Кіріспе
Ескі орман – ұзақ жылдар бойы бұзылмастан дамыған орман. Осы себепті ескі орман ерекше экологиялық ерекшеліктерге ие. Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы алғашқы орманды табиғи жолмен жаңартылған, жергілікті ағаш түрлерінен тұратын, адам қызметінің айқын белгілері жоқ және экологиялық процестері елеулі түрде бұзылмаған орман деп анықтайды. Әлемдегі орманның үштен бірі (34 пайызы) – алғашқы орман. Ескі орманның ерекшеліктеріне орманды экожүйенің биологиялық әртүрлілігін арттыратын, әртүрлі жануарларға тіршілік ету ортасын қамтамасыз ететін әртүрлі ағаш құрылымдары кіреді. Басты орман – ешқашан кесілмеген ескі орман. Ағаштардың әртүрлі құрылымына көп қабатты жапырақтар мен жапырақтардағы кеңістіктер, ағаштардың әртүрлі биіктіктері мен диаметрлері, сондай-ақ ағаш түрлерінің әртүрлілігі, ағаш қалдықтарының кластары мен мөлшері жатады. 2020 жылғы мәліметтер бойынша әлемде 1,11 миллиард гектар алғашқы орман қалды. Үш елде (Бразилия, Канада және Ресей) әлемдегі алғашқы орманның жартысынан астамы (61 пайызы) орналасқан. 1990 жылдан бері алғашқы орманның ауданы 81 миллион гектарға азайды, бірақ 2010-2020 жылдар арасындағы жоғалту қарқыны алдыңғы онжылдықпен салыстырғанда жартысынан астамға төмендеді. Ескі орман экономикалық және экожүйелік қызметтер тұрғысынан құнды. Бұл ағаш өңдеу саласындағылардың орманнан құнды ағаш жинауға және қысқа мерзімді пайда табу үшін орманды жоюға тырысуымен, ал қоршаған ортаны қорғаушылардың орманды таза күйінде сақтап, суды тазарту, су тасқынын бақылау, ауа райының тұрақтандырылуы, биологиялық әртүрлілікті сақтау және қоректік заттардың айналымы сияқты пайдалар алуға тырысуымен байланысты дау тудыруы мүмкін. Сонымен қатар, ескі орман жаңадан отырғызылған орманға және тез өсетін ағаш плантацияларына қарағанда көміртегіні тиімді сіңіреді, сондықтан орманды сақтау климаттың өзгеруімен күресу үшін маңызды. Ескі орманның ағаштарында жас ағаштарда кездеспейтін ерекше қасиеттер пайда болады, мысалы, күрделі құрылымдар және сирек кездесетін лишайниктер мен мүктерге пана болатын терең жарылған қабық. Орман өрті, жәндіктердің таралуы немесе ағаш кесу сияқты ауыр бұзылудан кейін жаңартылған орман, бұзылудың әсерлері көрінбей қалғанға дейін жеткілікті уақыт өткенше, екінші өсімдік немесе 'жаңарту' деп аталады. Бұл орманның түріне байланысты бір ғасырдан бірнеше мың жылға дейін созылуы мүмкін. АҚШ-тың шығысындағы жапырақты орман 150-500 жылда ескі орманның ерекшеліктерін дамыта алады. Канаданың Британ Колумбия провинциясында ескі орман өрттің жиі және табиғи құбылыс болып табылатын провинцияның ішкі бөлігінде 120-140 жылға жетеді. Британ Колумбияның жаңбырлы орман жағалауында ескі орман 250 жылдан астам жасқа ие ағаштармен, ал кейбіреулері 1000 жылдан астам жасқа жетеді. Австралияда эвкалипт ағаштары жиі өрттен зардап шегетіндіктен, 350 жылдан аспайды. Орман түрлерінің даму үлгілері, табиғи бұзылулар мен сыртқы пішіндері әртүрлі. Дуглас шыршасы ғасырлар бойы тосқауылсыз өсе алады, ал ескі ponderosa қарағайлы орман көлеңкеге төзімді түрлерді азайту және жапырақ қабаттарын жаңарту үшін жиі беткі өрттерді қажет етеді. Канаданың боралдық орманды аймақтарында орман өрттері сияқты апатты бұзылулар өлі және құлаған ағаш материалдарының және ескі орман жағдайларымен байланысты басқа да құрылымдық мұралардың ірі жинақталуына мүмкіндіктерді азайтады. Ескі орманның типтік сипаттамаларына ескі ағаштардың болуы, адамның араласуының минималды белгілері, әртүрлі жастағы ағаштар, ағаштардың құлауынан пайда болған жапырақтардағы кеңістіктер, шұңқырлы-үйінді топографиясы, шірудің әртүрлі сатыларындағы құлаған ағаштар, тік тұрған құрғақ ағаштар (өлі ағаштар), көп қабатты жапырақтар, бұзылмаған топырақ, сау саңырауқұлақ экожүйесі және индикатор түрлерінің болуы жатады.
An old growth forest is a forest that has developed over a long period of time without disturbance. Due to this, old growth forests exhibit unique ecological features. The Food and Agriculture Organization of the United Nations defines primary forests as naturally regenerated forests of native tree species where there are no clearly visible indications of human activity and the ecological processes are not significantly disturbed. One third (34 percent) of the world's forests are primary forests. Old growth features include diverse tree related structures that provide diverse wildlife habitats that increases the biodiversity of the forested ecosystem. Virgin or first growth forests are old growth forests that have never been logged. The concept of diverse tree structure includes multi layered canopies and canopy gaps, greatly varying tree heights and diameters, and diverse tree species and classes and sizes of woody debris. as of 2020, the world has 1.11 billion ha of primary forest remaining. Combined, three countries (Brazil, Canada, and Russia) host more than half (61 percent) of the world's primary forest. The area of primary forest has decreased by 81 million ha since 1990, but the rate of loss more than halved in 2010–2020 compared with the previous decade. Old growth forests are valuable for economic reasons and for the ecosystem services they provide. This can be a point of contention when some in the logging industry desire to harvest valuable timber from the forests, destroying the forests in the process, to generate short term profits, while environmentalists seek to preserve the forests in their pristine state for benefits such as water purification, flood control, weather stability, maintenance of biodiversity, and nutrient cycling. Moreover, old growth forests are more efficient at sequestering carbon than newly planted forests and fast growing timber plantations, thus preserving the forests is vital to climate change mitigation. The trees of old growth forests develop distinctive attributes not seen in younger trees, such as more complex structures and deeply fissured bark that can harbor rare lichens and mosses. A forest regenerated after a severe disturbance, such as wildfire, insect infestation, or harvesting, is often called second growth or 'regeneration' until enough time passes for the effects of the disturbance to be no longer evident. Depending on the forest, this may take from a century to several millennia. Hardwood forests of the eastern United States can develop old growth characteristics in 150–500 years. In British Columbia, Canada, old growth is defined as 120 to 140 years of age in the interior of the province where fire is a frequent and natural occurrence. In British Columbia's coastal rainforests, old growth is defined as trees more than 250 years, with some trees reaching more than 1,000 years of age. In Australia, eucalypt trees rarely exceed 350 years of age due to frequent fire disturbance. Forest types have very different development patterns, natural disturbances and appearances. A Douglas fir stand may grow for centuries without disturbance while an old growth ponderosa pine forest requires frequent surface fires to reduce the shade tolerant species and regenerate the canopy species. In the boreal forest of Canada, catastrophic disturbances like wildfires minimize opportunities for major accumulations of dead and downed woody material and other structural legacies associated with old growth conditions. Typical characteristics of old growth forest include the presence of older trees, minimal signs of human disturbance, mixed age stands, presence of canopy openings due to tree falls, pit and mound topography, down wood in various stages of decay, standing snags (dead trees), multilayered canopies, intact soils, a healthy fungal ecosystem, and presence of indicator species.
Биологиялық әртүрлілік
Ескі өсімдіктер тоғайлары көбінесе биологиялық түрлерге бай, және көптеген сирек, қауіп астындағы және жоғалуға жақын өсімдіктер мен жануарларға, мысалы, солтүстік нүктелі сұрғыл, мраморлы кайра және күзенге үйірлі болып табылады, бұл оларды экологиялық тұрғыдан маңызды етеді. Биологиялық әртүрліліктің деңгейі ескі өсімдіктер тоғайларында екінші өсімдіктер тоғайларымен салыстырғанда, нақты жағдайларға, қоршаған ортаның және географиялық факторларға байланысты жоғары немесе төмен болуы мүмкін. Ескі өсімдіктер тоғайларын кесу мәселесі әлемнің көптеген аймақтарында қызу дау тудырады. Ағаш кесудің шектен тыс болуы биологиялық әртүрлілікті азайтады, бұл ескі өсімдіктер тоғайына ғана емес, сонымен қатар ескі өсімдіктер тоғайының ортасына бейімделген жергілікті түрлерге де әсер етеді.
Аралас жас
Ескі өсу сатысындағы кейбір ормандарда ағаштардың жасы әртүрлі болады, себебі осы сатыдағы жаңару үлгісі ерекше. Жаңа ағаштар бір-бірінен әртүрлі уақытта өсіп шығады, себебі олардың әрқайсысының негізгі жапырақ қабатына қатысты орналасуы әртүрлі, сондықтан әрқайсысы әртүрлі мөлшерде жарық алады. Орманның жас құрамының әртүрлі болуы – орманның ұзақ мерзімді тұрақты экожүйе болып қалуын қамтамасыз ететін маңызды шарт. Біркелкі жастағы ескірген ормандар қысқа мерзім ішінде тозығып, орманның жаңа даму кезеңі басталады. Осылайша, біркелкі жастағы ормандар аз тұрақты экожүйелер болып табылады. Бореалдық ормандар көбінесе біркелкі жаста болады, себебі олар жиі орман өрттерінің әсеріне ұшырайды, олардың нәтижесінде бұрынғы ормандар жойылып, жаңа ормандар пайда болады.
Қақпақтардың ашылулары
Орман жапырақтарының арасындағы бос кеңістіктер аралас жастағы орманды құру және сақтау үшін маңызды. Сондай-ақ, кейбір шөптесін өсімдіктер жапырақ ашылуларында ғана бекіп, кейін ағаштардың төменгі қабаттарында тіршілік етеді. Бұл ашылулар жел, аз қарқынды өрттер және ағаш аурулары сияқты ұсақ бұзылыстар салдарынан ағаштардың өлуінен пайда болады. Ескі өрмелі орман ерекше, әдетте әртүрлі ағаш түрлерінің, жас топтарының және мөлшерінің көрінісін беретін бірнеше көлденең қабаттардан тұрады, сондай-ақ жақсы қалыптасқан саңырауқұлақ желісімен "шұңқырлы-дөңгелек" топырақ пішініне ие. Ескі өрмелі орманның құрылымдық әртүрлілігі жоғары болғандықтан, ол басқа да орман түрлеріне қарағанда кеңірек мекендік ортаны қамтамасыз етеді. Осылайша, кейде ескі өрмелі орман жерлерінде жоғары биологиялық әртүрлілік сақталуы мүмкін, немесе кем дегенде басқа орман сатыларынан өзгеше биологиялық әртүрлілік кездеседі.
Топография
Ескі өсімдіктердің ерекшелігі – шұңқырлар мен үйінділер. Үйінділер құлаған ағаштардың шіруінен пайда болады, ал шұңқырлар (ағаш түбірлерінің орын ауысуы) ағаштар табиғи себептермен құлауынан, соның ішінде жануарлардың итеруінен жерден тартылып шығарылған түбірлердің нәтижесінде пайда болады. Шұңқырлар гумустың аз, минералдарға бай топырағын ашып көрсетеді және көбінесе ылғал мен құлаған жапырақтарды жинап, белгілі бір организмдерді өркендетуге қабілетті қалың органикалық қабатты құрайды. Үйінділер жапырақтардың суға толуынан және ылғалдануынан қорғайды, онда басқа да организмдер гүлдейді. Кез келген географиялық аймақ үшін орманның ескі өсу сатысына жетуіне дейін бұзылудан кейінгі орташа уақытты анықтауға болады. Бұл әдіс пайдалы, себебі ол орманның жай-күйін жылдам және объективті анықтауға мүмкіндік береді. Дегенмен, бұл анықтама орманның функциясын түсіндірмейді. Бұл тек өлшеуге арналған пайдалы сан. Сондықтан, кейбір ормандар ескі өсу белгілеріне ие болса да, тым жас болғандықтан ескі өсу санатынан шығарылуы мүмкін. Сондай-ақ, ескі ормандар кейбір ескі өсу белгілерінен мүресіз болуы мүмкін және олардың тым ескі болғандықтан ескі өсу ретінде саналуы мүмкін. Жасты пайдалану идеясы да қиындық тудырады, өйткені адамның әрекеттері орманға әртүрлі әсер ете алады. Мысалы, ағаштардың 30%-ын кесіп тастағаннан кейін, ескі өсуге қайта оралу үшін 80%-ын алып тастағаннан қарағанда аз уақыт қажет. Бірақ, кесілген ағаш түрлеріне байланысты, 30% кесілген орман 80% кесілген орманға қарағанда пропорционалды түрде аз жапырақты ағаштардан тұруы мүмкін, себебі бұл жағдайда маңызды емес ағаштардың жарық үшін бәсекелестігі тіршілікке қажет жапырақты ағаштардың өсуіне кедерілмес еді.
Экономикалық анықтамалар
Ағаш өңдеу саласында, ескі өсіп-жеткен ормандардың экономикалық жағынан ең тиімді кезеңінен өтіп кеткені, әдетте 80 мен 150 жыл аралығында, түрлеріне байланысты болады. Ескі ормандар көбінесе ең коммерциялық құнды ағаштары болғандықтан, тамыр шіруі немесе жәндіктердің зиянынан нашарлау қаупі жоғарырақ деп есептелгендіктен және олар өнімдірек екінші буын ормандары үшін пайдаланыла алатын жерді алып жатқандықтан, алдымен кесілуге басымдық берілетін. Кейбір аймақтарда ескі өсіп-жеткен ормандар ең коммерциялық тұрғыдан тиімді емес – мысалы, Канаданың Британ Колумбиясында жағалау аймағындағы ағаш өңдеу жас екінші буын ормандарына көшіп барады.
Маңыздылық
Ескі өсімдіктер орманды ормандарда орманның ұзақ мерзімді тұрақтылығының нәтижесінде өсімдіктер мен жануарлардың бай қауымдастықтары жиі кездеседі. Бұл әртүрлі, кейде сирек кездесетін түрлер осы ормандарда қалыптасқан ерекше экологиялық жағдайларға тәуелді болуы мүмкін. Ескі өсімдіктер орманды ормандар жас ормандарда өсіп-өніп, оңай қалпына келтіре алмайтын түрлер үшін резервуар болып табылады, сондықтан оларды зерттеу үшін базалық деңгей ретінде пайдалануға болады. Ескі өсімдіктер орманды ормандарға тән өсімдік түрлері болашақта адам ауруларын емдеуде құнды болып шығуы мүмкін, бұл тропикалық жаңбырлы ормандардағы көптеген өсімдіктерде байқалғандай. Ескі өсімдіктер орманды ормандар жер астындағы және жер үстіндегі көміртегінің көп мөлшерін сақтайды (хумус түрінде немесе ылғалды топырақта торф түрінде). Олар көміртегінің маңызды қорынан құралады. Бұл ормандардың жойылған жағдайы көміртегін парниктік газдар түрінде шығарып, жаһандық климаттың өзгеру қаупін арттыруы мүмкін. Ескі өсімдіктер орманды ормандар көмірқышқыл газын сіңіретін орын болғанымен, олар халықаралық шарттармен қорғалмайды, себебі қартайған ормандар көміртегі жинақтауды тоқтатады деп есептеледі. Дегенмен, 15 және 800 жыл аралығындағы ормандардағы таза экожүйелік өнімділік (орманның топырақты қоса алғандағы көміртегі балансы) көбінесе оң болады; ескі өсімдіктер орманды ормандар ғасырлар бойы көміртегі жинақтап, оның көп мөлшерін сақтайды.
Экожүйелік қызметтер
Ескі өсімдіктер тоғайлары қоғам үшін шикізат көзі ретінде пайдаланудан гөрі әлдеқайда маңызды экожүйелік қызметтерді ұсынады. Осы қызметтерге тыныс алуға қолайлы ауаның жасалуы, таза судың қамтамасыз етілуі, көміртегінің сақталуы, қоректік заттардың жаңаруы, топырақтың сақталуы, жәндіктермен қоректенетін жануарлар мен жәндіктер арқылы зиянкестердің бақылануы, микро және макро климаттың реттелуі, сондай-ақ кең ауқымды гендер қорының сақталуы жатады.
Климаттық әсерлері
Ескі өрманның жаһандық жылынуға тигізетін әсері түрлі зерттеулер мен журналдарда талқыланған. Климатты өзгерту жөніндегі үкіметаралық комиссияның 2007 жылғы баяндамасында былай делінген: «Ұзақ мерзімді перспективада орманды тұрақты басқару стратегиясы, орманның көміртегі қорын сақтап немесе арттырып, сонымен бірге орманнан жыл сайын ағаш, талшық немесе энергияның тұрақты өнімділігін қамтамасыз ететін болса, ең үлкен және тұрақты әсерді тигізеді». Ескі өрман көбінесе тепе-теңдікте немесе шіруде деп есептеледі. Дегенмен, жер үстінде және топырақта сақталған көміртегіні талдау нәтижелері ескі өрманның көміртегіні сіңіру қабілеті жас өрманға қарағанда жоғары екенін көрсетті. Орманды кесу топырақтағы көміртегі мөлшеріне көбінесе ешқандай әсер етпейді, бірақ басқа зерттеулер көрсеткендей, әртүрлі жастағы ағаштардан, көп қабаттардан және аз бұзылыстардан тұратын ескі өрман көміртегіні сақтауға ең қолайлы жағдай тудырады. Ағаштар өскенде атмосферадан көміртегіні сіңіреді, ал осы көміртегі қоймаларын қорғау атмосфераға шығарындыларды азайтуға көмектеседі. Орманды кесуді жақтаушылар, ағаштарда сақталған көміртегіні биомасса энергиясы ретінде пайдалануға болады (құрылымдық отынды алмастыру арқылы) деп санайды, бірақ биомассаны отын ретінде пайдалану кейде көмір, немесе табиғи газ сияқты дәстүрлі отын түрлерінен де артық көміртек монооксиді, азот оксидтері, ұшпалы органикалық қосылыстар, майда бөлшектер және басқа да ластаушы заттарды бөліп шығарады. Әрбір орманның көміртегіні сақтау әлеуеті әртүрлі. Мысалы, бұл әлеует Тынық мұхитының солтүстік-батыс аймағында ең жоғары, себебі ондағы ормандар өнімді, ағаштар ұзақ өмір сүреді, ыдырау процесі баяу және өрттер сирек болады. Сондықтан, орманды көміртегіні сақтау үшін қалай басқару керектігін анықтағанда, орман арасындағы айырмашылықтарды ескеру қажет. Ескі өрман климаттың өзгеруіне әсер ете алады, бірақ климаттың өзгеруі ескі өрманға да әсер етеді. Жаһандық жылынудың салдары күшейген сайын, ескі өрманның көміртегіні сіңіру қабілеті төмендейді. Климаттың өзгеруі кейбір басты ағаш түрлерінің өлу деңгейіне әсер ететіні байқалды, мысалы, корей қарағайында. Сонымен қатар, климаттың өзгеруі орманды 10 және 20 жылдық кезеңдерде зерттеу кезінде түрлер құрамына өзгерістер енгізіп, орманның жалпы өнімділігін төмендетуі мүмкін.
Ағаш кесу
Дүниежүзілік ресурстар институтының мәліметтері бойынша, 2009 жылғы қаңтарда Жер бетінде бұрын болған ескі өсімдіктердің 21% ғана қалды. Батыс Еуропаның ормандарының жартысы Орта ғасырға дейін кесілген, ал 1600 жылдары Америка Құрама Штаттарында болған ескі ормандардың 90% жойылған. Ескі ормандардағы ірі ағаштар экономикалық құндылығымен ерекшеленеді және бүкіл әлемде қарқынды кесуге ұшырады. Бұл ағаш өңдеу компаниялары мен экологиялық ұйымдар арасында көптеген қақтығыстарға әкелді. Орман шаруашылығы саласындағы кейбір мамандар ескі ормандарды толық сақтаудың экономикалық тұрғыдан тиімсіз екенін айтады, себебі ағаштарды тек құлағаннан кейін ғана жинауға болады, сонымен қатар, тамыр шіруіне жағдай жасау арқылы жақын жердегі егілген ормандарға зиян келтіруі мүмкін. Сондықтан, ескі ормандарды кесіп, орнына жас ормандарды отырғызу тиімдірек болуы мүмкін. Австралияның оңтүстік-шығыс жағалауында орналасқан Тасмания аралында Австралиядағы орташа белдеудегі ылғалды ормандардың ең ірі қоры бар, оның жалпы ауданы шамамен 1,239,000 гектарды құрайды. Жергілікті аймақтық орман келісімі (RFA) бастапқыда осы табиғи байлықтың көп бөлігін қорғау мақсатымен жасалған болса да, Тасманияда қорғалатын RFA ескі ормандарының көп бөлігі ағаш өнеркәсібі үшін пайдасы аз ағаштардан тұрады. Орман шаруашылығы үшін аса құнды түрлерді қамтитын RFA ескі ормандары мен жоғары қорғауға алынған ормандар жеткілікті деңгейде сақталмаған. Тасманияның орман шаруашылығы басқаруындағы бастапқы биік эвкалипт ормандарының тек 22% ғана қорғауға алынған. 1996 жылдан бері 10 мың гектар биік эвкалипт RFA ескі орман жойылды, бұл негізінен өнеркәсіптік ағаш кесудің салдарынан болды. 2006 жылы 61 мың гектар биік эвкалипт RFA ескі орман қорғаусыз қалды. Флорентиннің жоғарғы аңғарында ағаш кесуге жасалған соңғы әрекеттер осы аймақтағы тұтқындауларға байланысты наразылықтар мен БАҚ назарына ие болды. Сонымен қатар, Тасманиядағы негізгі орман шаруашылығы мердігері – Gunns Limited компаниясы, ескі ормандардан алынған ағаштарды кесу практикасы үшін саяси және экологиялық топтар тарапынан сынға ұшырады.
Менеджмент
20-ғасырдың соңында орман динамикасын жақсы түсіну ғылыми қауымдастықты ескі өсімдіктердің өкілдік үлгілерін, олардың ерекшеліктері мен құндылықтарын тізімдеу, түсіну, басқару және сақтау қажеттілігіне жеткізді. Ескі өсімдіктер және оларды басқару туралы әдебиет ескі өсімдіктердің нағыз мәнін анықтаудың ең тиімді жолы туралы нақты қорытынды жасамайды. Табиғи жүйелерді тереңірек түсіну орман шаруашылығы саласында жаңа идеяларға жол ашты, мысалы, табиғи өзгерістер табиғатта қалыпты сақталатын ландшафт түрлері мен тіршілік ортасын қамтамасыз ету үшін жоспарлануы керек. Биологиялық әртүрлілікті сақтауға қатысты бұл жалпы көзқарас экологиялық процестерді ескереді және ландшафт бойынша ескі өсімдіктердің динамикалық таралуын қамтамасыз етеді. Австралиядағы Аймақтық орман келісімі (АӨК) «ескі өсімдіктер» деп белгіленген ормандарды толық кесуден қорғауға тырысты. Бұл «ескі өсімдіктер» деген ұғымды анықтау үшін күреске әкелді. Мысалы, Батыс Австралияда ағаш өңдеу өнеркәсібі Оңтүстік Орман аймағындағы кари ормандарының ескі өсімдіктер аумағын шектеуге тырысты, бұл Батыс Австралия Орман альянсының құрылуына, Батыс Австралияның Либералдық үкіметінің бөлінуіне және Галлоп Еңбек үкіметінің сайлануына себеп болды. Бұл аймақтағы ескі ормандар қазір ұлттық парктеріне қосылды. Оңтүстік-Батыс Австралияда ескі ормандардың шағын бөлігі бар, ол 20 жылдан бері кесілмейді және федералды заңдармен қорғалады. Канаданың Британ Колумбиясы провинциясында биологиялық әртүрлілік қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін провинцияның әрбір экологиялық бірлігінде ескі ормандарды сақтау міндетті.