал Пенктің идеялары пассивті аймақтар мен континенттік платформалар модельдеріне жақсы сәйкес келетінін мәлімдейді.

Физикалық географияға және ғылыми нәсілшілдікке қосқан үлесі

Дэвис 1884 жылы Америка өнер және ғылым академиясының, ал 1899 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Ол 1904 жылы Америка географтары қауымдастығының негізін қалаушы болды, сол жылы Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясына сайланды және National Geographic Society-ге алғашқы жылдары белсенді қатысып, журналға бірқатар мақалалар жазды. Дэвис 1911 жылы Гарвард университетінен зейнеткерлікке шықты. Ол 1911 жылы Америка геологиялық қоғамының президенті болды. 1919 жылы Корольдік географиялық қоғамның құрметті медалімен марапатталды. Оның "Елементар физикалық география" (1902) атты оқулығында "Өсімдіктердің, жануарлардың және адамның таралуы" деген тарау бар. Онда Дэвис ландшафттың физикалық географиясының "адамның жабайы күйден өркениетке қарай дамуына" қалай әсер ететінін егжей-тегжейлі түсіндіреді. Дэвис "Еуропалық ұлттардың ең дамыған халықтар" екенін және "[қара, қоңыр және қызыл] терілі ұлттардың арасында цивилизацияға қарай маңызды қадамдар жасағандары аз" деген қорытындыға келеді. Бұл оқулық тарауы Дэвистің ғылыми нәсілшілдік теорияларын қалай таратып, жариялағанын көрсетеді, ал оған осы мәселе бойынша ұқсас пікірлер білдірген ұстазы және әріптесі Натаниел Шейлердің ықпалы болған болуы мүмкін. Дэвис дарвиндік биологиялық концепцияларды қабылдап, оларды физикалық ландшафттар мен климатқа қатысты қолданды, бұл "экологиялық детерминизм" деп аталатын әлеуметтік дарвинизмнің бір түрі болды. Оның еңбектері географ және жазушы Элсворт Хантингтонға әсер етті, ол Гарвардта Дэвистің шәкірті болды және климат пен география арқылы адам мәдениетіндегі айырмашылықтарды түсіндіруге тырысты, мысалы, Канада мен Багам аралдарындағы британдық текті қауымдастықтарды салыстырып, англо-багамдықтардың климат пен қара нәсілді адамдарға жақын болуына байланысты өркендеуде қалып қойғанын айтты.