Кіріспе

Химиялық қосылыстар класы. Гликолипидтер – гликозидтік (коваленттік) байланыс арқылы бекітілген көмірсутектерден тұратын липидтер. Олардың қызметі – жасуша мембранасының тұрақтылығын сақтау және жасушалық тану процесін жеңілдету болып табылады, бұл иммундық жауап үшін өте маңызды және жасушалардың бірігіп тіндерді құруына мүмкіндік беретін байланыстарда қажет. Гликолипидтер барлық эукариоттық жасуша мембраналарының бетінде орналасқан, онда олар фосфолипидтік екі қабаттан жасушадан тыс кеңістікке қарай созылады. Липид пен сахарид гликоконъюгатты коваленттік байланыстағы гликозидтік байланыс арқылы құрайды. Көмірсутектегі аномерлік карбон липидтің негізіндегі бос гидроксилдік топқа байланысады. Бұл сахаридтердің құрылымы олардың байланысқан молекулаларының құрылысына сәйкес өзгереді.

Гликозилтрансферазалар

Гликозильтрансферазалар деп аталатын ферменттер сахаридті липид молекуласымен байланыстырады, сондай-ақ клетканың бетіндегі гликолипидтің болуына жауап беретін клеткада дұрыс рецептордың белсендірілуі үшін дұрыс олигосахаридті құрастыруға қатысады. Гликолипид Гольги аппаратында жиналады және көпіршіктің бетіне енгізіліп, содан кейін жасуша мембранасына тасымалданады. Көпіршік жасуша мембранасымен бірігіп, гликолипидті жасушаның сыртқы бетінде көрсетуге мүмкіндік береді.

Гликозидтер гидролаздары

Гликозидтер гидролазалары гликозидтік байланыстардың үзілуін катализдейді. Олар липидке қосылғаннан кейін гликанның олигосахаридтік құрылымын өзгертуге қолданылады. Сондай-ақ, олар гликолипидтерден гликанды алып тастап, оларды өзгертілмеген липидтерге айналдыра алады.

Зат алмасудағы ақаулар

Сфинголипидоздар – дұрыс ыдырамай, жинақталатын сфинголипидтермен байланысты аурулар тобы. Бұл әдетте гликозид гидролаза ферментінің кемістігінен туындайды. Сфинголипидоздар көбінесе тұқым қуалады, ал олардың әсері зақымдалған ферментке және зақымдану деңгейіне байланысты. Белгілі бір мысал – Ниман-Пик ауруы, ол жүйке желілеріне ауырсыну мен зақым келтіруі мүмкін.

Жасушалар арасындағы өзара іс-қимыл

Гликолипидтердің негізгі қызметі – жасушалар арасындағы өзара әрекеттесулерде тану орталықтары болып табылу. Гликолипидтің қант бөлігі көрші жасушаның белгілі бір толықтырылатын қантына немесе лектиніне (қант байланыстыратын белокқа) байланысады. Бұл жасуша бетіндегі маркерлердің өзара әрекеттесуі жасушаларды танудың негізі болып табылады және реттеу, өсу және апоптоз сияқты процестерге қатысатын жасушалық жауаптарды іске қосады.

Иммундық реакциялар

Гликолипидтердің организмде қалай жұмыс істейтінін көрсететін мысал – қабыну кезінде лейкоциттер мен эндотелий жасушаларының өзара әрекеттесуі. Лейкоциттер мен эндотелий жасушаларының бетінде табылған селектиндер тобына жататын лектиндер, иммундық жауапты бастау үшін гликолипидтерге жалғанған көмірсуларға байланысады. Бұл байланыс лейкоциттердің қан ағынынан шығып, қабыну ошағына жиналуына себеп болады. Бұл – бастапқы байланыс механизмі, одан кейін интегралдардың өрбуі жүзеге асады, олар күшті байланыстарды құрастырып, лейкоциттерге қабыну ошағына қарай қозғалуға мүмкіндік береді. Гликолипидтер басқа да жауапты реакцияларға да қатысады, әсіресе вирустардың ие жасушаларды тануына.

Қан тобы

Қан тобы – жасуша мембраналарындағы гликолипидтердің жасушаның айналағы ортамен қарым-қатынасын қамтамасыз етуінің мысалы. Төрт негізгі адам қан тобы (A, B, AB, O) қызыл қан клеткаларының бетіндегі гликолипидке жалғанған олигосахарид арқылы анықталады, ол антиген ретінде әрекет етеді. Өзгертілмеген антиген, H антигені деп аталады, О тобының ерекшелігі және барлық қан топтарының қызыл қан жасушаларында кездеседі. А қан тобында негізгі анықтамалық құрылым ретінде N-ацетилгалактозамин қосылған, В қан тобында галактоза, ал AB қан тобында осы үш антигеннің барлығы бар. Адамның қанында жоқ антигендер антиденелердің түзілуіне себеп болады, олар шетелдік гликолипидтерге байланысады. Осы себепті, AB қан тобына ие адамдар барлық қан топтарынан қан құюға болады (жалпы қабылдағыш), ал О қан тобына ие адамдар барлық қан топтарына донор бола алады (жалпы донор).