Джеймс Дуайт Дана: Американ ғалымының өмірбаяны мен ғылыми еңбектері

Кіріспе

Американдық ғалым (1813–1895)

Джеймс Дуайт Дана FRS FRSE (12 ақпан 1813 – 14 сәуір 1895) – американдық геолог, минералог, вулканолог және зоолог. Ол әлемдік деңгейде тау пайда болуы, жанартау қызметі, континенттер мен мұхиттардың тегі мен құрылымын зерттеуде маңызды еңбек еткен. Оның зоологиялық авторлық аббревиатурасы – Дана.

Ерте өмір және мансап

Дана 1813 жылдың 12 ақпанында Нью-Йорк штатының Утика қаласында дүниеге келді. Оның әкесі – саудагер Джеймс Дана (1780–1860), анасы – Харриет Дуайт (1792–1870). Анасының туыстығы арқасында ол Дуайттердің Жаңа Англиялық миссионерлер мен педагогтар отбасымен байланысты болды, оның ішінде ағасы Харрисон Грей Отис Дуайт және бірінші туысы Генри Отис Дуайт есімді адамдар бар еді. Ол ғылымға ерте қызығушылық танытты, оны Утика орта мектебінің мұғалімі Фэй Эджертон тәрбиеледі. 1830 жылы ол Бенджамин Силлиман ағаның басшылығымен оқу үшін Йель колледжіне түсті. 1833 жылы бітірген соң, 1842 жылы Америкаға оралғаннан кейін он үш жыл бойы өз зерттеулерінің есептерін дайындаумен айналысты. Оның төрт жылдық саяхатынан алынған жазбаларында елу эскиз, карта және диаграммалар, соның ішінде Шаста тауы мен Касл-Крэгстердің суреттері бар. Дананың Шаста тауының эскизі 1849 жылы Силлиманның (1818 жылы құрылған) American Journal of Science and Arts журналында жариялау үшін ойып жазылды, сонымен қатар Дананың 1841 жылғы геологиялық жазбаларына негізделген ұзақ мақала да жарық көрді. Мақалада ол Шаста аймағының тау жыныстары, минералдары мен геологиясын ғылыми тұрғыдан сипаттады. Оның Шаста тауының суреті таудың екінші рет жарияланғаны белгілі. 1844 жылы ол қайтадан Нью-Хейвенде тұра бастады және профессор Силлиманның қызы Генриетта Франсис Силлиманға үйленді. 1850 жылы ол Силлиманның орнына Йель колледжіндегі Табиғи тарих және геология профессоры болып тағайындалды, бұл қызметті 1892 жылға дейін атқарды. 1846 жылы ол бірлескен редактор, ал өмірінің соңғы жылдары бас редактор болып American Journal of Science and Arts журналында жұмыс істеді, геология мен минералогияға арналған мақалалармен үнемі үлесін қосты. 1849 жылы оның Шаста тауының геологиясы жариялануы, сөзсіз, Калифорниядағы алтын асыруға байланысты жарнамаға жауап болды. Дана сол кездегі АҚШ-тың ең көрнекті геологы болды, сонымен қатар солтүстік Калифорния аймағын бірінші болып көрген, жаттығулы бақылаушылардың санатында болды. Ол бұрын Орегон штатындағы Умпква өзені мен Сакраменто аңғары арасында алтынның табылуы мүмкін екенін жазған болатын. Ол Шаста аймағы туралы көптеген сұрақтарға толы болды және алтын іздеушілерге арналған кеңестерін егжей-тегжейлі жариялауға мәжбүр болды. 1854 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Дана Гавайи вулканизмі туралы алғашқы білімді дамытуға жауапты болды. 1880 және 1881 жылдары ол Гавай аралының жанартауларын геологиялық тұрғыдан зерттеуді басқарды. Дана вулкандық тізбектің "Лоа" және "Кеа" бағыттары деп аталатын екі вулкандық желіден тұратындығын болжады. Кеа бағытына Килауэа, Мауна-Кеа, Кохала, Халеакала және Батыс Мауи кірді. Лоа бағытына Камаэхуаканалоа (бұрынғы Лоихи), Мауна Лоа, Хуалалай, Кахуалаве, Ланаи және Батыс Молокай жатады. 1884 жылы геолог К. Э. Даттонның экспедициясынан кейін Дана аралға тағы бір рет оралды және 1890 жылы ол сол кездегі арал туралы ең егжей-тегжейлі қолжазбаны жариялады, ол ондаған жылдар бойы аралдың жанартаулары туралы нақты дереккөз болады. Дана геология пәнінің сүйікті ұстазы болды. Оливер Фаррингтонның айтуынша, профессор Дананың аяғына отырып, оның білімінің мол бұлағынан су ішу – бір кездері ешқашан ұмытылмас мәртебе еді. Оның оқыту стиліне кейбір мысалдарды Оливер К. Фаррингтон келтірді. Оның студенттеріне автордың айтқандарына қаншалықты сенім арту немесе күмән келтіру керектігі айтылған, себебі ол профессор Дананың пікірінше, мұқият адам болған немесе болмаған. Ол асығыс және нашар қарастырылған қорытындылар немесе аз байқаулардан құрылған күрделі теориялар туралы шыдамдылық танытпады, бірақ фактілерді мұқият және мұқият зерттеуден алынған деп сенетін пікірлерге ол бұрынғы қорытындыларына қаншалықты қарсы болса да, барынша назар аударуға дайын болды. "Көбірек", - деді ол, "конформность емес, дисконформность зерттеу арқылы үйренуге болады", және бұл, оның пікірінше, конформных пікірлерге де, гетерогенді қабаттарға да қатысты. Профессор Дананың алғашқы ұстазы табиғатты қызу зерттеген адам болды, ол өз шәкірттерімен бірге минералдар, өсімдіктер мен жәндіктер жинау мақсатында ұзақ саяхаттар жасап, оларда білімге деген құлшынысын оятты. Сондықтан да оның атақты шәкірті ретінде белгілі бір атақ-даңқының оған тиесілі болуы жөн. Профессор Дана өзінің ұстазының коллекционер ретінде ынта-жігерін көрсету үшін айтып беретін бір оқиға болды, бірде оның кішкентай тобы алыс жерде жинаған кезде, олар өздерінің қолында алып жүруге болатыннан көп минералды үлгілер жинады, сонда шебер, ешнәрсені артында қалдырмау үшін шалбарынан қап жасап, оларды қауіпсіз түрде көлікке жеткізді. Дана 1895 жылдың 14 сәуірінде қайтыс болды. Оның ұлы, Эдвард Салисбери Дана (1849–1935), сонымен қатар көрнекті минералог болды.

Dana was born February 12, 1813, in Utica, New York. His father was merchant James Dana (1780–1860) and his mother was Harriet Dwight (1792–1870). Through his mother he was related to the Dwight New England family of missionaries and educators including uncle Harrison Gray Otis Dwight and first cousin Henry Otis Dwight. He showed an early interest in science, which had been fostered by Fay Edgerton, a teacher in the Utica high school, and in 1830 he entered Yale College in order to study under Benjamin Silliman the elder. Graduating in 1833, His labors in preparing the reports of his explorations occupied parts of thirteen years after his return to America in 1842. His notebooks from the four years of travel contained fifty sketches, maps, and diagrams, including views of both Mount Shasta and Castle Crags. Dana's sketch of Mount Shasta was engraved in 1849 for publication in the American Journal of Science and Arts (which Silliman had founded in 1818), along with a lengthy article based on Dana's 1841 geological notes. In the article he described in scientific terms the rocks, minerals, and geology of the Shasta region. As far as is known, his sketch of Mount Shasta became the second view of the mountain ever published. In 1844 he again became a resident of New Haven, and married Professor Silliman's daughter, Henrietta Frances Silliman. In 1850, he was appointed as Silliman's successor, as Silliman Professor of Natural History and Geology in Yale College, a position which he held until 1892. In 1846 he became joint editor, and during the later years of his life was chief editor, of the American Journal of Science and Arts, to which he was a constant contributor, principally of articles on geology and mineralogy. The 1849 publication of his geology of Mount Shasta was undoubtedly a response to the California gold rush publicity. Dana was the pre eminent U. S. geologist of his time, and he also was one of the few trained observers anywhere who had first hand knowledge of the northern California terrain. He had previously written that there was a likelihood that gold was to be found all along the route between the Umpqua River in Oregon and the Sacramento Valley. He was probably deluged with inquiries about the Shasta region, and was forced to publish in more detail some advice to the would be gold miners. He was elected as a member to the American Philosophical Society in 1854. Dana was responsible for developing much of the early knowledge on Hawaiian volcanism. In 1880 and 1881 he led the first geological study of the volcanics of Hawaii island. Dana theorized that the volcanic chain consisted of two volcanic strands, dubbed the "Loa" and "Kea" trends. The Kea trend included Kīlauea, Mauna Kea, Kohala, Haleakala, and West Maui. The Loa trend includes Kamaʻehuakanaloa (formerly Lōihi), Mauna Loa, Hualālai, Kahoolawe, Lānai, and West Molokai. Following another expedition by fellow geologist C. E. Dutton in 1884, Dana returned to the island once again and in 1890 he published a manuscript on the island that was the most detailed of its day, and would be the definitive source upon the island's volcanics for decades. Dana was a beloved teacher of geology. According to Oliver C. Farrington, To SIT at the feet of Professor Dana and drink from the overflowing fountains of his knowledge, was a privilege which once enjoyed could never be forgotten. Some examples of his teaching style were given by Oliver C. Farrington

text=The quality in an investigator which, other things being equal, he seemed to esteem most highly, was that of carefulness. How often were his students advised to trust or to doubt the statements of an author according as he was or was not, in the opinion of Professor Dana a careful man. With hasty and ill considered conclusions or elaborate theories built from meager observations he had no patience, but to opinions which he believed had been derived from a careful and thorough study of facts, he was ever ready to give the fullest consideration, however much they might be opposed to his previous conclusions. "More," he said, "could be learned by studying unconformities than conformities," and this he believed to be as true of unconformable opinions as of heterogeneous strata. text=Professor Dana's first teacher was an ardent student of nature who was wont to go with his pupils on long tramps for the purpose of collecting minerals, plants and insects, and aroused in them much of his own eagerness for the pursuit of knowledge. It is therefore but just that some of the fame of his distinguished pupil should be attributed to him. One incident which Professor Dana used to relate to illustrate his teacher's fervor as a collector was that when on one occasion his little party had gathered at a remote place more mineral specimens than they could carry in their hands, the master, in preference to leaving any behind, improvised a bag from a pair of trousers and thus bore them safely to their destination. Dana died on April 14, 1895. Their son, Edward Salisbury Dana (1849–1935), was also a distinguished mineralogist.

Марапаттар мен мойындау

1877 жылы Корольдік қоғам Дананы Копли медалімен, 1874 жылы Лондон геологиялық қоғамы Волластон медалімен, ал 1882 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс Корольдік қоғамы Кларк медалімен марапаттады. Дана 1890 жылы Америка геологиялық қоғамының президенті болды.